Uzasadnienie
Pani B. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (SKO) z 21 sierpnia 2023 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy D. z 26 stycznia 2023 r. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.
Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z 23 sierpnia 2021 r. Wójt odmówił B. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką K. M. W uzasadnieniu wskazano, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nadto wnioskodawczyni posiada prawo do zasiłku specjalnego, zatem spełniona została przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1b u.ś.r. stanowiąca o zasadności odmowy wnioskowanego świadczenia.
Po rozpoznaniu wniesionego odwołania decyzją z 3 stycznia 2022 r. Kolegium uchyliło zaskarżoną decyzję i skierowało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że organ I instancji nie ma podstaw do odmowy tylko w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nadto nie istnieje także negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1b u.ś.r. Kolegium stwierdziło przy tym, że organ I instancji nie przeprowadził w znacznym zakresie postępowania wyjaśniającego, które pozwoliłoby na zgromadzenie wyczerpującego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie, czy w sprawie istnieje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad matką. W rezultacie zobligowano organ do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i dokonania ustaleń w istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Decyzją z 26 stycznia 2022 r. Wójt odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, w uzasadnieniu wskazując, że nie została spełniona przesłanka ustawowa określona w art. 17 ust 1b u.ś.r., warunkująca możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Matka wnioskodawczyni jest bowiem osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 17 stycznia 2015 r. Stopień znaczny datuje się od 18 września 2013 r., czyli od 68 roku życia. Nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Nadto zaistniała przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 1b u.ś.r., gdyż jak wynika z załączonej do wniosku decyzji nr OPS.8254.244.2020/2021 z 21 grudnia 2020 r., wnioskodawczyni zostało przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką.
Wójt stwierdził przy tym, że wnioskodawczyni sprawuje całodobową, osobistą opiekę nad matką, która ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i bez wątpienia potrzebuje wsparcia opiekuna. Opieka nad niepełnosprawną ze strony osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny nie jest możliwa ze względu na miejsce zamieszkania w odległości uniemożliwiającej całodobową opiekę oraz podejmowane zatrudnienie. W okolicznościach niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości, że rezygnacja z zatrudnienia przez wnioskodawczynię wynika bezpośrednio ze sprawowania rzeczywistej, stałej, bezpośredniej i osobistej opieki nad niepełnosprawną matką. W rezultacie organ stwierdził, iż w sprawie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).
Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania Kolegium decyzją z sierpnia 2022 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r. w sprawie II SA/Gd 839/22 uchylił wskazaną powyżej decyzję Kolegium. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że poza sporem jest, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz że skarżąca mieści się w kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Nadto K. M. jest wdową. W rezultacie nie zaistniała przesłanka negatywna w zakresie przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.
Sąd podzielił dokonaną przez organ odwoławczy wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. skutkującą pominięciem tego przepisu w związku z utratą przez niego domniemania konstytucyjności w zakresie wskazanym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Kwestię tą na obecnym etapie postępowania uznać należy za bezsporną i rozstrzygniętą w sposób wiążący również przy ponownym rozpatrywaniu sprawy w związku z uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji.
Nadto Sąd podzielił stanowisko Kolegium, że w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami (art. 27 ust. 5 pkt 2 i 3 u.ś.r.).
W ocenie sądu Kolegium nie przeanalizowało sprawy pod kątem zakresu świadczonej przez skarżącą opieki nad matką i związanej z tym konieczności rezygnacji czy też niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia. Kolegium w uzasadnieniu skarżonej decyzji nie uwzględniło, że w wywiadzie środowiskowym wskazano, że matka ma problemy z pamięcią, zapomina, co przed chwilą robiła, gdzie zostawia rzeczy. Zdarzyło się, że poodkręcała pokrętła od kuchenki i przez jakiś czas w domu ulatniał się gaz. Matka skarżącej miała także wypadek, w wyniku którego spadła ze schodów i była hospitalizowana.
Nadto Kolegium wskazało, że matka skarżącej korzysta z pampersów, nie uwzględniło jednak, że zgodnie z treścią wywiadu środowiskowego ma to miejsce w nocy, w dzień zaś korzysta z toalety z pomocą córki. Uwzględnienia także wymaga, że matka skarżącej miewa silne bóle stawów, które w znacznym stopniu utrudniają jej używanie sztućców. Nadto możliwość zrobienia kanapek jest uzależniona od samopoczucia niepełnosprawnej K. M. Rozważenie wskazanych wyżej okoliczności może mieć wpływ na ustalenia w zakresie możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia, a w rezultacie także na wynik sprawy.
