Uzasadnienie
I. S. (dalej także jako skarżący), reprezentowany przez adwokata, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 24 kwietnia 2023 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką G. S. Do wniosku dołączono ważne do 30 września 2027 r. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Kartuzach z 18 sierpnia 2022 r., z treści którego wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność matki, natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 15 czerwca 2018 r., to jest od 74 - go roku życia. Zgodnie z danymi z rejestru PESEL, w dniu 12 czerwca 2023 r. matka skarżącego zmarła.
Po przeprowadzeniu postępowania w sprawie, w tym wywiadu środowiskowego, organ pierwszej instancji decyzją z 14 czerwca 2023 r. odmówił wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką ze względu na niespełnienie przesłanek zawartych w art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), a mianowicie brak w sprawie związku przyczynowo skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia czy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki oraz przesłanki dotyczącej wieku, w którym powstała niepełnosprawność.
Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania Kolegium decyzją z 16 listopada 2023 r. utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy, wskazując jako podstawę decyzji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy ustalony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym oraz przytoczył przepisy prawa materialnego, regulujące zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując przy tym, że ocenę sprawy należało dokonać przy uwzględnieniu zakresu czasowego, tj. daty śmierci podopiecznej.
Analizując materiał dowodowy w pierwszej kolejności organ odwoławczy stwierdził, że wnioskodawca jako syn osoby wymagającej opieki niewątpliwie mieści się w kręgu osób zakreślonych przez art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Następnie organ odwoławczy nie zgodził się z organem pierwszej instancji, co do wystąpienia wsprawie negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. i w tej kwestii przychylił się do stanowiska prezentowanego przez sądy administracyjne, w którym, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 24 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), wskazywana jest konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
W dalszej kolejności organ odwoławczy podkreślił, że przesłanki ustanowione w treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. muszą zostać spełnione łącznie, aby wnioskodawca mógł otrzymać świadczenie. Przesłanki określone w powyższym przepisie to: sprawowanie rzeczywistej, osobistej, stałej i bezpośredniej opieki nad wymagającą jej osobą niepełnosprawną oraz rezygnacja z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowanie, które spowodowane musi być koniecznością sprawowania opieki. Pomiędzy tymi przesłankami musi zaistnieć związek przyczynowo - skutkowy. Organ odwoławczy zaznaczył, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Rozmiar natomiast tej opieki musi być na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał on podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Organ odwoławczy wskazując na powyższą wykładnię przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy, w tym przeprowadzony wywiad środowiskowy dowodzi, że zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę nad matką nie uniemożliwia podjęcia mu dalszej aktywności zawodowej, chociażby w niepełnym zakresie czasu pracy i tym samym świadczy o braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej wnioskodawcy, a sprawowaną opieką nad matką. Wymiar opieki nie wskazuje, by nosiła ona znamiona opieki stałej, długotrwałej, której nie można było zorganizować, zaplanować czasowo. Kolegium wskazało przy tym, że z urzędu wiadomym mu jest, że rozpatrywana sprawa jest drugą sprawą strony toczącą się przed Kolegium w tym przedmiocie. Pierwsza została zakończona decyzją Kolegium z 20 stycznia 2022 r. o sygn. akt SKO Gd/3131/21, w której orzeczono o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji.
Następnie, po rozpoznaniu skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku prawomocnym wyrokiem z 21 lipca 2022 r. skargę oddalił (sygn. akt III SA/Gd 231/22). Kolegium podkreśliło, że Sąd w uzasadnieniu wskazał, że " Z ustaleń poczynionych w sprawie bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, w świetle zasad doświadczenia życiowego jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy choćby w niepełnym wymiarze czasowym". Zdaniem Kolegium oznacza to, że strona mogła podjąć zatrudnienie przy jednoczesnym sprawowaniu opieki nad matką.
