Uzasadnienie
J. Z. (dalej jako: "skarżący", "strona", "wnioskodawca") wniósł skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: "ZUS", "organ") z dnia 13 marca 2023 r., UP-199/2023, utrzymującą w mocy decyzję ZUS z dnia 21 grudnia 2022 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Skarżący w dniu 4 października 2022 r., wnioskiem złożonym na urzędowych formularzach RSU i RON, wystąpił do ZUS o umorzenie należności z tytułu składek powstałych gdy prowadził działalność gospodarczą pod firmą FHU M. We wniosku podał przyczyny braku możliwości spłaty i swojej trudnej sytuacji finansowej. Wskazał na zły stan zdrowia jego i żony oraz związane z tym duże koszty leczenia. Oświadczył, że żona jest po operacji [...]. Wymaga stałej opieki i rehabilitacji. Sam skarżący jest po operacji [...] i zabiegach [...]. Ma problemy z poruszaniem się. Jest pod stałą opieką lekarską. Utrzymuje się z emerytury własnej i żony. Nie ma innych dochodów i nie posiada majątku mogącego mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Skarżący zaznaczył, że wydatki związane z leczeniem kształtują się na poziomie 1 500 zł miesięcznie. Do wniosku dołączył dokumenty mające potwierdzać opisaną we wniosku sytuację.
ZUS decyzją z 21 grudnia 2022 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
W decyzji, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 - dalej jako: "u.s.u.s."), odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników oraz osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 140 853,34 zł. Z kolei działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia z dnia 13 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141 poz. 1356 – dalej jako: "rozporządzenie") odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 93 146,12 zł.
Po złożeniu przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ZUS wydał opisaną we wstępie decyzję z dnia 13 marca 2023 r., którą utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 21 grudnia 2022 r.
W jej podstawie prawnej wskazał na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, z późn. zm. - dalej jako: "k.p.a.").
W uzasadnieniu faktycznym decyzji ZUS stwierdził, że po zweryfikowaniu zadłużenia ustalił, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, co zostało szczegółowo wyjaśnione w decyzji z dnia 21 grudnia 2022 r.
Ustalił, że z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej (formularz RON) wynika, że skarżący: jest żonaty; nie pracuje zarobkowo; pobiera świadczenie emerytalne; nie otrzymuje zasiłku z pomocy społecznej i z Urzędu Pracy; nie korzysta z innych form pomocy; ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat 250 zł, opłat eksploatacyjnych 958 zł, kosztów związanych z leczeniem 1 500 zł, innych 500 zł; prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną M. Z., która uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 1 200 zł netto; nie posiada nieruchomości, innych praw majątkowych i wierzytelności.
ZUS skorzystał też z danych znanych mu z urzędu, a wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz z rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej oraz Bazy Danych Ksiąg Wieczystych. Na ich podstawie przyjął, co nie było kwestionowane przez stronę, że: skarżący w dniu 8 sierpnia 2014 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej pod firmą M.; skarżący pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1 951,95 zł brutto/1 776,27 zł netto (po waloryzacji w marcu będzie 2 240,84 zł brutto); M. Z. (żona skarżącego) pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1 328,70 zł brutto/1 258,26 zł netto (po waloryzacji w marcu będzie 1 632,70 zł brutto); po dokonaniu dzieciom darowizny nieruchomości lokalowej o pow. 57,7 m2 położonej przy ul. [...] w G. ma zastrzeżoną dożywotnią i bezpłatną służebność osobistą; skarżący nie jest właścicielem/współwłaścicielem pojazdów. Ustalił, że wnioskodawca legitymuje się orzeczeniem lekarskim z dnia 16 maja 2021 r. stwierdzającym u niego na stałe znaczny stopień niepełnosprawności istniejącej od dnia 18 stycznia 2018 r.
Dalej, przytaczając kolejno treść art. 28 ust. 2, art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s., wskazał, że w toku postępowania ustalił, że żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, wymienionych w tych przepisach, wobec strony, nie wystąpiła. Tym samym nie zachodzą, jego zdaniem, przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.
W decyzji ZUS przytoczył także art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, które dopuszczają umorzenie należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Także i w tym zakresie nie stwierdził wystąpienia przesłanek umorzenia o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia.
