Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., znak [...], Wójt Gminy L. na podstawie art. 20 w związku z art. 3 pkt 11, art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej powoływana jako u.ś.r.), art. 104 i art. 107 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej powoływana jako kpa) odmówił przyznania M. K. (dalej określana jako Skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad siostrą J. S. W uzasadnieniu wskazano, że do wniosku dołączono wypis z treści orzeczenia z [...].11.1994 r., z którego wynika, że siostra Skarżącej jest zaliczona do pierwszej grupy inwalidów i niezdolna do żadnej pracy i samodzielnej egzystencji oraz wymaga na stałe opieki osób drugich i orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...].01.2019 r. ustalające trwałą całkowitą niezdolność ww. do pracy od [...].11.1972 r., tj. od urodzenia.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że Pani siostra Skarżącej jest osobą niepełnosprawną od urodzenia i wymaga pomocy ze strony osób drugich. Cierpi ona z powodu mózgowego porażenia dziecięcego od urodzenia i w związku z tym samodzielne egzystowanie jest niemożliwe. Zamieszkuje ona wspólnie z ojcem S. S. i prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Zajmują połowę domu piętrowego - parter. Skarżąca zajmuje piętro tego domu. S. S. wykonuje większość czynności domowych, tj. gotuje i podaje posiłki córce, sprząta, robi zakupy i jest obecny przy córce w czasie umówionych wizyt lekarskich. Źródłem utrzymania jest renta socjalna i renta rodzinna J. S. w wysokości [...] zł miesięcznie oraz emerytura S. S. w wysokości ok. [...] zł miesięcznie. S. S. jest wdowcem, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. J. S. potrzebuje pomocy osoby drugiej w funkcjonowaniu w środowisku i taką pomoc zapewnia jej ojciec przy wsparciu Skarżącej, która pomaga przy sprzątaniu w domu, sporadycznie przygotowuje posiłki i pomaga przy utrzymaniu podstawowej higieny osobistej siostry.
Czynności, jakie wykonuje Skarżąca, pozwalają na łączenie pomocy na rzecz siostry z pracą zawodową. Skarżąca była aktywna zawodowo, posiada ponad 20-letni staż pracy. Skarżąca była zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Natomiast od 12.05.2021 r. została wyrejestrowana z powodu niestawiennictwa w PUP w wyznaczonym terminie i nie powiadomiła w okresie do 7 dni o uzasadnionej przyczynie tego niestawiennictwa.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1a cyt. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Skarżąca jest siostrą J. S., czyli nie jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Nie sprawuje ona stałej i długotrwałej opieki nad siostrą, a jedynie pomaga ojcu w niektórych czynnościach związanych ze sprawowaniem opieki nad nią, jednakże zakres sprawowanej pomocy, w ocenie pracownika socjalnego, pozwala jej na podjęcie pracy zawodowej.
Z akt sprawy wynika, że osoba wymagająca opieki posiada osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności, tj. ojca, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto nie występują okoliczności zwalniające ojca z obowiązku alimentacyjnego wobec osoby wymagającej opieki w zakresie bezpośredniego sprawowania opieki.
W świetle powyższego nie została więc spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1a u.ś.r.
Od decyzji tej odwołanie wniosła Skarżąca, wskazując, że nie zgadza się z uznaniem jej ojca za osobę zdolną do obowiązku alimentacyjnego wobec jej niepełnosprawnej siostry oraz z oceną pracownika socjalnego w zakresie zakresu i rodzaju opieki sprawowanej przez nią nad niepełnosprawną siostrą. Skarżąca wyjaśniła, że jej ojciec jest osobą starszą (78 lat), jest niezdolny do pracy, otrzymuje dodatek pielęgnacyjny, a jego stan zdrowia (nowotwór płuc i miażdżyca naczyń wieńcowych) ogranicza możliwość wykonywania opieki nad niepełnosprawną córką. Wskazała, że jej ojciec - mimo złego stanu zdrowia - nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a dopiero w przyszłości będzie się o nie ubiegał.
Ponadto Skarżąca nie zgodziła się z oceną organu w przedmiocie rodzaju i zakresu sprawowanej przez nią opieki nad siostrą. Zakwestionowała okoliczność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, gdyż wizyta pracownika organu I instancji w dniu 29.10.2021 r. nie świadczy o przeprowadzeniu takiego wywiadu (była to jedynie w jej ocenie niezobowiązująca rozmowa). Skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem i siostrą, a okoliczność, że zamieszkuje na piętrze wspólnego domu, nie zmienia tego faktu. Oświadczyła że to ona, a nie ojciec, sprawuje stałą opiekę nad siostrą przez całą dobę. Decyzja organu jest krzywdząca, gdyż ojciec nie może faktycznie spełnić swojego obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej córki.
Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że Skarżąca jest osobą zobowiązaną do alimentacji w stosunku do swojej siostry w dalszej kolejności za wstępnym (tj. ojcem), co wyklucza przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Z unormowań art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej powoływana jako k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Tym samym przepisy te w konfrontacji z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania (por. wyrok NSA z 21.02.2019 r., I OSK 3804/18).
W judykaturze nie budzi też wątpliwości to, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r. wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornym natomiast w przedmiotowej sprawie pozostaje to, że ojciec osoby wymagającej opieki żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadniało odmowne załatwienie wniosku, zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i pkt 3 u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.
Ani organ, ani sąd nie ma bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki (wyrok NSA z 11.08.2020 r., I OSK 599/20).
Ponadto, spełnienie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej może być zrealizowane nie tylko poprzez bezpośrednią opiekę, ale także poprzez zapewnienie środków na zapewnienie tej opieki przez osoby trzecie.
Skargę na ww. decyzję wniosła Skarżąca, zarzucając jej naruszenie: art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na:
pominięciu faktycznych celów wskazanej ustawy;
uznaniu jej ojca za osobę zdolną do sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką, pomimo że stan zdrowia i wiek nie pozwalają mu na spełnienie tego obowiązku;
pominięciu faktu, że ojciec Skarżacej w momencie składania odwołania do SKO był w trakcie ubiegania się o przyznanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, o czym poinformowała w odwołaniu.
W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że [...].12.2021 r. jej ojciec otrzymał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, co potwierdza jego zły stan zdrowia, a tym samym zwalnia go z obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej córki.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga podlegała oddaleniu.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności jej art.
- 17. Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Według zaś ust. 1a tego przepisu cyt. ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje kwestia, że J. S. legitymuje się wymaganym orzeczeniem, którego wypis znajduje się w aktach sprawy. Jak wskazuje analiza akt sprawy oraz wniesionej skargi, istota zawisłej sprawy sprowadza się do ustalenia, czy Skarżąca jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą.
Stwierdzić trzeba, że cyt. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez odesłanie do przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna, a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z kolei zgodnie z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z art. 617 § 1 k.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).
Niewątpliwie prawo ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę.
Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności - gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok NSA z 18.07.2012 r., I OSK 198/12).
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że Skarżąca jest siostrą osoby wymagającej opieki, która ma ojca nie legitymującego się w dacie wydawania decyzji orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc osobę zobowiązaną w bliższej niż Skarżąca kolejności w rozumieniu art. 132 k.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego.
W ocenie Sądu materiał sprawy nie daje podstaw to przyjęcia, że zachodzą obiektywne okoliczności uniemożliwiające ojcu spełnienie ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej córki, jak nie w formie bezpośredniej opieki, to w formie dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia takiej opieki (na przykład w celu finansowania wkładu osobistego Skarżącej w dobro rodziny). Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem J. S. ciąży w pierwszej kolejności na jej ojcu, jako osobie zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 k.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten - wymagany w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. - ciążyłby na Skarżącej jako siostrze zobowiązanej do alimentacji dopiero w następnej kolejności. Już ta okoliczność ma wpływ na kwestię przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia, bez względu na ziszczenie się pozostałych przesłanek.
Znaczny stopnień niepełnosprawności, do którego odwołuje się negatywna przesłanka świadczeniowa, został zdefiniowany dla potrzeb wykładni i stosowania przepisów u.ś.r. w art. 3 pkt 21 tej ustawy. Zatem przez znaczny stopień niepełnosprawności należy rozumieć na gruncie u.ś.r.:
- a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
- b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
- c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,
- d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,
- e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Okazuje się w świetle przytoczonej definicji ustawowej, że znaczny stopień niepełnosprawności nie musi wyłącznie wynikać z orzeczenia zespołu orzekającego o stopniu niepełnosprawności na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 573). Na równi z tym orzeczeniem ustawodawca nakazuje traktować także szereg innych precyzyjnie określonych w art. 3 pkt 21 u.ś.r. dysfunkcji zdrowotnych o określonych konsekwencjach, potwierdzonych stosownym orzeczeniem właściwej na gruncie odpowiednich dla nich przepisów instytucji publicznej (np. orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Ustawodawca przewidział w art. 3 pkt 21 u.ś.r. istnienie kilka niezależnych od siebie ścieżek proceduralnych umożliwiających osobom cechującym się złym stanem zdrowia potwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności.