W dalszej kolejności Kolegium uwzględniło, że jak wynika z akt analizowanej sprawy, zainteresowany do momentu ponownego złożenia wniosku o przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie podjął żadnej pracy. Materiał nie wskazuje również, by czynił kroki, aby powrócić na rynek pracy, nawet w niepełnym wymiarze jego czasu. Wręcz przeciwnie, 31 stycznia 2023 r. skarżący złożył wniosek o wykreślenie go z ewidencji osób zarejestrowanych w urzędzie pracy. Kolegium podkreśliło, że jedną z przesłanek przyznania świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia, jak też i rezygnacja z jej podjęcia. Istotnym jednak pozostaje, by w jednym i drugim przypadku istniał bezpośredni związek z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Z kolei mimo, że ustawodawca nie definiuje ww. pojęć to nie może budzić wątpliwości, że świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać opiekunowi, który ma co najmniej potencjalną zdolność, by zatrudnienie lub inną pracę zarobkową podjąć i jest gotowy do jej podjęcia. A jeśli jest gotowy, to musi on taką gotowość wykazać. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wprost przyjmuje się, że nie jest wystarczającym - do przyjęcia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - jedynie samo oświadczenie opiekuna, że był lub jest zdolny do podjęcia pracy i podjąłby ją gdyby nie stan zdrowia osoby niepełnosprawnej.
Nadto zdaniem Kolegium, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym przedłożonego do akt oświadczeń strony, co do zakresu i charakteru sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie wynika, by wskazany przez stronę rozmiar i charakter czynności stanowiły stałą i długotrwałą opiekę, a co za tym idzie, by wymuszały na wnioskodawcy całkowite niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że symbolem niepełnosprawności były: 05 - R - upośledzenie narządu ruchu, 11- I - inne, w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego. Z dołączonej kopii zaświadczenia lekarskiego wynika natomiast, że choroby matki skarżącego związane były z chorobą zwyrodnieniową stawów - bioder i kręgosłupa oraz stanem po leczeniu urologicznym - usunięciu zmian pęcherza.
Kolegium też z urzędu wiadomym jest, że i poprzedzające je orzeczenie o stopniu niepełnosprawności również było wydane na czas określony, a symbole przyczyn niepełnosprawności nie uległy zmianie. Ponadto matka chorowała na cukrzycę insulinozależną, nadciśnienie, refluks, miała problemy z sercem i układem pokarmowym.
Kolegium, nie kwestionując, że matka skarżącego wymagała pomocy osoby drugiej, wskazało, że zebrany materiał nie wskazuje, by była ona na tyle niesamodzielna, by wymagana była stale przy niej obecność skarżącego. W postępowaniu ustalono bowiem, że większość czynności dnia codziennego matka skarżącego wykonywała samodzielnie. Organ odwoławczy wskazał, że matka skarżącego nie była osobą leżącą, poruszała się samodzielnie, z trudnościami, przy pomocy kuli. Nadto w ocenie organu, jeżeli obawiała się zawrotów głowy, mogła zadbać o skorzystanie z balkonika bądź chodzika. Kolegium zwróciło jednak uwagę, że w zaświadczeniu o stanie zdrowia matki brak jest informacji o używanym zaopatrzeniu ortopedycznym czy też potrzebach w tym zakresie. Matka skarżącego samodzielnie spożywała posiłki i leki, sama korzystała z toalety, nadto brała udział w przygotowaniu posiłków i sama sobie robiła zastrzyki z insuliny.
Nadto w zaświadczeniu o stanie zdrowia lekarz zaznaczył, że pacjentka nie wymaga stałej opieki w stopniu przewyższającym opiekę i pielęgnację właściwą dla wieku i nie była ona niezdolna do podróży celem udziału w posiedzeniu zespołu orzekającego o niepełnosprawności. Skarżący wykonywał natomiast czynności związane z prowadzeniem domu, pomagał w ubieraniu, pomiarze ciśnienia i poziomu cukru, myciu głowy, czasem przygotowywał za nią posiłki, zawoził na wizyty lekarskie.
Zdaniem Kolegium nie bez znaczenia były wypowiedzi matki złożone w toku wcześniejszego postępowania, gdyż nakreślały rzeczywisty obraz pomocy. Matka stwierdziła bowiem, że skarżący był na miejscu, gdy czegoś potrzebowała, nadto kilka razy dziennie ją odwiedzał. Matka wyjaśniła, że syn dba o ogrzewanie budynku, robi zakupy, wozi ją do lekarzy i na badania oraz wykonuje remonty i naprawy w mieszkaniu. Matka skarżącego może zaś liczyć na pomoc wszystkich dzieci a także wnuków i sąsiadów. Kolegium, nie wybierając osoby opiekuna lecz chcąc wykazać możliwości rodziny, jakie ta miała w zakresie opieki nad matką skarżącego, podkreśliło, że matka skarżącego miała 8 dzieci, które z uwagi na art. 128 k.r.o. miały wobec niej obowiązek alimentacyjny. Organ odwoławczy uznał, że brak jest podstaw by przerzucać ten obowiązek na podatników.
