Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r., [...] Burmistrz N. odmówił G. M. (zwanej dalej skarżącą) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę – B. N., osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym.
Organ I instancji uzasadnił decyzję faktem pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, przy czym mąż w/w nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe oznacza, że w takiej sytuacji to na mężu wymagającej opieki B. N., ciąży w pierwszej kolejności obowiązek zapewnienia chorej żonie wsparcia i pomocy w codziennej egzystencji.
Organ I instancji w treści uzasadnienia swojej decyzji, powołał się na treść wyroków sądów administracyjnych, które potwierdzają stanowisko organu, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku.
Odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła skarżąca, wnosząc o jej uchylenie i zarzucając jej błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej powoływana jako u.ś.r.) stanowiących o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może mieć on zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO) decyzją z dnia [...] lutego 2022 r., znak [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji SKO przytoczywszy przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazało, że do wniosku z dnia [...] listopada 2021 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca dołączyła dokumenty - orzeczenie Powiatowego Zespołu ds Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. z dnia [...] maja 2021 r., nr [...], mocą którego ustalono że matka skarżącej została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do [...] maja 2022 r., przy czym niepełnosprawność w/w istnieje od urodzenia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] września 2018 r.
Powołując się na wyroki sądów administracyjnych SKO uznało, że analiza wniosku o rzeczone świadczenie wykazała, że matka skarżącej jest mężatką, co powoduje, że w pierwszej kolejności to na mężu w/w J. N. ciąży obowiązek alimentacyjny względem chorej żony, a dopiero niemożność sprawowania tej opieki przez męża powoduje, że zrealizować ją może osoba zobowiązana w dalszej kolejności.
SKO podało, że B. N. pozostaje w związku małżeńskim z J. N., który nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o niepełnosprawności, jednakże, jak to wynika z oświadczenia strony z dnia [...] grudnia 2021 r., z racji wieku nie może sprawować tej opieki nad ciężko chorą żoną. Nadto skarżąca przedłożyła do akt sprawy, zaświadczenie lekarskie z dnia [...] września 2021 r. z Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej, Gminna Przychodnia w W., wystawione przez Lekarza Medycyny Rodzinnej, że J. N. z powodu schorzeń przewlekłych - schorzenie układu krążenia, cukrzyca, znaczny niedosłuch - nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną B. N..
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym w tej materii wskazywane jest, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy
Zdaniem SKO dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.
SKO wskazało, że w pierwszej kolejności to na J. N., tj. współmałżonku osoby wymagającej opieki, ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego małżonka, gdyż nie legitymuje się on orzeczeniem o niepełnosprawności.
SKO podkreśliło, iż opieka nad chorym wymagającym stałej lub długotrwałej opieki, wymaga dużego zaangażowania osoby sprawującej tę opiekę i rezygnacji z zatrudnienia, albowiem w zależności od rodzaju choroby, opieka ta sprawowana jest całodobowo lub kilkanaście godzin dziennie. Z treści wywiadu dnia [...] lipca 2021 r. wynika że osoba chora wymaga całodobowego wsparcia, którego udziela córka albowiem ojciec nie jest w stanie tego zapewnić.
Organ administracji jest zobowiązany do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy, gdy spełnione są wszystkie, wskazane w przepisach prawa przesłanki jego przyznania.
SKO podkreśliło, iż przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie regulują kwestii opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą opieki i nie obligują do sprawowania takiej opieki żadnego z członków rodziny. Ustalają natomiast w sposób precyzyjny, która z osób obowiązanych i po spełnianiu jakich przesłanek może otrzymać rekompensatę finansową ze strony Państwa za rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania tej opieki. Orzekający organ nie posiada w tym zakresie luzu decyzyjnego i jest on obowiązany do stosowania obowiązujących przepisów prawa.
SKO zaznaczyło, że tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez współmałżonka osoby wymagającej opieki, jest jedynym wyjątkiem określonym przez ustawodawcę, pozwalającym na przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej uprawnionej osobie, pomimo że osoba, która wymaga opieki pozostaje w związku małżeńskim.
Powoduje to, że skarżąca pozostaje osobą w dalszej kolejności uprawnioną do wnioskowanego świadczenia. W pierwszej bowiem kolejności obowiązek alimentacyjny ciąży na mężu wymagającej opieki żony, a dopiero kiedy mąż nie będzie mógł z uwagi na niepełnosprawność własną, tej opieki sprawować, obowiązek alimentacyjny zaktualizuje się po stronie córki, jako kolejnej osobie zobowiązanej alimentacyjnie.