Odnosząc się do problemów zdrowotnych skarżącego i jego żony wyjaśnił m.in., że wystąpienie przesłanki sytuacji zdrowotnej zobowiązanego lub członka jej rodziny, wynikającej z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, jest uwarunkowane nie tylko istnieniem przewlekłej choroby, ale także jej skutkiem w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. W tym kontekście ZUS ustalił, że z powodu występujących u skarżącego chorób (m.in. przebyta operacja [...], [...]) wymaga on specjalistycznego leczenia i zaopatrzenia w przedmioty [...], środki pomocnicze oraz pomoce techniczne. Przyznał, że skarżący opiekuje się żoną, która po operacji [...] ma trudności w poruszaniu się. ZUS w żaden sposób nie zanegował wystąpienia po stronie wnioskodawcy i jego żony opisanych problemów zdrowotnych utrudniających codzienną egzystencję. Podszedł do nich ze zrozumieniem i uznał za udokumentowane. Jednakże stwierdził, że problemy te nie pozbawiają skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu, bo dochodem tym jest świadczenie emerytalne wypłacane niezależnie od stanu zdrowia strony, czy konieczności opieki nad chorym członkiem rodziny. Może ono stanowić źródło dobrowolnej i sukcesywnej spłaty należności względem ZUS. Wobec powyższego uznał, że w analizowanej sprawie przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie zachodzi.
Dalej, według poczynionych przez ZUS ustaleń, skarżący razem z żoną pobierają świadczenia emerytalne w wysokości 3 034,53 zł netto. Organ wyjaśnił, że wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji finansowej wnioskodawcy jest zestawienie jego dochodów z kwotą określającą minimum socjalne w III kwartale 2022 r., ustalane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w grudniu 2022 r. Podał kwotę minimum socjalnego przypadającą na dwuosobowe gospodarstwo emeryckie w wysokości 2 516,66 zł. Wskazał, że kwota ta zawiera szacunkowe wydatki jakie gospodarstwo przeznacza na zakup odzieży i obuwia, na higienę osobistą, kulturę i rekreację, wydatki związane z użytkowaniem i energią, a także na ochronę zdrowia oraz transport. Tymczasem środki jakimi skarżący dysponuje kształtują się na poziomie wyższym niż to minimum socjalne.
Nadto wskazał, że łączna kwota deklarowanych miesięcznie wydatków (3 208 zł) przewyższa łączne dochody (3 034,53 zł) oraz, że przedłożone faktury kosztów leczenia w poszczególnych miesiącach roku 2022 (miesięcznie od 64,73 zł do 236,74 zł) nie potwierdzają wysokości kosztów leczenia wykazanych przez wnioskodawcę (tj. 1 500 zł miesięcznie). Skarżący nie przedstawił też innych dokumentów np. wezwań lub upomnień, wskazujących na istnienie problemów z regulowaniem należności. W konsekwencji ZUS ocenił, że sytuacja skarżącego nie nosi znamion ubóstwa. Stwierdził, że podjęcie decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek na obecnym etapie byłoby przedwczesne. Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
We wniesionej skardze wnioskodawca wskazał, że zaskarżona decyzja jest wadliwa. Wyjaśnił, że on i jego żona są wspierani przez dzieci i jego rodzeństwo. Nikt ich nie przesłuchał na tę okoliczność. ZUS nie informował też jakich dokumentów oczekuje od skarżącego, a mających mieć znaczenie w sprawie, w szczególności nikt go nie informował, że ma przedłożyć upomnienia i wezwania. Zarzucił brak przeprowadzenia dowodu z opinii lekarza w celu ustalenia, że cierpi na chorobę przewlekłą. Zarzucił zignorowanie przez ZUS dokumentacji medycznej i decyzji o stopniu niepełnosprawności. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Równocześnie w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem niemającym tu zastosowania).
Przeprowadzona w ramach sądowego wymiaru sprawiedliwości kontrola zaskarżonego aktu, dokonana w aspekcie kryteriów nakreślonych w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., dała podstawy do stwierdzenia innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarżący wskazywał na uchybienia procesowe. Sąd rozpatrzy je w pierwszej kolejności, albowiem właściwie ustalony stan faktyczny w toku prawidłowo przeprowadzonego postępowania, w oparciu o należycie zgromadzone dowody, daje dopiero podstawy do oceny prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego. Zarzuty skarżącego koncentrowały się na naruszeniu zasady swobodnej oceny zebranego materiału dowodowego i zasady informowania wynikających z przytoczonych w skardze przepisów k.p.a.