W skardze na tak wydaną decyzję zarzucono rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżący zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.
Nadto zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez "skarżącą" w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu podkreślono, że skarżący jako dziecko niepełnosprawnej mieści się w katalogu podmiotów, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jednak w ocenie organów, skarżący winien liczyć na pomoc ze strony rodzeństwa. Strona skarżąca podkreśliła, że z utrwalonej linii orzeczniczej sądów administracyjnych wynika, iż nie może stanowić podstawy odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego argument, iż rodzeństwo wnioskodawcy winno wspierać wnioskodawcę w opiece nad osobą niepełnosprawną. Jeżeli jest bowiem kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki.
Skarżący ma prawo wyboru, czy podejmie zatrudnienie i będzie dzielił się obowiązkiem alimentacyjnym względem matki ze swoimi rodzeństwem czy też będzie czynił osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą przy tym decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.
Nadto strona skarżąca wskazała na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2006 r., w którym to Trybunał zważył, że w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać wsparcie państwa.
Strony skarżąca podkreśliła, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika przy tym, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową, lecz ma na celu zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez "skarżącą" matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Abstrahując od kwestii, że w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Skarga jest niezasadna.
W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2022 r., poz. 615), zwanej dalej jak wcześniej u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl natomiast art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podkreślić należy, że przepis powyższy winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności.
W konsekwencji zdaniem Sądu przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Sąd w składzie orzekającym przychyla się zatem do stanowiska Kolegium w zakresie braku podstaw do uznania, że na gruncie niniejszej sprawy podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego może stanowić ww. art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Prawidłowa jest jednakże, w ocenie Sądu, dokonana przez Kolegium ocena braku spełnienia pozytywnej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia, wynikająca z powołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r., a dotycząca tzw. związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z podjęcia zatrudnienia w przypadku skarżącego a świadczoną przez niego opieką na rzecz matki.
Jak wynika z przytoczonego wyżej już art. 17 ust. 1 u.ś.r., wnioskujący o to świadczenie musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Z przywołanych unormowań wynika jednoznacznie, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej, którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r., nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zauważyć również należy, że przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można odczytywać w ten sposób, że samo posiadanie przez osobę niepełnosprawną orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym sprawia, że świadczenie to przysługuje wskazanym w ww. przepisie osobom. Zakres sprawowania opieki nad osobami niepełnosprawnymi w stopniu znacznym różnić się bowiem może w zależności od stopnia samodzielności tych osób oraz ich potrzeb. Natomiast, to sprawowana faktycznie opieka musi uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Stąd też świadczenie jest przyznawane osobom rezygnującym z zatrudnienia lub z jego podjęcia nie za to, że sprawują opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz dlatego, że sprawując tą opiekę - ze względu na jej stały charakter – nie mogą podjąć pracy, gdyż jej zakres całkowicie taką możliwość wyklucza. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się więc, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Świadczenie to jest zatem skierowane do osób zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji osobie niepełnosprawnej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której obiektywnie nie może podjąć lub z której musi zrezygnować osoba pielęgnująca.
A zatem zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane wyłącznie koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por.: wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19).
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 tej u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA).
Z ustalonego przez organy i niekwestionowanego w skardze stanu faktycznego wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że opieka sprawowana przez skarżącego nad matką, nie spełniała wymogów opieki, o jakiej mowa we wskazanym przepisie. W pierwszej kolejności wskazania wymaga, że matka skarżącego zmarła w dniu 12 czerwca 2023 r. Matka skarżącego miała 79 lat, była wdową, miała ośmioro dzieci. Jak wynika z załączonego do wniosku zaświadczenia lekarskiego z 31 stycznia 2023 r. chorowała na chorobę zwyrodnieniową stawów – bioder i kręgosłupa, dyskopatie nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu 2, refluks żołądkowo-jelitowy i stłuszczenie wątroby. Matka skarżącego oczekiwała przy tym na alloplastykę stawu biodrowego oraz leczenie operacyjne dyskopatii.
