Uzasadnienie
Skarżący, wraz ze skargą na opisaną wyżej decyzję złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I ustalono w sprawie wpis od skargi w wysokości [...] zł.
W uzasadnieniu Skarżący podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący J S (ur. [...] r.) oświadczył, że jest rencistą, nie stać go na poniesienie kosztów sądowych, posiada dom o powierzchni [...] m2 (obciążony hipoteką), wysokość Jego renty wynosi [...] zł. Z kolei ponoszone koszty utrzymania wynoszą [...] zł, w tym spłata kredytu ([...] zł), koszty leczenia ([...] zł) oraz opłaty za media ([...] zł). Podał dodatkowo, że żona posiada budynek piekarni o pow. [...] m2 o wartości [...] zł, wykorzystywany do prowadzonej działalności gospodarczej.
Z kolei Skarżąca L S (ur. [...] r.), reprezentowana w sprawie przez męża J S, podała w uzasadnieniu wniosku, że uzyskuje niski dochód z działalności gospodarczej i nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych w sprawie. Nie posiada innych nieruchomości ponad dom o powierzchni [...] m2 oraz budynek piekarni o powierzchni [...] m2 o wartości [...] zł, wykorzystywany do prowadzonej działalności gospodarczej. Podobnie jak Skarżący, wskazała na ponoszone wydatki na spłatę kredytu, koszty leczenia i opłaty za media, w łącznej wysokości [...] zł.
W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 29 kwietnia 2016 r. wezwał Skarżących do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować ich rzeczywisty i aktualny stan majątkowy oraz możliwości płatnicze w sprawie. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy.
W odpowiedzi na wezwanie Skarżący nadesłali:
- - zeznanie podatkowe Skarżącego (PIT-37) za 2015 rok z zadeklarowanym dochodem z renty w wysokości [...] zł,
- - zeznanie podatkowe Skarżącej (PIT-36) za 2015 rok z zadeklarowanym dochodem z działalności gospodarczej w wysokości [...] zł (przychód [...] zł, koszty [...] zł) oraz dochodem z innych źródeł w wysokości [...] zł,
- - niepodpisany bilans z księgi za okres od 1 stycznia do 31 marca 2016 r.,
- - dwie faktury za energię za lokal mieszkalny na kwotę [...] zł i [...] zł,
- - faktury za wodę i odprowadzanie ścieków za styczeń, luty, kwiecień br. na kwoty [...] zł, [...] zł, [...]zł,
- - wyciągi bankowe z rachunku kredytowego Skarżących (kredyt detaliczny) wskazujący na ratę kredytu w wysokości [...] zł (saldo zadłużenia na dzień 25 kwietnia br.: [...]zł),
- - wyciąg z rachunku bankowego firmowego Skarżącej za okres od 1 marca do 29 kwietnia br.,
- - kopię decyzji w sprawie podatku od nieruchomości na 2016 rok.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym.
W niniejszej sprawie Skarżący ubiegają się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe.
Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13; z dnia 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania.
Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r., I FZ 10/12).
Podstawowe obciążenia, jakie solidarnie ponoszą Skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi, wynoszący [...] zł, a także - w razie niekorzystnego dla nich rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) - opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem ([...] zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu, nie mniej niż [...] zł (w badanej sprawie - [...] zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla Skarżących niekorzystny i zdecydują się oni na zaskarżenie wyroku sądu I instancji.
Ocena wniosku Skarżących prowadzi do wniosku, że skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
W ocenie rozpoznającego wniosek referendarza sądowego, brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku Skarżących. Przytoczona przez Skarżących argumentacja oraz nadesłane dokumenty nie pozwalają uznać, że znajdują się oni w takiej sytuacji, iż nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Przede wszystkim zwrócić trzeba uwagę, że z akt sprawy wynika, że Skarżący posiadają znaczny majątek w postaci budynku mieszkalnego o powierzchni [...] m2 wraz z gruntem o powierzchni [...] m2 (według oświadczenia skarżących obciążony hipoteką) oraz budynek piekarni o powierzchni [...] m2 wraz z gruntem o powierzchni [...] m2 (wartość [...] zł), wykorzystywany przez Skarżącą do prowadzonej działalności gospodarczej w zakresie produkcji pieczywa, produkcji świeżych wyrobów ciastkarskich i ciastek (PIT/B za 2015 r. k. 45 verte).