Przedmiotem skargi jest opisana we wstępie decyzja ZUS z dnia 13 marca 2023 r., utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia 21 grudnia 2022 r., którą odmówiono skarżącemu umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Jedną z podstaw prawnych jej wydania stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt. od 1 do 6. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze;
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Nie sposób odmówić racji ZUS, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Skarżący nie wykazał ani w toku postępowania, ani też w skardze, w opozycji do ustaleń ZUS, iżby zaistniała którakolwiek z pozostałych, wymienionych w art. 28 ust. 2 i 3 przesłanek całkowitej nieściągalności, a analiza tych przesłanek w kontekście ustaleń stanu faktycznego, jakiej dokonał ZUS w zaskarżonej decyzji, byłaby wadliwa. Sąd podziela przeprowadzoną w tym zakresie przez ZUS argumentację prawną i faktyczną.
Sąd uznał natomiast, że zaskarżona decyzja w zakresie odmawiającym umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 rozporządzenia dotknięta jest wadliwością uzasadniającą jej uchylenie. Wobec treści wniosku skarżącego i użytej w nim argumentacji, do kwestii umorzenia nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek, zastosowanie w sprawie miał przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przytoczone powyżej regulacje art. 28 ust. 3a i § 3 ust. 1 rozporządzenia wskazują, że decyzja Zakładu w przedmiocie umorzenia należności z tytułu należności składkowych ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ przy zaistnieniu choćby jednej z przesłanek może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.
W świetle ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych koncepcji interpretacyjnej przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy. Prawem do umorzenia należności dysponuje w tym przypadku organ, który może, ale nie musi, wydać rozstrzygnięcia pozytywnego dla zobowiązanego. Należy jednak podkreślić, że uznanie administracyjne nie wyraża się w swobodzie oceny w danym stanie faktycznym sprawy, okoliczności odpowiadających przesłankom umorzenia, ale w możliwości negatywnego dla zobowiązanego orzeczenia, nawet przy ustaleniu istnienia przesłanek umorzenia. Z tego też względu sama odmowa umorzenia wnioskowanych należności nie narusza prawa zarówno wtedy, gdy wystąpiły przesłanki ich umorzenia, jak i wtedy, gdy nie miały one miejsca.
Sąd kontrolując zaskarżoną decyzję bada zatem, czy nie nosi ona cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający w sprawie zebrał dostatecznie materiał dowodowy w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego (tutaj: art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia) i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych występujących w badanej sprawie, a także, czy właściwie uzasadnił swoje stanowisko. Przepis art. 107 § 3 k.p.a. bowiem stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W szczególności zaś rozstrzygnięcia odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją.
Z rozstrzygnięć takich musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wynikających ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego.
Przenosząc powyższe na grunt kontrolowanej decyzji Sąd stwierdza:
W ocenie Sądu organ skutecznie wykazał, że nie została spełniona przesłanka określona w § 3 pkt 2 rozporządzenia, gdyż skarżący nie powoływał się na takie okoliczności, które zresztą muszą być powiązane z brakiem możliwości dalszego prowadzenia działalności, a tej skarżący już nie prowadzi.
Także jeśli chodzi o podstawę umorzenia składek wynikającą z § 3 pkt 3 rozporządzenia to należy zauważyć, iż zasadniczo ZUS prawidłowo uznał, że jej wystąpienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem choroby przewlekłej, ale także skutkiem tej choroby w postaci pozbawienia możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W sprawie taka sytuacja nie ma miejsce, bo jak wskazał organ, choć w aktach sprawy znajduje się dokumentacja medyczna wskazująca na skomplikowaną sytuację zdrowotną wnioskodawcy i jego żony, jednakże jak podkreślał, skarżącemu przysługuje świadczenie emerytalne, które jest stałym dochodem wypłacanym bez względu na stan zdrowia oraz ewentualną konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny i może stanowić źródło sukcesywnej spłaty zadłużenia wobec ZUS. Mają powyższe na uwadze organ trafnie uznał, że w analizowanej sprawie ta przesłanka nie zachodzi.
W ocenie Sądu nieprzekonująca jest natomiast argumentacja ZUS o braku podstaw do umorzenia należności składkowych na podstawie § 3 pkt 1 rozporządzenia. Mimo, że w rozpoznawanej sprawie podjął on działania zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego gromadząc dowody w celu ustalenia wystąpienia przesłanek, o których mowa w § 3 ust. 1 rozporządzenia, i zajął stanowisko co do każdej przesłanki z osobna, to jednak, w ocenie Sądu, stanowisko to narusza przepisy prawa.