Nadto lekarz wskazał na stan po ostrej niewydolności nerek oraz po leczeniu urologicznym – usunięcie zmiany pęcherza. Z uwagi na krwinkomocz pozostawała pod opieką poradni urologicznej. Lekarz stwierdził także, że w ostatnim czasie nastąpiło nasilenie trudności z poruszaniem, wskazał także na istotne pogorszenie stanu zdrowia oraz dalsze prognozowane pogorszenie stanu zdrowia i trwającą dalszą diagnostykę. Matka skarżącego cierpiała bowiem na bóle brzucha wymagające dalszej diagnostyki. W zaświadczeniu lekarskim wskazano też, że matka skarżącego nie wymaga stałej opieki i pielęgnacji w zakresie przewyższającym opiekę i pielęgnację właściwą dla wieku. Pogorszenie stanu zdrowia znalazło przy tym odzwierciedlenie w wywiadach środowiskowych przeprowadzonych w postępowaniach z wniosków skarżącego. Z przeprowadzonego w toku postępowania wywiadu z 23 maja 2023 r. wynika, że matka skarżącego porusza się z trudnościami przy pomocy kuli łokciowej lub z pomocą drugiej osoby a w trakcie przemieszczania trzeba ją podprowadzić, gdy chce skorzystać z toalety.
Natomiast w toku wcześniejszego wywiadu z 7 kwietnia 2021 r. wskazano, że matka skarżącego porusza się z trudnościami, powoli ale samodzielnie, a jedynie czasami korzysta z kul. Z obydwu wywiadów wynika, że matka skarżącego chorowała na cukrzycę insulinozależną, którą trudno wyregulować, miała duże wahania cukru, które doprowadzają do śpiączki, dwukrotnie zapadła w śpiączkę cukrzycową i musiała mieć przy sobie drugą osobę, która w razie konieczności zrobi jej zastrzyk lub poda coś do picia. W toku wywiadu z 23 maja 2023 r. ustalono także, że matka skarżącego jest osobą osłabioną, która cierpi na problemy z układem pokarmowym (wymioty i biegunki), bardzo często miewa zawroty głowy. Opieka nad skarżącą jest sprawowana należycie przez skarżącego, będącego jej synem, co potwierdziła też jego matka, w obecności której wywiad został przeprowadzony.
Kolegium dokonało oceny związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem pracy zarobkowej przez skarżącego a koniecznością opieki nad matką. W ocenie Sądu w składzie orzekającym Kolegium w toku oceny błędnie uwzględniło jednak stan zdrowia i zakres opieki, ustalony w toku postępowania z wcześniejszego wniosku skarżącego, w tym wcześniej przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z 7 kwietnia 2021 r. Kolegium uznało, że rzeczywisty obraz pomocy nakreślają wypowiedzi matki złożone w toku wcześniejszego postępowania, nadto matka może liczyć na pomoc wszystkich dzieci. Uwzględnienia jednak wymaga, że stan zdrowia matki skarżącego uległ pogorszeniu, co wyraźnie wynika z zaświadczenia lekarskiego.
Nadto Kolegium nie uwzględniło ustaleń wywiadu z 23 maja 2023 r., że matka skarżącego potwierdziła, że opieka była sprawowana przez skarżącego. Siostra opiekowała się matką, gdy skarżący musiał wyjechać z domu na dłużej. Mimo powyższego Kolegium prawidłowo ustaliło, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego, wymaganego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie można przy tym podzielić stanowiska skarżącego, że sprawowana przez niego opieka jest na tyle absorbująca, że nie jest w stanie on podjąć zatrudnienia nawet w najmniejszym wymiarze czasowym. Wynikające z akt sprawy okoliczności nie pozwalają bowiem na przyjęcie, że matka skarżącego jest na tyle niesamodzielna, że konieczna jest przy niej stała obecność skarżącego.
W postępowaniu ustalono bezsprzecznie, że matka skarżącego pomimo konieczności wsparcia ze strony osoby trzeciej była w pewnym stopniu samodzielna.
