Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 15 września 2022 r. nr 1673/2022 Zakład Ubezpieczeń społecznych odmówił J. K. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami i kosztami upomnienia w części finansowanej przez płatnika w łącznej kwocie 70.593,72 zł oraz z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 68.751,02 zł.
W uzasadnieniu przedmiotowego rozstrzygnięcia organ wskazał, że wniosek o umorzenie należności składkowych J. K. uzasadniła trudną sytuacją finansową i brakiem realnych perspektyw na wywiązanie się z ciążących zobowiązań. Poinformowała, że aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej i jest zatrudniona na pełny etat, jako handlowiec. Wyjaśniła także, że prowadzi gospodarstwo domowe z mężem, z którym posiada rozdzielność majątkową. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje także niepełnosprawny syn, który pobiera świadczenie rentowe. Opisała, że syn wymaga rehabilitacji i część jego świadczenia rentowego przeznaczana jest na potrzeby zdrowotne.
Podniosła, że jednocześnie ciąży na niej obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania domu, które wynoszą 250 zł miesięcznie. Dodała, że obciążeniem budżetu domowego jest także spłata zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego w wysokości 180 zł oraz koszty sądowe w wysokości 4.318 zł spłacane w ratach po 50 zł miesięcznie. Dom, w którym mieszka nie jest jej własnością i nie posiada żadnych dodatkowych źródeł dochodów. Nadmieniła również, że po pokryciu zobowiązań, pozostałe środki finansowe nie wystarczają na zaspokojenie pozostałych potrzeb życiowych jej rodziny.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 19 sierpnia 2019 r. o nr 1618/2019 odmówił stronie umorzenia należności, a następnie decyzją z dnia 6 listopada 2020 r. o nr 913/2019 utrzymał w mocy poprzednie rozstrzygnięcie.
Powyższe decyzje zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt I SA/Kr 117/20.
Rozpoznając ponownie sprawę organ kolejny raz odmówił umorzenia należności składkowych, czemu dał wyraz w decyzji z dnia 15 czerwca 2021 r. nr 1389/2021, która to decyzja ponownie została uchylona wyrokiem Wojewódzkiego l
Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Kr 1187/21. W motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał m.in. na wadliwą wykładnię przesłanki całkowitej nieściągalności. W ramach ponownego rozpoznania sprawy zobowiązano organ do ponownej oceny tej przesłanki, w szczególności pod kątem realnych możliwości odzyskania zadłużenia, a po drugie do rozważenia, czy uzyskiwane przez skarżącą dochody dają realną szansę na spłatę zadłużenia w całości bądź w części.
W następstwie powyższego wyroku, organ rentowy raz jeszcze odmówił udzielenia wnioskowanej ulgi, o czym orzekł w opisanej na wstępie decyzji z dnia 15 września 2022 r.
W ramach ustaleń faktycznych organ podał, że w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS skarżąca figuruje jako osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości średnio ok. 4.248,12 zł netto miesięcznie. Mąż skarżącej prowadzi działalność gospodarczą i osiąga dochód w wysokości 1.200 zł miesięcznie, natomiast syn skarżącej uzyskuje świadczenie rentowe w wysokości 913,49 zł netto.
Skarżąca wskazała, że ponosi comiesięczne wydatki związane utrzymaniem w łącznej wysokości 974 zł (opłaty eksploatacyjne - 874 zł, koszty leczenia - 100 zł). Ponadto posiada zobowiązania alimentacyjne względem syna, które dochodzone są w drodze egzekucji komorniczej w kwocie 1.650 zł miesięcznie.
Skarżąca nie posiada żadnych nieruchomości, a wśród składników majątkowych wskazała mienie ruchome o łącznej wartości 1.300 zł w postaci laptopa, lodówki i telewizora, nadto powołuje się na problemy zdrowotne oraz niepełnosprawność syna.
Przystępując do oceny zaistnienia przesłanek całkowitej nieściągalności wymienionych w art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 z późn. zm.), organ rentowy stwierdził, że w przypadku skarżącej nie zaistniały okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 3 i 5, bowiem Naczelnik Urzędu Skarbowego, ani Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Jednocześnie w ocenie organu wystąpiły okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 6 tej ustawy, jest bowiem oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Podkreślając uznaniowy charakter decyzji organ wskazał, że zrealizowanie powyższej przesłanki nie zobowiązywało go do umorzenia zaległości, a odmowa przyznania wnioskowanej ulgi spowodowana była tym, że organ przyznał prymat interesowi publicznemu nad interesem skarżącej.