Przede wszystkim należy zauważyć, iż wprawdzie ZUS prawidłowo odwołuje się do pojęcia minimum socjalnego, czyli kwoty szacunkowej podawanej przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, będącego kategorią wyznaczającą próg poniżej którego istnieje obszar niedostatku, czy też ubóstwa. Minimum socjalne dla "dwuosobowych gospodarstw emeryckich" w III kwartale 2022 r. wynosiło 2 516,66 zł. Jednakże z okoliczności, że dochód skarżącego i jego małżonki (3 034,53 zł netto miesięcznie) przekracza powyższe minimum socjalne ZUS wyprowadził niewłaściwe wnioski.
ZUS zupełnie nie dostrzegł bowiem wydatków mogących przekraczać to minimum socjalne. Z jego własnych ustaleń wynika, że skarżący od początku informował o problemach zdrowotnych swoich i jego małżonki. Dołączył do sprawy dokumentację medyczną dotyczącą jego osoby. Jak ustalił ZUS skarżący legitymuje się orzeczeniem lekarskim z dnia 16 maja 2021 r. stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności od dnia 18 stycznia 2018 r. Skarżący wskazał nadto, iż również i jego żona ma problemy zdrowotne, że jest po operacji [...] i ma trudności w poruszaniu się. ZUS nie kwestionował tych okoliczności. Tymczasem nie uwzględnił, że z elementarnej wiedzy i doświadczenia życiowego wynika, iż koszty utrzymania w przypadku osób tak chorych jak skarżący i jego żona mogą być ponadprzeciętne i posiłkował się danymi szacunkowymi, dla przeciętnego gospodarstwa emeryckiego.
W tym miejscu wskazać należy, iż ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100 z późn. zm.), w art. 4 ust. 1 stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych rozporządzenie z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2021 r. poz. 2027 z późn. zm.) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące: 1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;
2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;
3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.
Taki kontekst prawny, powinny mieć na uwadze ZUS przy ocenie wydatków ponoszonych realnie przez skarżącego – jak sam stwierdził - jako osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym. ZUS dowolnie zatem odstąpił od ustalenia wszystkich koniecznych miesięcznych wydatków skarżącego w świetle jego twierdzeń i zgromadzonego materiału dowodowego z uwzględnieniem logiki i doświadczenia życiowego. W szczególności wyższych wydatków na zakupy związane z usługami służby zdrowia, które w standardzie minimum socjalnego, obejmują korzystanie z nieodpłatnych usług służby zdrowia przez przeciętne gospodarstwo emeryckie, zakupów leków w przypadkach sporadycznych zachorowań, czy też związanych z elementarną profilaktyką. Odbiegają one zatem od poziomu wydatków w warunkach gospodarstw domowych z osobami o stwierdzonym znacznym stopniu niepełnosprawności, braku zdolności do samodzielnej egzystencji. Nie ulega przecież wątpliwości, że takie gospodarstwo domowe jest obciążone istotnie wyższymi wydatkami z kategorii koniecznych w porównaniu z wydatkami gospodarstw domowych tworzonych wyłącznie przez osoby zdrowe.
W tym celu należało przede wszystkim wezwać skarżącego do skonkretyzowania wysokości poszczególnych wydatków. Dla ułatwienia skarżącemu, w celu udzielenia ścisłej i wyczerpującej odpowiedzi, ZUS miał obowiązek (zgodnie z art. 9 k.p.a.) odnieść się do tego co przedłożył sam skarżący na/przy urzędowych formularzach RSU i RON, w tym przykładowo wymienić poszczególne kategorie wydatków, jakie w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego muszą być ponoszone w jego gospodarstwie domowym w związku z przedstawioną sytuacją.
Nie spełnia tych wymogów zawiadomienie ZUS z dnia 5 października 2022 r. (k. 30 akt admin.). Jest ogólnikowe i nie zawiera w swojej treści analizy sytuacji materialnej przedstawionej przez skarżącego we wniosku. ZUS pomija, że złożony formularz RON, w części pn. "Stałe wydatki związane z utrzymaniem" i zawarty tam ich opis pod lit. a – c (k. 22 akt admin.) nie uwzględnia wszystkich ponoszonych w gospodarstwie domowym wydatków na potrzeby tzw. bytowo – konsumpcyjne (np. wyżywienie, odzież, obuwie, higiena, czystość). Może to wprowadzać w błąd składającego wniosek na tym formularzu.
Z kolei zadeklarowana przez wnioskodawcę na formularzu RON kwota 1 500 zł miesięcznie miała obejmować tzw. "koszty związane z leczeniem np. wykup leków, badania, wizyty lekarskie". Jeśli więc skarżący nie wskazał ile faktycznie miesięcznie wydaje na potrzeby bytowo – konsumpcyjne (np. na wyżywienie, odzież, obuwie, higiena, czystość), a nie sposób twierdzić że takich wydatków nie ponosi, a co do wydatków na leczenie przedłożył dowody tylko na zakup leków (od 64,73 zł do 236,74 zł miesięcznie), to ZUS winien o tym poinformować skarżącego i przeprowadzić z jego udziałem postępowanie dowodowe w celu wyjaśnienia kwoty wydatków realnie przez niego ponoszonych.