Skarżący jest rencistą i miesięcznie otrzymuje świadczenie w wysokości [...] zł netto, z kolei Skarżąca prowadzi określoną wyżej działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochody oraz generuje wysokie przychody. Z przedstawionych przez Skarżącą dokumentów (PIT-36 za 2015 r.) wynika, że uzyskała ona z tego tytułu przychód w 2015 roku w kwocie [...] zł (dochód w wysokości [...] zł, koszty uzyskania przychodu [...] zł). Z danych tych wynika, że firma Skarżącej wykazuje wysokie obroty. Zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763).
Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Dane te nie obrazują dochodu przedsiębiorcy, lecz wskazują na jego obroty i aktywność prowadzonej działalności, wskazują na dynamiczność prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej, a w efekcie upoważniają do stwierdzenia, że Skarżąca jest w stanie dysponować środkami, które mogłaby również przeznaczyć na poniesienie kosztów sądowych w tej sprawie.
W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. W tym kontekście należy stwierdzić, że osób posiadających majątek, oraz prowadzących działalność gospodarczą we wskazanych wyżej rozmiarach nie sposób utożsamić z osobami ubogimi, do których adresowane jest prawo pomocy. Tym samym, w oparciu tylko o te informacje, uprawnionym byłoby stwierdzenie, że Skarżący nie spełniają warunków do przyznania im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Dodatkowo należy jednak zwrócić uwagę, że wbrew wezwaniu Skarżący nie przedstawili dokumentu potwierdzającego wysokość aktualnych przychodów Skarżącej z prowadzonej działalności gospodarczej. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 29 kwietnia br. do nadesłania kopii ewidencji przychodów, kosztów i dochodów z prowadzonej działalności Skarżącej za okres ostatnich trzech miesięcy, Skarżący nadesłali jedynie "bilans z księgi okres 2016-01-01 – 2016-03-31" (k.47), w którym brak jest podpisu oraz jakichkolwiek informacji o podmiocie, którego te dane dotyczą.
Zatem stwierdzić należy, że taki wydruk nie może być uwzględniony do oceny możliwości płatniczych Skarżących w sprawie, co prowadzi do wniosku, że Skarżący nie potwierdzili podanych we wniosku danych o aktualnych dochodach z działalności gospodarczej Skarżącej w wysokości netto [...] zł ani nie przedstawili aktualnych rozmiarów ww. działalności (brak informacji o wysokości przychodów, kosztów).
Przedłożone wyciągi z rachunku bankowego Skarżącej związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą wskazują, że dokonała ona w okresie dwóch miesięcy (marzec, kwiecień br.) obrotów środkami pieniężnymi za pośrednictwem rachunku bankowego (firmowego) w wysokości ok. [...] tys. zł (suma Ma: [...] zł, suma Winien: [...] zł). Dodatkowo referendarz sądowy stwierdza, że z przedłożonego wyciągu bankowego wynika, że Skarżąca posiada jeszcze rachunek osobisty nr [...], z którego wyciągów bankowych, wbrew wezwaniu nie przedłożyła. Także Skarżący, pomimo wezwania o wyciągi bankowe z Jego rachunków bankowych, takich dokumentów nie przedłożył i nie wyjaśnił przyczyny niewykonania wezwania w tym zakresie. Zatem nie sposób ustalić czy, ewentualne jakie środki pieniężne Skarżący zgromadzili na rachunkach bankowych ani jakimi kwotami obracają.
Na podstawie przedłożonych dokumentów nie sposób zatem ustalić czy i w jakim zakresie Skarżący są w stanie partycypować w kosztach sądowych. Przedstawione wybiórcze informacje nie pozwalają na dokonanie takiej oceny. Należy pokreślić, że w sytuacji gdy Skarżący ubiegają się o przyznanie wsparcia z budżetu państwa w zakresie zainicjowanego przez nich postępowania sądowego, wymaga się od nich szczególnej staranności i rzetelności w przedstawieniu danych finansowych i ich udokumentowaniu.
Mając na uwadze wszystko powyższe, uznając, że Skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w tym kosztów sądowych sprowadzających się do wpisu od skargi w kwocie [...] zł oraz wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, należało na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzec jak na wstępie.