Uzasadnienie
Decyzją z dnia 18 lipca 1994 r., wydaną na podstawie art. 10 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie /Dz.U. nr 22, po. 91/, Minister Sprawiedliwości odmówił powołania Andrzeja G. na stanowisko notariusza i wyznaczenia mu siedziby kancelarii notarialnej. W uzasadnieniu decyzji Minister podał, że Andrzej G. pracuje w prokuraturze od 1 czerwca 1981 r., ostatnio na stanowisku prokuratora prokuratury rejonowej z jednoczesnym pełnieniem funkcji zastępcy Prokuratora Rejonowego w Ż. i "spełnia przewidziane w art. 11 i 12 prawa o notariacie wymogi formalne do objęcia stanowiska notariusza". Rada Izby Notarialnej w (...) wydała negatywną opinię, uznając, że nie ma on dostatecznej wiedzy prawniczej, niezbędnej w pracy notariusza. Spełnienie przez kandydata wymagań formalnych stwarza w świetle art. 11 ustawy możliwość powołania na stanowisko notariusza w zależności od oceny organu powołującego, uwzględniającej interes społeczny i działalność notariusza jako osoby zaufania publicznego.
Andrzej G. nie odpowiada warunkowi posiadania wiedzy prawniczej niezbędnej przy wykonywaniu czynności notarialnych, "skoro w pracy zawodowej styka się niemal wyłącznie z prawem karnym". Ponadto stosownie do art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze /Dz.U. 1994 nr 19 poz. 70/, będąc prokuratorem, nie może być powołany na stanowisko notariusza.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Andrzej G. wniósł o uchylenie tej decyzji, jako wydanej z naruszeniem art. 10 i 12 pkt 2 prawa o notariacie. W ocenie skarżącego, spełnia on warunki określone w powyższych przepisach i Minister nie mógł odmówić uwzględnienia jego wniosku, zwłaszcza gdy za potrzebą utworzenia kancelarii notarialnej w Sz. wypowiedział się miejscowy zarząd miasta i gminy oraz prezes Sądu Apelacyjnego w (...). Jednocześnie wyjaśnił, że skoro ten sam organ powołuje i odwołuje prokuratorów i notariuszy, to czynności odwołania go ze stanowiska prokuratora i powołania na stanowisko notariusza można zsynchronizować w sposób wyłączający naruszenie art. 49 ust. 1 ustawy o prokuraturze. Zrezygnowanie ze stanowiska prokuratora z chwilą złożenia wniosku o powołanie na stanowisko notariusza /rozpoznawanego przez 2 lata/ wywołałoby "wyjątkowo ciężkie skutki dla strony".
Minister wniósł o oddalenie skargi, jako nieuzasadnionej, podkreślając, że wykładnia art. 10 prawa o notariacie powinna uwzględniać przepisy dotyczące ustroju notariatu. Otóż art. 2 par. 1 tej ustawy głosi, że notariusz działa jako osoba zaufania publicznego, co nakłada na niego obowiązek dokonywania czynności w sposób zabezpieczający interesy stron, gwarantujący ważność sporządzonych aktów i prawidłowość obrotu prawnego. Minister oddzielił wymagania formalne określone w art. 11 i 12 prawa o notariacie od przygotowania praktycznego do wykonywania zadań notariusza, podlegającego ocenie organu /ministra/. W tej sytuacji bezprzedmiotowe stały się rozważania co do ustalenia siedziby kancelarii notarialnej i niemożności łączenia stanowiska prokuratora i notariusza.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie mają rozwiązania przyjęte w cytowanych niżej przepisach ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie /Dz.U. nr 22 poz. 91/.
"Art.
- 11. Notariuszem być może ten, kto:
1/ posiada obywatelstwo polskie i korzysta w pełni z praw cywilnych i obywatelskich, 2/ jest nieskazitelnego charakteru, 3/ ukończył wyższe studia prawnicze, 4/ odbył aplikację notarialną, 5/ złożył egzamin notarialny, 6/ pracował w charakterze asesora notarialnego co najmniej 2 lata, 7/ ukończył 26 lat.
Art.
12. Wymagania, o których mowa w art. 11 pkt 4-6, nie dotyczą: 1/ profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych, 2/ sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych, którzy wykonywali ten zawód co najmniej 3 lata".
Wyrażone w art. 11 wymagania mają różnorodny charakter, a te z nich, które zawarte są w punktach 4-6, określają dodatkowe kwalifikacje zawodowe, jakimi należy się wykazać po ukończeniu wyższych studiów prawniczych. Nie ulega wątpliwości, że tego, kto odbył aplikację notarialną, złożył egzamin notarialny i pracował w charakterze asesora notarialnego przez co najmniej 2 lata, żaden organ nie może poddawać jakimkolwiek egzaminom bądź innego rodzaju sprawdzianom mającym na celu ustalenie, czy podoła on zawodowym obowiązkom notariusza.