W ocenie Sądu organ nie poczynił pełnych i wyczerpujących ustaleń co do sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącego, z jego udziałem. Nie wyjaśnił dokładnie stanu faktycznego sprawy i wbrew kodeksowym wymogom nie przedstawił argumentacji przekonującej do podjęcia rozstrzygnięcia odmawiającego umorzenia wnioskowanej należności w kontekście okoliczności występujących w badanej sprawie. Tym samym nie mógł prawidłowo ocenić rzeczywistej sytuacji zobowiązanego z punktu widzenia przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, a są to przesłanki całkowicie niezależne od tych, jakie wymieniono w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W rezultacie naruszył art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd podziela pogląd, że przewidziana w art. 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia dopuszczalność umorzenia zaległych składek uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia nie wystąpi niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Prawidłowa ocena tej przesłanki wymaga zatem przeprowadzenia przez ZUS analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, jak również istotę ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcję ochronną. Zadaniem powyżej powołanej regulacji jest bowiem zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe jej potrzeby będą zaspokojone. Stąd, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania, ZUS obowiązany jest porównać stwierdzoną sytuację majątkową zobowiązanego do zaległej należności i wskazać, czy jego dochody, w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia oraz zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 26 lutego 2020 r., I SA/Op 17/20), czego ZUS w niniejszej sprawie tego nie uczynił.
W tym miejscu Sąd zauważa, że skarżący przedłożył dokumentację lekarską, z której wynika, że cierpi na szereg chorób, co skrupulatnie ZUS przywołał w zaskarżonej decyzji. Dla organu znane też było orzeczenie o znacznym stopień niepełnosprawności wnioskodawcy oraz jego podeszły wiek (obecnie ma lat 79). Z doświadczenia życiowego wynika, że okoliczności te mogą generować ponadprzeciętne wydatki w gospodarstwie skarżącego. Jednocześnie wnioskodawca utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego swojego i żony oraz z pomocy najbliższych. Dochody te tylko nieznacznie przekraczają minimum socjalne. Mając powyższe na uwadze należy uznać, że twierdzenie ZUS, że z jednej strony ze zrozumieniem podchodzi do obecnej sytuacji życiowej skarżącego i nie neguje wpływu problemów zdrowotnych na codzienną egzystencję jego rodziny, a z drugiej strony zdaniem ZUS skarżący nie jest pozbawiony możliwości spłacenia zaległej należności (93 146,12 zł) z otrzymywanej emerytury, jest wewnętrznie sprzeczne i nie może być aprobowane.
Organ w żaden sposób nie ustalił jakie to konkretne okoliczności faktyczne miałyby wskazywać na przyszłą, możliwą poprawę sytuacji finansowej skarżącego (w "dalszej perspektywie czasowej"), biorąc pod uwagę kwotę zaległości, jego podeszły wiek, rodzaj niepełnosprawność, warunki zdrowotne i finansowe. Wbrew twierdzeniu organu nie są to trudności "nieodróżniające się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi".
W konsekwencji trudno też przyjąć, że istnieje możliwość wyegzekwowania od skarżącego zaległych należności i że ich spłata może pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela. ZUS nie wykazał bowiem, by po opłaceniu stałych wydatków w gospodarstwie domowym skarżącego do jego dyspozycji pozostawała jeszcze jakaś kwota, którą można by przeznaczyć na spłatę zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a nie pociągnęłoby to zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny.
Końcowo stwierdzić należy, że decyzje dotyczące umorzenia zaległych składek mają charakter uznaniowy. Jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia może przybrać charakter wyłącznie "papierowy" i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek. Odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw, czego zdaje się ZUS nie zauważać (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07).