Skarżąca zaskarżyła decyzję SKO, wnosząc o jej uchylenie oraz o uchylenie decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej:,,p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Sąd w świetle art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd rozpoznaje zatem sprawę całościowo badając w sposób zupełny legalność zaskarżonej decyzji.
Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia stwierdził, że wniesiona w sprawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zaskarżona decyzja została wydana w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Podstawę materialnoprawną wydania tej decyzji stanowią przepisy ww. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.).
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Natomiast w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W sprawie nie budzi wątpliwości, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. z dnia [...] maja 2021 r., nr [...], ustalono iż matka skarżącej została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do [...] maja 2022 r., przy czym niepełnosprawność w/w istnieje od urodzenia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] września 2018 r. Ponadto organ ustalił, że matka skarżącej jest zamężna, a mąż nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy tego, czy w okolicznościach niniejszej sprawy zaistniały przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej córką osoby wymagającej opieki. Organ odwoławczy stanął na stanowisku, że skoro matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to przyznanie na rzecz skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. byłoby niezasadne. Skarżąca wywiodła, że sam fakt, że matka pozostawała w związku małżeńskim nie miał decydującego znaczenia, zaś świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobie, która faktycznie tę opiekę sprawuje, rezygnując z podjęcia zatrudnienia.
W sporze tym rację należy przyznać organowi, gdyż jego stanowisko jest wyrazem dokonania właściwej interpretacji obowiązujących przepisów prawa w świetle ustalonego stanu faktycznego. Zgodzić należy się ze skarżącą, że intencją ustawodawcy było to, aby świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało osobie, która rzeczywiście sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wymagającym takiego wsparcia, rezygnując z zatrudnienia, jednakże nie można abstrahować od przepisów szczegółowo regulujących te kwestie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje krąg osób uprawionych do świadczenia pielęgnacyjnego, ograniczając go w pkt 4 do osób zobowiązanych do alimentacji zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Nadto określa pozytywne przesłanki przyznania świadczenia, zaliczając do nich sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związaną z tym rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z kolei w art. 17 ust. 5 u.ś.r. przewidziano przesłanki wyłączające możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego takiej osobie, pomimo spełnienia kryteriów z art. 17 ust.
1. Niewątpliwie skarżąca, sprawująca opiekę nad niepełnosprawną matką, mieści się w kręgu osób zobligowanych do alimentacji. Nadto w związku ze sprawowaną opieką nad matką nie podejmuje zatrudnienia. Jednakże same te okoliczności nie mogły przesądzać o przyznaniu świadczenia w sytuacji, gdy matka skarżącej pozostawała w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymował się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 23 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej krio), małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy, a stosownie do art. 27 krio, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych ma obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. Obowiązek alimentacyjny małżonka w stosunku do współmałżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych. Powyższe znajduje odzwierciedlenie w treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Z literalnego brzmienia tego przepisu odczytywanego z uwzględnieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz regulacji art. 23 i art. 27 krio wynika, że świadczenie pielęgnacyjne osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnoprawnego nie przysługuje, gdy osoba niepełnosprawna pozostaje z związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Mając powyższe na uwadze wywieść należy, że organy prawidłowo przyjęły, że na tle badanej sprawy pozostawanie matki skarżącej w związku małżeńskim stanowiło przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej. W sprawie nie doszło zatem do zarzucanego skargą naruszenia prawa, gdyż postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone właściwie, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, a podjęte rozstrzygnięcie odpowiada regulacjom ustawy, które prawidłowo zastosowano. Również Sąd, działając z urzędu, nie dostrzegł uchybień, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego wydanych decyzji.
W ocenie Sądu, nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznej w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wykluczało - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.
Co istotne, wymóg posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może być zastąpiony innymi dowodami czy ustaleniami organu, co do obiektywnych możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka. W związku z powyższym właściwie organ przyjął, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego.
Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Zdaniem Sądu, inna interpretacja przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego. Prezentowany pogląd, dotyczący wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 lutego 2022 r., I OSK 1015/21, z 19 maja 2021 r., I OSK 229/21, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2391/20, z 24 lutego 2021 r., I OSK 2422/20, z 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19, z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20, z 14 grudnia 2018 r., I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r., I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r., I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., I OSK 2623/12, z 14 października 2021 r., I OSK 575/21 (pub.www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Pogląd ten skład orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela.
Dopóki więc w sprawie skarżąca nie wykazała tego, aby mąż matki skarżącej legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, inne przyczyny niewypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie mogły stanowić wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
W kontekście powyższego niezasadne były podniesione zarzuty naruszenia zaskarżoną decyzją prawa materialnego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.