W dalszej kolejności organ przeszedł do analizy przesłanek umożliwiających umorzenie zaległości w oparciu o art. 28 ust. 3a cyt. ustawy w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365).
W tym kontekście organ obliczył, że łączny dochód rodziny skarżącej wynosi 6.361,61 zł i wystarcza na pokrycie kosztów utrzymania w kwocie 974 zł. W odniesieniu do spłacanych przez skarżącą zobowiązań alimentacyjnych na rzecz syna organ stwierdził, że pozostają one w rodzinie, a spłata ta jest celowym działaniem skarżącej, mającym na celu stworzenie stanu "całkowitej nieściągalności" i uchylenie się od zapłaty składek, które jako należności publicznoprawne ustępują zobowiązaniom alimentacyjnym.
W tym miejscu organ stwierdził, że nie można uznać, iż opłaty za wodę, energię są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki, a skarżąca nie wskazała, że posiada zaległości z tego tytułu. Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Ponadto z dokumentacji nie wynika, że skarżąca ma trudności w regulowaniu bieżących rachunków.
W związku z powyższymi ustaleniami nie można zdaniem organ uznać, że rodzina skarżącej jest pozbawiona środków finansowych niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Skarżąca nie udowodniła też, że zostały podjęte działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego od instytucji socjalnych. Organ wskazał nadto, że osiągany przez rodzinę skarżącą dochód przewyższa minimum socjalne, wynoszące w 2022 r. kwotę 3.796 zł.
W opinii organu zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa. Skarżąca uzyskuje dochód, podobnie jak jej mąż i syn.
Brakuje też podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna skarżącej lub konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny uniemożliwia lub ogranicza pozyskiwanie przez nią dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia, zwłaszcza że przez cały okres choroby syna jest aktywna zawodowo.
Odnosząc się do wynikającego z wyroku Sądu zobowiązania do jednoznacznego wskazania, jakie organ widzi konkretne możliwości odzyskania należności, wskazano na uzyskiwane przez skarżącą wynagrodzenie. Wynagrodzenie to zostało w dniu 26 maja 2021 r. zajęte przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie. Aktualnie spłacane są wyłącznie bieżące zobowiązania alimentacyjne, jednak gdy potrącenia alimentacyjne ustaną, Zakład będzie egzekwował należności z wynagrodzenia za pracę.
Finalnie organ podkreślił konieczność ponoszenia ryzyka gospodarczego przez skarżącą w związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą oraz brak podstaw do przerzucenia tego ryzyka na Skarb Państwa. Wskazał ponownie na możliwość udzielenia ulgi w postaci układu ratalnego.
Od powyższej decyzji J. K. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której zarzuciła:
naruszenie art. 28 ust. 3 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez dokonanie błędnej wykładni, a w konsekwencji niewłaściwego zastosowania w sprawie i uznanie, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie, gdyż spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb skarżącej i jej rodziny;
naruszenie art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez zlekceważenie oceny prawnej i wytycznych zawartych w wyroku WSA w Krakowie z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt: I SA/Kr 117/20 oraz w wyroku WSA w Krakowie z dnia 30 listopada 2021 r., sygn. akt: I SA/Kr 1187/21;
naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm.), poprzez dokonanie przez organ oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, a nadto rozpatrzenie sprawy w sposób powierzchowny, wybiórczy, nierzetelny, pomijając sytuację życiową i majątkową skarżącej, która winna mieć wpływ na umorzenie należności z tytułu składek oraz poprzez nieprzeprowadzenie wyczerpującego postępowania wyjaśniającego;
naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu objętej skargą decyzji, na jakich dowodach organ oparł swoje ustalenia w zakresie dochodów uzyskiwanych przez skarżącą, jej sytuacji majątkowej i rodzinnej;
przekroczenie granic uznania administracyjnego poprzez dowolną, nierzetelną, cząstkową i opartą na hipotezach ocenę zgromadzonej dokumentacji;
naruszenie zasady prawdy obiektywnej poprzez pominięcie słusznego interesu skarżącej;
błędne ustalenia stanu faktycznego dotyczącego sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej, w szczególności błędów w wyliczeniach miesięcznych dochodów i wydatków oraz obciążeń skarżącej, pominięcie faktu, iż koszty utrzymania chorego na stwardnienie rozsiane syna skarżącej są ponadprzeciętne, błędne ustalenie, iż istnieje realna możliwość zaspokojenia w przyszłości w drodze egzekucji zaległych należności z tytułu składek.
Mając na względzie powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.