W tym miejscu należy podkreślić w kontekście ww. definicji pojęcia znacznego stopnia niepełnosprawności, że o nabyciu statusu osoby niepełnosprawnej decyduje w ramach tych określonych procedur wyspecjalizowany w tym zakresie organ, dysponujący odpowiednim dla danego rodzaju schorzeń przygotowaniem merytorycznym umożliwiającym fachową i rzetelną ocenę stanu zdrowia danej osoby. Dla przykładu w skład zespołu orzekającego o stopniu niepełnosprawności orzekającemu o stopniu niepełnosprawności wchodzą oprócz przewodniczącego i sekretarza, lekarze, psycholodzy, pedagodzy, doradcy zawodowi, pracownicy socjalni, którzy zgodnie ze swą specjalizacją sporządzają w oparciu o określone w przepisach kryteria oceny, wpływające na kształt orzeczenia o stopniu niepełnosprawności osoby zainteresowanej (zob. m.in. § 18 i § 20 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, t.j.
Dz. U. z 2018 r. poz. 2027). Mając na uwadze powyższe, stwierdzić trzeba, że organ odwoławczy zasadnie przyjął, że ojciec osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Ponadto za takim podejściem przemawia wykładnia językowa art. 17 ust. 1a pkt 3 u.ś.r. Zarówno w orzecznictwie jak i w piśmiennictwie powszechnie jest akceptowana zasada pierwszeństwa wykładni językowej i subsydiarności wykładni systemowej oraz funkcjonalnej. Zasada pierwszeństwa wykładni językowej, choć nie ustala absolutnego porządku preferencji, to jednak dopuszcza odstępstwa od wyniku jej zastosowania tylko wówczas, gdy wynik ten prowadzi albo do absurdu albo rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji. Nie zawsze więc zachodzi konieczność posłużenia się kolejno wszystkimi rodzajami wykładni. W szczególności nie ma potrzeby sięgania po dyrektywy celowościowej wówczas, gdy już po zastosowaniu dyrektyw językowych albo językowych i systemowych uda się uzyskać właściwy wynik wykładni, tj. ustalić pozbawione cech absurdalności znaczenie interpretowanej normy (por. wyrok SN z 8.05.1998 r., I CKN 664/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 7).
Odstępstwo od jasnego i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem mogą uzasadniać tylko szczególnie istotne i doniosłe racje prawne, społeczne, ekonomiczne lub moralne; jeśli takie racje nie zachodzą, należy oprzeć się na wykładni językowej (por. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 14.10.2004 r., III CZP 37/04, OSNC 2005, Nr 3, poz. 42; wyrok Sądu Najwyższego z 21.07.2004 r., V CK 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 137 oraz uchwała Sądu Najwyższego z 20.07.2005 r., I KZP 18/05, OSNKW 2005, Nr 9, poz. 74).
Mając na uwadze powyższe, Sąd ostatecznie konkluduje, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności, "otwiera się" dopiero wówczas, gdy osoby, na których obowiązek ten spoczywa w pierwszej kolejności, są niepełnosprawne w stopniu znacznym, a więc kiedy nie jest możliwe wypełnianie przez nie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego.
Zdaniem Sądu, słusznie też zwraca się uwagę na brak kompetencji merytorycznych, które umożliwiałyby organom "obiektywne" stwierdzenie rzeczywistych możliwości sprawowania opieki przez osobę dotkniętą dysfunkcjami zdrowotnymi (w analizowanej sprawie – ojca osoby niepełnosprawnej). Nie sposób zaprzeczyć, że organ i Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki (zob. wyrok NSA z 24.02.2021 r., I OSK 2391/20, z 11.08.2020 r., I OSK 599/20, wyrok WSA w Rzeszowie z 27.10.2020 r., II SA/Rz 919/20, wyrok WSA w Olsztynie z 22.10.2019 r., II SA/Ol 642/19, wyrok WSA z Poznaniu z 3.02.2021 r., IV SA/Po 1343/20). Dlatego przy obecnej treści analizowanej normy jedyną obiektywną przesłanką pozwalającą na stwierdzenie braku realnych możliwości sprawowania opieki przez osobę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, jest posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wydawanego przez wyspecjalizowane w tych niełatwych zagadnieniach instytucje publiczne.