Warto wskazać także, że uzasadnianie odmowy umorzenia należności, których dotyczy art. 28 ust. 3a u.s.u.s., ich publicznoprawnym charakterem, czy też okolicznością, że skarżący, jako przedsiębiorca, decydując się w przeszłości na założenie działalności gospodarczej ponosił ryzyko jej prowadzenia (tj. ponoszenia ewentualnych strat, wystąpienia różnych problemów), tak jak to zrobił organ w niniejszej sprawie, wyłączałoby możliwość jego stosowania i realizacji celu, któremu ma służyć. Taka wykładnia, podważająca w istocie zasadę racjonalności ustawodawcy. Nie może zyskać akceptacji (por. wyrok NSA z dnia 11 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 172/10). Dla oceny wystąpienia tej przesłanki nie ma rozstrzygającego znaczenia okoliczność, że skarżący naruszył kilka lat temu przepisy u.s.u.s. poprzez nieuiszczenie składek i niepodejmowanie dostatecznych czynności, aby obowiązkom z tej ustawy sprostać.
Zawsze bowiem powstanie zaległości z tytułu składek jest skutkiem niewywiązywania się w terminie z obowiązków ich opłacenia. Są to zdarzenia czasowo odległe, natomiast rozstrzygnięcie niniejszej sprawy wymaga uwzględnienia stanu majątkowego zobowiązanego na dzień złożenia wniosku lub wydania decyzji (jeżeli zaszły zmiany między datą złożenia wniosku a wydaniem decyzji). Nie można natomiast ustalać istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, w oparciu o okoliczności sprzed kilku lat. Wystąpienie ww. przesłanki należy ocenić na dzień wydania decyzji z uwzględnieniem aktualnych dokumentów i oświadczeń oraz realnych możliwości materialnych, finansowych i życiowych wnioskodawcy (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 29 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Bd 117/22).
ZUS przy ponownym rozpoznaniu sprawy, w celu usunięcia wszystkich istniejących w badanej sprawie wątpliwości, uwzględni wiążącą go sądową ocenę prawną sprawy i wskazania Sądu co do dalszego postępowania i w ponownej ocenie sprawy przedstawi wyczerpującą motywację rozstrzygnięcia, stosownie do art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. W przypadku wystąpienia jakichkolwiek wątpliwości co do okoliczności faktycznych istotnych dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zaistniałych na gruncie już zgromadzonego materiału dowodowego, w celu ich usunięcia organ ma obowiązek przeprowadzić dodatkowe postępowanie dowodowe uzupełniające materiał dowodowy w sprawie, przy czym organ administracji nie może ograniczyć się do oczekiwania na przedstawienie przez stronę dowodów potwierdzających jej żądanie, lecz powinien aktywnie dążyć do wyjaśnienia sprawy (zob. np. wyrok NSA z 17 maja 1994 r., SA/Lu 1921/93), co jednak nie zwalnia strony z obowiązku współprzyczynienia się do zapewnienia pełnego (wyczerpującego) zebrania materiału dowodowego - w drodze złożenia wyjaśnień lub przytoczenia innych dowodów w sprawie.
ZUS w sposób wyczerpujący rozpatrzy cały materiał dowodowy dokonując kompleksowej oceny całokształtu okoliczności występujących w sprawie. Nadto organ powinien mieć na uwadze, że interes społeczny nie zawsze przekłada się ponad słuszny interes obywateli (strony), co do zasady jest on równoważny, ale o tym decydują zawsze okoliczności faktyczne występujące w konkretnym przypadku. Z punktu widzenia struktury i celów postępowania administracyjnego należy przyjąć, że interes społeczny i słuszny interes obywateli są prawnie równorzędne, wobec czego organ administracji nie może kierować się założeniem o nadrzędności interesu społecznego nad interesem obywatela (zob. np. W. Dawidowicz, Zarys procesu..., s. 44-45; A. Wróbel (w:) M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2021, komentarz do art. 7, teza 1). Pierwszeństwo interesu społecznego nad słusznym interesem strony nie jest wynikiem jego nadrzędności rozumianej w sposób formalny i mechaniczny, ale wynikiem stwierdzenia, że istniejący w konkretnym przypadku interes społeczny jest na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli.
Słuszny interes strony powinien być uwzględniony przez organ administracji aż do granic kolizji z interesem społecznym. Organ, badając interes społeczny ze słusznym interesem strony, powinien więc uwzględnić szczególną sytuację osobistą skarżącego (zob. wyrok WSA w Opolu z dnia 27 września 2023 r., I SA/Op 240/23 i przywołane w nim judykaty).
Rozpatrując sprawę ponownie organ powinien mieć na uwadze, że w sytuacji spełnienia przez skarżącego przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych. W przeciwnym razie, w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia należności składkowych organ winien wykazać w sposób jednoznaczny, jakie widzi konkretne możliwości odzyskania należności i jakie podjął rzeczywiste działania w tym celu. Dopiero w wyniku tak przeprowadzonego postępowania organ może podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności składkowych.