Organ rentowy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 14 marca 2023 r. skarżąca podjęła polemikę z twierdzeniami organu zawartymi w odpowiedzi na skargę oraz zawnioskowała o przeprowadzenie dowodów z dokumentów w celu udokumentowania ponoszonych wydatków.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2492) oraz w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 cytowanej ustawy, sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W kontekście powyższego trzeba zaznaczyć, że każde naruszenie przepisów prawa materialnego, czy procesowego należy oceniać przez pryzmat jego wpływu na treść rozstrzygnięcia.
Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd co do zasady rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co oznacza, iż Sąd zobowiązany jest dokonać oceny legalności zaskarżonego aktu niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze.
Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie była decyzja odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych, a jej materialnoprawną podstawę stanowiły przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6. W art. 28 ust. 1 ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust.
2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:
dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Z treści powyższych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt I GSK 1992/18).
W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.
Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.). Wydając decyzję odmowną mimo wykazania przez stronę, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, ZUS - aby uniknąć dowolności decyzji - musi wykazać przyczyny, dla których odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny (zob. wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., sygn. akt II GSK 2757/14).
Zważywszy na fakt, że postępowanie administracyjne wszczęte z wniosku J. K. było już wcześniej przedmiotem dwukrotnej kontroli sądowej, należy również zwrócić uwagę na treść art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynności lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w tym przepisie należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie.
Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie.
Mając zapewne na względzie wskazania zawarte w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie sygn. akt I SA/Kr 117/20 i I SA/Kr 1187/21, organ rentowy tym razem stwierdził, że została spełniona przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6, ponieważ jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Pomimo tego, odmówił umorzenia zaległości, zasłaniając się uznaniowością decyzji i interesem publicznym.
Tymczasem ustawodawca w art. 7 k.p.a. zobowiązując organ do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, nie określił hierarchii tych wartości, ani też zasad rozstrzygania kolizji pomiędzy interesem społecznym i słusznym interesem strony. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 1993 r., sygn. akt III ARN 49/93 (OSNCP 1994/9/181) stwierdził, że w państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym. Oznacza to, że w każdym przypadku działający organ ma obowiązek wskazać, o jaki interes ogólny (publiczny) chodzi i udowodnić, iż jest on na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli. Zarówno istnienie takiego interesu, jak i jego znaczenie, a także przesłanki powodujące konieczność przedłożenia w konkretnym wypadku interesu publicznego nad indywidualny podlegać muszą zawsze wnikliwej kontroli instancyjnej i sądowej. Zagadnienie wyważenia słusznego interesu w sprawie opiera się na elementach ocennych.
W ocenie Sądu powyższa kwestia nie została należycie rozpatrzona. Ogólnikowe odwołanie się do prymatu interesu publicznego nad interesem skarżącej nie może zostać uznane za wypełniające ww. obowiązek.
Nie powinno budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy nadal istnieją możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to umorzenie należności naruszałoby interes publiczny (por. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2021 r., sygn. akt I GSK 1569/20). Z akt sprawy wynika jednak, że skarżąca nie posiada majątku, a jedynym składnikiem, do którego można skierować egzekucję jest wynagrodzenie skarżącej. Odpowiadając na nałożone przez Sąd zobowiązanie do wskazania konkretnych możliwości wyegzekwowania zaległości, organ rentowy wskazał właśnie na to źródło dochodów.
Sąd dojrzał w tym miejscu wszelako dwa problemy. Po pierwsze, stwierdzenie o możliwości przymusowego wyegzekwowania należności składkowych stoi w oczywistej sprzeczności z poczynionym wcześniej ustaleniem, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Po drugie, skuteczność tej egzekucji uzależniona jest ewidentnie od ustania potrąceń alimentacyjnych. Skoro wynikają one jednak z obowiązku alimentacyjnego skarżącej względem jej dorosłego syna, przyszłe ich wygaśnięcie jest iluzoryczne i niepewne, a oparcie się na tej możliwości nie wypełnia nałożonego na organ obowiązku wskazania konkretnych możliwości płatniczych, które faktycznie pozwolą na spłatę zaległości.
Przechodząc do analizy dalszych rozważań organu, w których oceniał on możliwość umorzenia zadłużenia w oparciu o § 3 cyt. rozporządzenia, przewidujący udzielenie ulgi w sytuacji, gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, bądź w razie przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającego zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, należy stwierdzić, że również w tym zakresie organ dopuścił się uchybień.