Sąd zwraca także uwagę, że w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wydanym K. M. wskazano choroby 05-R – upośledzenie narządu ruchu. Tym samym organ winien przeprowadzić – czego dotychczas nie zrobił - postępowanie wyjaśniające na okoliczność schorzeń wskazanych w wywiadzie, a niewskazanych w ww. orzeczeniu i nie popartych jakąkolwiek dokumentacją medyczną – celem uwiarygodnienia podnoszonych przez skarżącą twierdzeń.
Zauważyć w tym miejscu należy, że opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby (por. wyrok WSA w Gdańsku z 15 lutego 2023 r., II SA/Gd 944/22, CBOSA).
W tym miejscu wskazać należy, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie zostało powiązane z niepełnosprawnością polegającą na tym, że osoba wymagającą opieki jest osobą leżącą. Należy podnieść, że niejednokrotnie opieka nad osobą poruszającą się samodzielnie jest trudniejsza, niż opieka nad osobą leżącą, szczególnie jeśli osoba wymagająca opieki chce być samodzielna, a z uwagi na schorzenia ma ograniczenia i stanowi dla samej siebie zagrożenie. Szczególnie istotna staje się pomoc i obecność innej osoby dla osób, które cierpią na zaburzenia pamięci.
Ponadto należy zauważyć, że jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Nie wskazano w szczególności, aby opieka ta musiała być stała, rozumiana jako opieka całodobowa. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności. Zgodzić się należy ze skarżącą, że opiekun nie musi wykonywać swoich obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę.
W powołanym wyżej wyroku z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził również, z czym należy się zgodzić, że w przypadku osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21 ustawy, nie podlega badaniu, w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy w sposób określony w stosownych przepisach. O ile bowiem konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia. Jednakże to do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności. Podkreślić przy tym należy, że mogą zdarzyć się sytuacje, w których osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności (legitymująca się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w tym celu. Mogą wystąpić również okoliczności, kiedy pomimo wymagania określonego rodzaju opieki osoby wnioskujące o przyznanie świadczenia, nie zapewniają jej.
W takiej jednak sytuacji to do organów administracji należy poczynienie ustaleń faktycznych co do zakresu faktycznie sprawowanej opieki oraz co do tego, czy uniemożliwia ona podjęcie lub też kontynuowanie zatrudnienia.
Nadto w wydanej w niniejszej sprawie administracyjnej decyzji z 3 stycznia 2022 r. Kolegium wskazało, że przed przeprowadzeniem czynności wyjaśniających skarżącą i jej matkę należy pouczyć o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (wyjaśnień), a także o treści art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 3 oraz ust. 2b u.ś.r., informując, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu z odsetkami. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się przy tym świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. W tym miejscu wskazać jednak należy, że u.ś.r. wskazuje oświadczenia, które składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Wnioskodawczyni składając wniosek na formularzu SR-5 o przyznanie świadczenia złożyła oświadczenie, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, do czego była zobligowana na podstawie art. 23 ust. 2a u.ś.r. Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Powyższe wskazuje, że organ administracji przy wydawaniu zaskarżonej decyzji naruszył przepisy postępowania – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materiał dowodowy w sprawie nie jest pełny i nie został prawidłowo oceniony. Ustalenia organu budzą bowiem wątpliwości, co czyni podjęte na ich podstawie rozstrzygnięcie wadliwym, a co najmniej przedwczesnym. Dopiero ustalenia poczynione na podstawie pełnego materiału dowodowego uwzględniające okoliczności wynikające ze wszystkich dowodów znajdujących się w aktach sprawy, w tym z prawidłowo przeprowadzonego ponownego wywiadu środowiskowego, pozwolą na właściwe zastosowanie w sprawie prawa materialnego.
Ponownie prowadząc postępowanie z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, organ odwoławczy przeprowadzi postępowanie z uwzględnieniem wyrażonej w niniejszym wyroku oceny prawnej. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 P.p.s.a.
Kolegium wydając zaskarżoną decyzję ponownie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że mając na uwadze wyrok z dnia 13 kwietnia 2023 r. WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 839/22, którym Kolegium jest związane, w celu wyjaśnienia okoliczności sprawy wskazanych przez Sąd, Kolegium zleciło organowi I instancji przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który pozwoliłby zweryfikować zakwestionowane przez sąd okoliczności związane z funkcjonowaniem K. M. i zakresem opieki sprawowanej nad matką przez B. M. W dniu 7 lipca 2023 r. organ przeprowadził wywiad środowiskowy z B. M. Odnośnie zakresu sprawowanej opieki nad matką ustalono, że po domu K. M. porusza się przy pomocy balkonika albo laski, posiada także wózek inwalidzki, co ułatwiło przemieszczanie się poza domem (np. do lekarza). W ostatnim czasie dotarła do lekarza rodzinnego, dalsza część leczenia będzie odbywała się przy pomocy pielęgniarki środowiskowej, która będzie wystawiła recepty na stałe leki, albo wizyty domowe.