Z zaświadczenia lekarskiego z 31 stycznia 2023 r. wynika, że zasadniczą chorobą matki skarżącego była choroba zwyrodnieniowa stawów, dyskopatia oraz stan po leczeniu urologicznym. Matka skarżącego mogła poruszać się samodzielnie, choć z trudnością przy pomocy kuli łokciowej. Samodzielnie robiła sobie zastrzyki cukrzycowe, razem z synem przygotowywała posiłki, a jedynie czasami nie mogła wstać z łóżka, wymagając wtedy większej opieki, przygotowania dla niej posiłków, podania leków. Czynności higieniczne również wykonywała samodzielnie, jedynie przy myciu głowy wymagając pomocy. Cukrzyca, na którą chorowała matka stanowiła przy tym chorobę współistniejącą (zaświadczenie lekarskie).
Organ odwoławczy uznał, w ocenie Sądu zasadnie, że sprzątanie, robienie zakupów, palenie w piecu, a także gotowanie i podanie leków, gdy matka miała gorsze samopoczucie, nie wykluczają wykonywania pracy zawodowej, gdyż są czynnościami głównie związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Czynności te przy właściwej organizacji (np. wcześniejszym przygotowaniu posiłków i leków) dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej. Tym bardziej, że w sytuacji skarżącego wykonywanie wskazanych czynności jest ułatwione z tego względu, że jak wynika z akt sprawy skarżący wraz ze swoją rodziną zamieszkuje wspólnie z matką w budynku jednorodzinnym.
Nadto w ocenie Sądu takie czynności jak - niepodane w wywiadzie a wskazane w załączonym do wniosku wykazie wykonywanych podczas opieki nad matką - odśnieżanie i czynności ogrodnicze, wykonuje skarżący także dla siebie i swojej rodziny. Zdaniem Sądu nie stanowią przeszkody w podjęciu pracy zarobkowej czynności takie jak pomoc w ubraniu, której można udzielić przed pracą, a także w umyciu włosów ćwiczeniach i spacerach oraz wizytach u rodziny i wyjściu do Kościoła, które to czynności można wykonać po godzinach pracy lub w dniach od niej wolnych.
Sąd wskazuje, że nie zawsze osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności będzie wymagać takiej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia. Rolą organów jest ustalenie, czy okoliczności danej sprawy, znajdujące potwierdzenie w przeprowadzonych dowodach, stanowią rzeczywistą przeszkodę w podjęciu zatrudnienia (wykonywania innej pracy zarobkowej) i faktycznie uniemożliwiają wykonywanie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna. Takich obiektywnych okoliczności jednak w sprawie nie stwierdzono. W ocenie Sądu, Kolegium prawidłowo zinterpretowało przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. uznając, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie jest na tyle absorbujący, by uniemożliwiał jej podjęcie pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze.
Nie bez znaczenia pozostaje, że w załączonym do wniosku o przyznanie świadczenia wykazie czynności wykonywanych podczas opieki, skarżący podał znacznie większy zakres czynności niż to zostało ustalone w wywiadzie środowiskowym. Poza wskazanymi wyżej czynnościami tj. odśnieżaniem i czynnościami ogrodniczymi, skarżący wskazał w wykazie, że wielokrotnie w ciągu dnia mierzył poziom cukru i podawał matce insulinę, tymczasem z wywiadu wynikało, że zastrzyki matka wykonywała samodzielnie. W wykazie podał także pomoc w układaniu się do snu, doglądanie podczas snu a także w razie potrzeb masaże i oklepywanie, nie podał jednak tych czynności w trakcie wywiadu przeprowadzonego w obecności matki. Powyższe, zmieniające się w toku postępowania oświadczenia skarżącego, wskazujące na zmianę wcześniej deklarowanych czynności związanych z opieką nad matką, powodują znaczne wątpliwości Sądu co do ich wiarygodności.
Odnosząc się do argumentacji skargi, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uznanie, iż rodzeństwo wnioskodawcy powinno wspierać go w opiece nad osobą niepełnosprawną wskazania wymaga, że Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko orzecznictwa, że w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok WSA w Gdańsku z 20 marca 2024 r. II SA/Gd 1112/23, CBOSA). Zwrócić jednak należy uwagę, że zawarta w skarżonej decyzji argumentacja Kolegium dotyczyła jedynie możliwości rodziny.
Z tych wszystkich względów jako prawidłowe Sąd uznał stanowisko Kolegium, że w niniejszej sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), skargę jako bezzasadną oddalił.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 ww. ustawy, na wniosek skarżącego zgłoszony w skardze, poparty przez organ w odpowiedzi na skargę.