W opinii Sądu stwierdzenie, że łączny dochód rodziny w wysokości 6.361,61 zł wystarcza na pokrycie kosztów utrzymania wynoszących 974 zł jest sprzeczne z doświadczeniem życiowym. Jest bowiem oczywiste, że w kwota 974 zł nie może zamykać kosztów utrzymania trzyosobowej rodziny, w szczególności w sytuacji, gdy syn skarżącej nie pracuje i cierpi na stwardnienie rozsiane, która to choroba wiąże się z ponoszeniem podwyższonych jeszcze wydatków. Ponadto, pomimo wcześniejszych uwag Sądu, organ rentowy ponownie wskazał na okoliczności niekorzystania przez skarżącą z pomocy społecznej oraz regularne uiszczanie przez nią opłat za media, traktując je jako przesłanki działające na niekorzyść skarżącej i wpływające na odmowę udzielenia skarżącej wnioskowanej ulgi. Tymczasem we wcześniejszych wyrokach Sąd wyraźnie wskazał, że z okoliczności tych nie można wywodzić tez o wystarczających możliwościach płatniczych skarżącej.
Prawdą jest, że uzyskiwany przez rodzinę skarżącej dochód sytuuje ją poza granicami ubóstwa, przekraczając próg minimum socjalnego. Nie można jednak stwierdzić, że z wynagrodzenia skarżącej, wynoszącego średnio 4.248,12 zł, które dodatkowo w chwili obecnej nie może posłużyć do skutecznej egzekucji, realne jest zaspokojenie wierzyciela w dalszej nawet przyszłości, w sytuacji, gdy zaległości skarżącej oscylują wokół kwoty 70.000 zł. Zważywszy na wiek skarżącej, która wchodzi już w okres emerytalny, a także fakt, że stan zdrowia jej syna nie będzie się poprawiał, trudno założyć, że w przyszłości zarobki skarżącej, a co za tym idzie jej możliwości płatnicze się poprawią.
Sąd zgadza się z organem rentowym co do tego, że prowadzący działalność przedsiębiorca winien liczyć się zarówno z obowiązkami publicznoprawnymi, jak i ryzykiem gospodarczym, które nie powinno być przerzucane ani na Skarb Państwa ani na innych obywateli. Jednocześnie należy się jednak zastanowić, czy wobec sytuacji faktycznej w jakiej znajduje się skarżąca, rzeczywiście w interesie społecznym (publicznym) jest utrzymywanie zadłużenia z tytułu składek. Organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie. Nie budzi wątpliwości, że instytucja umorzenia należności posiada charakter wyjątkowy, ale jednocześnie nie może posiadać charakteru fasadowego.
NSA w wyroku z dnia 12 stycznia 2017 r., sygn. akt II GSK 4401/16 stwierdził, że wydawanie przez ZUS decyzji odmawiających umorzenia zaległych składek na ubezpieczenia społeczne wyłącznie z uwagi na publicznoprawny i powszechny charakter tych zobowiązań, bez odniesienia się do konkretnych realiów sprawy, pozbawia taką decyzję nadany jej przez ustawodawcę walor uznaniowości. Wówczas decyzja jest rozstrzygnięciem dowolnym, a nie wydanym w ramach uznania administracyjnego, które winno być poprzedzone wnikliwą analizą interesu społecznego i interesu strony, a następnie wyważeniem obu tych interesów. Nie negując uprawnienia organu orzekającego w sprawach umorzenia należności z tytułu składek do swobodnego wyboru rozstrzygnięcia, nie można tracić z pola widzenia faktu, iż wprawdzie w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), ocena ta nie może być jednak sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.
Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organ rentowy naruszył art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
W ramach ponownego rozpoznania sprawy organ raz jeszcze przeanalizuje sytuację materialną skarżącej pod kątem realnych możliwości spłaty zadłużenia (biorąc również pod uwagę dokumenty załączone przez skarżącą przy piśmie z dnia 14 marca br.) i oceni, czy w związku ze zrealizowaniem przesłanki całkowitej nieściągalności, dochodzenie od skarżącej zaległych składek w pełnej wysokości faktycznie jest zgodne z interesem publicznym i czy nie zmusi ono rodziny skarżącego do korzystania z pomocy instytucjonalnej Państwa.
Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję.
Końcowo wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.), przy czym odnotować należy, że strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i tym samym miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie.
Sąd zaniechał natomiast orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżąca z mocy art. 239 pkt 1 lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniona była z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, zaś w sprawie występował osobiście bez profesjonalnego pełnomocnika
‘Sygn. akt I SA/Kr 1320/22 8 11
‘Sygn. akt I SA/Kr 1320/22 2