Z mocy art. 12 tej ustawy od warunków określonych w art. 11 pkt 4-6 zwolnione są osoby o szczególnie wysokich kwalifikacjach naukowych albo legitymujące się co najmniej trzyletnim okresem wykonywania wymienionych tam zawodów prawniczych. Zwolnienie to jest jednoznaczne, nie zostało obwarowane żadnymi wyjątkami ani jakimikolwiek procedurami. W rezultacie również żaden organ nie może sprawdzać przygotowania profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych oraz sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych z trzyletnim stażem w tych zawodach do wykonywania zawodu notariusza, ponieważ w świetle art. 12 prawa o notariacie spełniają oni wymagania kwalifikacyjne niezbędne do powołania na stanowisko notariusza.
Należy jednocześnie podkreślić, że podobne rozwiązania jak w art. 12 prawa o notariacie zostały przyjęte w art. 52 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych /Dz.U. 1994 nr 7 poz. 25 ze zm./, w art. 66 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze /Dz.U. nr 16 poz. 124 ze zm./ i w art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych /Dz.U. nr 19 poz. 145 ze zm./. Mają one na celu zapewnienie korzystnego dla organów ochrony prawnej przepływu kadr z różnych zawodów prawniczych, bez zbędnego różnicowania wzajemnego ich rangi. Tam, gdzie potrzebne są wyjątki, oznacza się je wprost w ustawach, jak np. w art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze /Dz.U. 1994 nr 19 poz. 70 ze zm./. Odnotowania wymaga również jednolite orzecznictwo sądu administracyjnego, w którym eksponowano nielegalny charakter rozmów kwalifikacyjnych przeprowadzanych przez trzyosobowe składy tworzone przez samorząd radcowski i adwokacki z osobami korzystającymi z ustawowego zwolnienia z obowiązku odbycia aplikacji i złożenia egzaminu radcowskiego lub adwokackiego.
Trafność sądowego orzecznictwa uznał również Minister Sprawiedliwości i w rezultacie ustała praktyka przeprowadzania rozmów kwalifikacyjnych mających charakter egzaminowania osób zwolnionych z tego rodzaju sprawdzianu.
Dodatkowe, ale wyraźnie sformułowane wymagania kwalifikacyjne są zawarte w art. 28 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym /Dz.U. 1994 nr 13 poz. 48/ i w art. 12 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368/. Otóż niezależnie od warunku legitymowania się dziesięcioletnim stażem pracy w charakterze sędziego, prokuratora, adwokata, radcy prawnego lub pracownika zajmującego samodzielne stanowisko w administracji powiązane z praktyką prawniczą, od którego zwolnieni są profesorowie i doktorzy habilitowani nauk prawnych, powołanie na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego zależy również i od tego, czy kandydat "wyróżnia się wysokim poziomem wiedzy prawniczej oraz doświadczeniem zawodowym". W odniesieniu do osób ubiegających się o powołanie na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego natomiast chodzi jeszcze o wykazanie się "wysokim poziomem wiedzy w dziedzinie administracji publicznej oraz prawa administracyjnego i innych dziedzin prawa związanych z działaniem organów administracji publicznej".
Tego rodzaju dodatkowe wymagania kwalifikacyjne, ze względu na ich charakter, pozostawiono do oceny właściwych organów, a potrzeba ich utrzymywania wynika z zadań realizowanych przez oba sądy. Podobnej regulacji jednak nie ma w prawie o notariacie.
W świetle powyższych wywodów nie jest też dopuszczalne oddzielanie kwalifikacji teoretycznych od praktycznego przygotowania do zawodu notariusza osób wymienionych w art. 12 prawa o notariacie. Odmienne założenie przyjęte przez Ministra i nadanie mu decydującego znaczenia w sprawie nie znajduje podstaw w przepisach prawa o notariacie. Tym bardziej niezrozumiałe jest powołanie się w negatywnej opinii Rady Izby Notarialnej w (...) z dnia 10 października 1992 r. na art. 11 pkt 2 prawa o notariacie, dotyczący legitymowania się przez kandydata na notariusza nieskazitelnym charakterem, i wykazywanie, że skarżący nie spełnia tego wymagania z powodu braku praktycznego przygotowania.
Trafne są ponadto zarzuty skarżącego o możliwości zsynchronizowania w czasie odwołania go ze stanowiska prokuratora i powołania na stanowisko notariusza w sposób zapobiegający naruszeniu art. 49 ust. 1 ustawy o prokuraturze. Łącznie więc (...) zaprezentowana w zaskarżonej decyzji ocena kwalifikacji osoby ubiegającej się o powołanie na stanowisko notariusza jest sprzeczna z omawianymi przepisami.
W tej sytuacji na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i art. 208 Kpa w związku z art. 68 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368/ orzeczono jak w sentencji.