Z tych powodów nakazywanie organom właściwym w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych badanie w oparciu o kodeksową zasadę swobodnej oceny dowodów tego, czy bliższy niepełnosprawnemu krewny jest "obiektywnie" zdolny do sprawowania opieki, choć jego stan zdrowia nie został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, poprzez odwoływanie się do bliżej niesprecyzowanych kryteriów, grozi niebezpieczeństwem naruszenia zasady równości wobec prawa poprzez różne traktowania opiekunów występujących w zbliżonych sytuacjach faktycznych. Odejście od rzeczywiście obiektywnego warunku legitymowania się znaczną niepełnosprawnością będzie powodować w praktyce przypadki istotnego zróżnicowania opiekunów. Organy właściwe w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych zwolnione od obowiązku kierowania się literalną wykładnią art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie będą w stanie w skali kraju stosować tych samych kryteriów oceny zdrowia bliżej zobowiązanych i tym samym dokonywać zobiektywizowanej oceny rzeczywistej zdolności wykonywania obowiązku alimentacyjnego, który przecież nie musi być realizowany poprzez osobiste starania krewnego osoby wymagającej opieki.
Ponadto, taka grupa opiekunów znalazłyby się w znacznie lepszym położeniu procesowym wobec osób spełniających literalne ustawowe warunki przyznania świadczenia, bowiem w ich wypadku ocenie podlegałyby niesprecyzowane ustawą warunki odwołujące się do niezdolności wykonywania obowiązku alimentacji. Tymczasem w sytuacji, gdy bliższy krewny osoby wymagającej opieki wykazuje z uwagi na stan swego zdrowia taką niezdolność, to nie istnieją żadne przeszkody ku temu, aby w drodze określonej w ustawie procedury potwierdzić formalnie ten stan, zwolnić w ten sposób miejsce dla krewnego wyrażającego gotowość niesienia pomocy niepełnosprawnemu członkowi rodziny, co ostatecznie miało miejsce w niniejszej sprawie, jednakże dopiero po wydaniu decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, tj. 15.12.2021 r. W tym miejscu należy wskazać, że nie ma przeszkód, aby Skarżąca w związku ze zmianą stanu faktycznego złożyła nowy wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Należy dodać, że wykładnia literalna może, a nawet powinna być uzupełniona innymi jej rodzajami, lecz nie należy zapominać, że to właśnie ten rodzaj wykładni ma podstawowe znaczenie dla ustalenia rzeczywistego znaczenia konkretnego przepisu. Dokonując interpretacji tekstu prawnego, trzeba kierować się przede wszystkim znaczeniem słów danego języka etnicznego oraz założeniem, że ustawodawca był racjonalny, gdy używał takich a nie innych wyrazów i nie można przyjmować, że określonych słów użyto w tekście prawnym bez wyraźnej ku temu potrzebie. Żadna wykładnia nie może prowadzić do skutków oczywiście sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisu, czy też prowadzić do odmowy zastosowania przepisu w brzmieniu ustalonym przez ustawodawcę poprzez wykreowanie nowej, niewynikającej z gramatycznego brzmienia przepisu, normy prawnej (por. wyrok NSA z 24.02.2021 r., I OSK 2391/20, LEX).
W konsekwencji, brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą.
Mając powyższe na uwadze, stwierdzić trzeba, że zarzuty skargi były bezzasadne i skarga w oparciu art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 329) podlegała oddaleniu.
Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.
Na podstawie art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095) sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ww. ustawy, akcentując w szczególności realne zagrożenie epidemiologiczne dla zdrowia uczestników postępowania występujące na terenie miasta B., będącego siedzibą tutejszego Sądu, oraz brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z powodów technicznych.
W konsekwencji w sprawie wydane zostało zarządzenie z dnia 8.06.2022 r. o skierowaniu sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Podkreślić należy, że zastosowany tryb nie wpłynął na ograniczenie praw stron postępowania sądowoadministracyjnego, Sąd bowiem w świetle art. 134 § 1 ppsa, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd rozpoznaje zatem sprawę całościowo badając w sposób zupełny legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzekając przy tym w składzie trzech sędziów podobnie jak na posiedzeniu jawnym.