Podano następujące czynności wykonywane są przez córkę: pobudka, kąpiel, pomoc w wieczornym myciu (ok.0,5 godz.), pielęgnacja stóp i dłoni (1 x w tygodniu), czyszczenie protezy (1 x dziennie), pomoc w umyciu głowy włosów (co drugi dzień, ok. 0,5 godz.), prowadzenie do toalety (7-8 x dziennie), pomoc w podmywaniu się w miarę potrzeby (od ok. 2 miesięcy problemy jelitowe, samoistne biegunki, częściej korzysta z toalety, na bieliznę są zakładane pieluchy anatomiczne, nie chce nosić pieluchomajtek, ma zlecenie na zaopatrzenie w środki pomocnicze ważne do końca czerwca 2023 r., w nocy córka także zaprowadza do toalety, przygotowanie ubrań i pomoc w ubieraniu z uwagi na chorobę zwyrodnieniową, smarowanie kremami przeciw odparzeniom, pomoc w ćwiczeniach rehabilitacyjnych (1 godz. w godzinach przedpołudniowych na zlecenie lekarza), zalecenie - 3 razy dziennie (0,5 godz. każdy cykl), mierzenie poziomu cukru we krwi (3 razy dziennie), pilnowanie przyjęcia leków (2 razy dziennie), które matka samodzielnie spożywa, przygotowanie posiłków (2 godz. w ciągu dnia), które matka spożywa samodzielnie, wychodzenie na spacery przy ładnej pogodzie (przy lasce zgodnie z zleceniem rehabilitanta, 1 godz. w ciągu dnia), smarowanie maści na stawy (kilka razy dziennie), pomoc w przygotowaniu do snu, zaprowadzanie w nocy do toalety (1-2 razy).
Pozostałe czynności związane są z prowadzeniem gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, zakupy (co 3 dni), zamawianie wizyt lekarskich (przeważnie domowe), realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych, palenie w piecu. Do akt sprawy zamieszczono dokumentację medyczną, z której wynika, że K. M. choruje na migotanie przedsionków, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu 2, przewlekłą chorobę nerek, chorobę zwyrodnieniową stawów (karta informacyjna leczenia szpitalnego z dnia 5 maja 2023 r.). W okresie 24 kwietnia 2023 r. – 5 maja 2023 r. przebywała na oddziale kardiologicznym szpitala w K., gdzie po zastosowaniu leczenia została wypisana w stanie dobrym, skierowana na planowaną kardiowersję w dniu 6 września 2023 r., Z karty informacyjnej wynika, że jeden lek dawkowany jest 2 razy dziennie (rano i wieczorem), pozostałe leki 1 raz dziennie. Z akt wynika, że K.M. ma refundację z 20 lipca 2022 r. na 12 miesięcy na pieluchomajtki (zamiennie pieluchy anatomiczne lub majtki chłonne, podkłady, wkłady anatomiczne). Załączono także wyniki badania MR kręgosłupa sprzed lat (2011 r. i 2014 r.) oraz kartę z pobytu szpitalnego z roku 2015 na oddziale kardiologii (wykonano koronarografię).
Kolegium stwierdziło, że z opisanych okoliczności nie wynika, aby istniał związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez wnioskodawczynię (nie podejmowaniem przez nią pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Należy jeszcze raz podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których - zakres opieki - wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Rozmiar tej opieki musi być natomiast na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.
Należy także podkreślić, że opieka, o której mowa w przepisie art. 17 ust. 1 ustawy, związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, gotowaniu, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia (por. np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r. IV SA/Wr 39/21). Mając na uwadze materiał dowodowy sprawy stwierdzić należy, że matka wnioskodawczym wymaga wsparcia i pomocy, ale rozmiar i zakres opieki nie wymusza na stronie niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. K. M. po mieszkaniu porusza się za pomocą laski lub balkonika, samodzielnie spożywa wcześniej przygotowane przez córkę posiłki, samodzielnie przyjmuje leki (dwa razy dziennie jeden lek, pozostałe - 1 raz dziennie), (balkonik). K. M. porusza się w mieszkaniu za pomocą sprzętu, który umożliwia jej samodzielne poruszanie się, daje stabilizację przy poruszaniu się właśnie po to, aby mogła ona poruszać się samodzielnie, bez pomocy drugiej osoby.