Ponadto Sąd zauważył, że objęte wnioskiem należności z tytułu składek dotyczą składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem składek przypadające na okresy składkowe w latach 2002 – 2006 i 2014 r. Organ zobowiązany był zatem wykazać, że należności objęte wnioskiem o umorzenie są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu.
Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I GSK 927/20, zgodnie z którym wprawdzie przedmiotem postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, nie może być badanie zadłużenia a jedynie ustawowe podstawy umorzenia należności, to jednak w postępowaniu w sprawie umorzenia należności z tytułu składek organ powinien odnosić się do konkretnej kwoty tych należności weryfikowalnej na podstawie wiarygodnych dokumentów. Przypomnieć także należy, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić.
A zatem rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może zapaść jedynie wówczas, kiedy należności – umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne. NSA w omawianym orzeczeniu zauważył, że wadliwość prowadzonego przez organ postępowania będzie powodował brak ustalenia czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyrok NSA z 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 15/09 oraz wyrok NSA z 17 listopada 2017 r., sygn. akt II GSK 2181/17).
W związku z powyższym sąd powinien mieć wiedzę czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 15/09). Z tych samych względów sąd rozstrzygając wniosek w przedmiocie umorzenia należności powinien mieć dane umożliwiające stwierdzenie, że obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża skarżącego. Nie oznacza to, że w toku postępowania o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, sąd przejmuje obowiązki organu egzekucyjnego. Z tych względów należy uznać, że jakkolwiek przedawnienie należności z tytułu składek nie stanowi przesłanki skutkującej ich umorzeniem, to kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności składkowych (wyrok NSA z 28 września 2017 r., sygn. akt II GSK 1492/17).
Należy również podzielić stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane w wyroku z 3 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 236/13, że w każdym przypadku wniesienia wniosku o umorzenie zaległych składek organ powinien ustalać wymagalność należności z tytułu składek na dzień wydania decyzji.
W ocenie Sądu analiza zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy wskazuje, że ZUS nie wywiązał się w sposób prawidłowy z wyjaśnienia kwestii ewentualnego przedawnienia wskazanych należności. W tej kwestii organ powołał się na ustalenia zawarte w utrzymanej w mocy decyzji z dnia 21 grudnia 2022 r. (k. 46 – 47 akt. admin. I instancji). W jej uzasadnieniu organ powołał się m.in. na przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s. (zgodnie z którym bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło (...) podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do (...) dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego) i art. 24 ust. 5a u.s.u.s. (zgodnie z którym bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty).
Wskazał tam, że wobec przedmiotowych należności nastąpiło wszczęcie postępowania egzekucyjnego (4 czerwca 2012 r. i 2 sierpnia 2012 r.). Egzekucja nie została zakończona i trwa nadal. Wskazał również na złożony w dniu 14 stycznia 2015 r. wniosek o umorzenie należności i zawartą w dniu 17 listopada 2016 r. umowę ratalną obejmującą zadłużenie. Powołał się zatem na okoliczności powodujące zawieszenie biegu terminu przedawnienia. W decyzji wydanej na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ZUS podzielił powyższe stanowisko o wystąpieniu przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia i nie poczynił dalszych rozważań co do przedawnienia należności. Z powyższego wynika, że w ocenie organu, bieg terminu przedawnienia został przerwany i pozostanie zawieszony do zakończenia egzekucji (na podstawie art. 24 ust. 5b u.s.u.s.), czy też do dnia terminu płatności ostatniej raty z umowy ratalnej (na podstawie art. 24 ust. 5a u.s.u.s.), co oznacza, że na dzień wydania decyzji sporne należności nie uległy przedawnieniu.
Podkreślić należy, że przedawnienie, jako instytucja prawa materialnego, skutkująca wygaśnięciem zobowiązania musi być bezwzględnie respektowana w toku postępowania przez organ przed którym toczy się postępowanie. Z tego względu organ obowiązany był wyjaśnić kwestię ewentualnego przedawnienia należności jak i zgromadzić niezbędną dokumentację w tym zakresie. Jak już wskazano, w toku niniejszego postępowania ZUS powołał się na przepisy art. 24 ust. 5a i 5b u.s.u.s., podnosząc zawieszenie biegu terminu przedawnienia w sprawie, lecz nie załączył do akt administracyjnych dokumentacji potwierdzającej tę okoliczność.
W orzecznictwie wskazuje się, że czynnością zmierzającą do ściągnięcia należności jest wystawienie tytułu wykonawczego przez właściwy organ oraz inne czynności, np. skierowanie do strony upomnienia, z których treści czy uzasadnienia wynika bezpośrednio, że zmierzają do ściągnięcia należności (zob. wyroki WSA z: 27 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Lu 721/11; 19 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Sz 637/16).
W ocenie Sądu organ wskazał w sposób ogólnikowy na wystąpienie przesłanek zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności na czas trwania postępowania egzekucyjnego, czy też na termin spłaty ostatniej raty z umowy ratalnej, jednak zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest niewystarczający do stwierdzenia wystąpienia i trwania ww. przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności. W aktach administracyjnych brakuje przede wszystkim dokumentów, pochodzących również z postępowania egzekucyjnego, potwierdzających skuteczne wystąpienie przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia.
W ocenie Sądu nie może zastąpić takich dowodów notatka zatytułowana: "Informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym" sporządzona w dniu 6 lutego 2023 r. (k. 3 akt adm. II instancji). W notatce tej wskazano na datę wszczęcia postępowania egzekucyjnego wobec skarżącego za okresy: 07.2022 – 07.2006. Tego typu notatka nie stanowi wystarczającego dowodu pozwalającego na stwierdzenie wystąpienia przesłanki z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. Ponadto wskazane w tej notatce czynności mające skutkować zawieszeniem biegu terminu przedawnienia należności, nie odnoszą się do należności za 2014 r., która również objęta jest wnioskiem skarżącego o umorzenie (co wynika również z sentencji decyzji I instancji). Ponadto w aktach administracyjnych znajdują się wydruki w postaci "Informacji o stanie należności z tytułu składek" (k. 4 – 6 akt admin. II instancji i k. 33 – 35 akt adm. I instancji).
Dokumenty te stanowiące wydruki z systemów ZUS. Wskazują na posiadanie przez skarżącego zaległości objętych wnioskiem o umorzenia (opisanych szczegółowo na wstępie niniejszych rozważań). Jednak zdaniem Sądu nie stanowią one wystarczających dowodów na potwierdzenie wystąpienia przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia tych należności.
W ocenie Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę ZUS nie wyjaśnił dostatecznie kwestii wymagalności przedmiotowych należności z tytułu składek, w szczególności ewentualnego ich przedawnienia, co także skutkuje uchyleniem zaskarżonej decyzji. Organ wskazał wprawdzie na przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności ale nie zgromadził materiału dowodowego potwierdzającego wystąpienie tej przesłanki.
Opisane powyżej dokumenty zgromadzone w tym zakresie przez organ nie pozwalają na dokonanie oceny wystąpienia wskazanych przez ZUS przesłanek zawieszenia biegu terminu przedawnienia, w tym z art. 24 ust. 5b u.s.u.s., w postaci zawiadomienia dłużnika o czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek.
Podkreślić tu należy, że organ musi przy ocenie istnienia lub nieistnienia przedawnienia należności z tytułu składek objętych wnioskiem skarżącego, wskazać na dokumenty źródłowe z postępowania egzekucyjnego. Ustalenie czy doszło do przedawnienia składek ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie. Wskutek upływu terminu przedawnienia zobowiązanie bowiem wygasa i w takim przypadku nie można ani umorzyć ani odmówić umorzenia należności z tytułu składek.
Wskazane przez organ dokumenty są niewystarczające do dokonania sądowej kontroli zaskarżonej decyzji w tym aspekcie.
ZUS, ponownie rozstrzygając sprawę, powinien zatem także wyjaśnić i wykazać w decyzji to, czy i w jakim zakresie zaległe należności uległy przedawnieniu, czyniąc to na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Winny się w nim znaleźć konkretne dowody, w tym dokumenty, które pozwolą zweryfikować prawidłowość ustaleń organu, co do każdej z podniesionych okoliczności, mających wpływ na bieg terminu przedawnienia konkretnych zaległości
Reasumując bez rzetelnie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, bez odtworzenia prawdy obiektywnej, bez spójnego toku argumentacji poprowadzonego z uwzględnieniem reguł logiki i doświadczenia życiowego, ZUS nie był uprawniony do nieuwzględnienia wniosku skarżącego. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja jako naruszająca przepisy postępowania w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, musiała zostać wyeliminowana z obrotu prawnego. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł o uchyleniu decyzji.
Sąd nie orzekł w przedmiocie kosztów sądowych, gdyż niniejsza sprawa z zakresu ubezpieczeń społecznych jest zwolniona z kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. e p.p.s.a., zaś strona skarżąca nie była reprezentowana przez pełnomocnika.
Wyżej powołane wyroki są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na internetowej stronie pod adresem: www.nsa.gov.pl.