Wnioskodawczyni pomaga matce w ubieraniu, w wieczornym myciu, podmywaniu w miarę potrzeby, kąpieli, myciu włosów, higienie jamy ustnej (mycie protezy), pomaga w dojściu do toalety (też w nocy), smaruje kremami i maściami, mierzy ciśnienie, pomaga w ćwiczeniach, mierzy poziom cukru we krwi, przygotowuje posiłki, przypomina o przyjęciu leków. K. M. ma refundację z NFZ na pieluchomajtki (zamiennie inne wyroby chłonne na nietrzymanie moczu), a zatem winna ich używać, gdyż refundacja przysługuje osobie spełniającej określone warunki. Stanowi to zabezpieczenie i daje możliwość niekorzystania z toalety. Wyroby te skutecznie zabezpieczają osobę na kilka godzin, na czas zatrudnienia opiekuna w niepełnym wymiarze czasu pracy. Problemy jelitowe i biegunki nie znajdują potwierdzenia w dokumentacji medycznej, jeżeli występują biegunki to winny być przyjmowane stosowne leki.
W aktualnym wywiadzie środowiskowym wnioskodawczyni nie zgłaszała problemów matki związanych z pamięcią, dokumentacja medyczna nie potwierdza demencji u K. M. Wiele osób starszych ma problemy z pamięcią, ale nie jest to przyczyna, aby z tego powodu opiekun nie podejmował w ogóle zatrudnienia, gdyż na czas nieobecności można zabezpieczyć np. kuchenkę gazową przed ewentualnym odkręceniem gazu przez osobę niepełnosprawną. Z przedłożonej kserokopii formularza dotyczącego upadku K. M. wynika, że upadek miał miejsce w roku 2017, data przyjęcia – 11 czerwca 2017 r., brak daty wypisu ze szpitala, nie wynika z niego, aby pacjentka była skierowana na oddział szpitalny, wykonano rtg czaszki i barku, zalecono oszczędzający tryb życia oraz lek w przypadku bólu. W aktualnym wywiadzie środowiskowym nie wskazano na silne bóle stawów, które uniemożliwiałyby używanie sztućców przez K. M., podano, że matka samodzielnie spożywa posiłki i przyjmuje leki.
Ponadto z dokumentacji medycznej wynika, że K. M. ma chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych (karta leczenia szpitalnego z dnia 5 maja 2023r.). Z kolei czynności takie jak sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, załatwianie spraw urzędowych itp., są czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Należy stwierdzić, że czynności, związane z opieką nad matką, przy właściwej organizacji oraz odpowiednim zabezpieczeniu, nie wykluczają podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, nie wymagają całodobowej osobistej opieki. Podkreślić także należy, że wnioskodawczyni nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż K. M. nie wymaga szczególnej pielęgnacji, tak jak osoba, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności.
Czynności składające się na zakres opieki nad matką w większości są wykonywane w pewnych odstępach czasu, nie zajmują stale czasu wnioskodawczyni. Wnioskodawczyni może podjąć pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, zakres wykonywanych przy matce czynności i niepełnosprawność matki pozwalają na pozostawienie K. M. w domu na czas wykonywanej pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy (3-4 godziny). Mając na uwadze materiał dowodowy sprawy stwierdzić należy, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, co zostało wyżej wykazane. Sprawowana opieka nad matką nie umożliwia wykonywania pracy zarobkowej, która może być także wykonywana w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W ocenie Kolegium właściwa organizacja spraw pozwala na podjęcie zatrudnienia przez stronę (wcześniejsze przygotowanie posiłków, pomoc w ubraniu). Wnioskodawczyni nie musi wykonywać przy matce takich czynności pielęgnacyjnych, które absorbują ją w ciągu całego dnia, co pozwala na podjęcie pracy.
We wniesionej do Sądu skardze, decyzjo SKO zarzucono:
- 1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:
- a) Dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych: - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.
- b) zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez Skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.
- 2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. - art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki Skarżącej nad matką, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony.
Skarżąca wniosła o:
- 1. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
- 2. Uchylenie decyzji organu I instancji.
- 3. Z obowiązanie organów I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie.
- 4. Zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
- 5. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko prezentowana w zaskarżonej decyzji.
Sąd zważył, co następuje
Zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) – dalej jako "P.p.s.a." ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
W pierwszej kolejności skontrolować należało wykonanie przez Kolegium wskazań, co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku WSA w Gdańsku z 13 kwietnia 2023 r., w sprawie sygn. akt II SA/Gd 839/22.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę Kolegium wskazania te wykonało prawidłowo. Organ wskazał, że z ponownie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika że, wnioskodawczyni nie zgłaszała problemów matki związanych z pamięcią, dokumentacja medyczna nie potwierdza demencji u K. M. Z przedłożonej kserokopii formularza dotyczącego upadku K. M. wynika, że upadek miał miejsce w 2017 r. Kolegium wskazało również, że K. M. ma refundację z NFZ na pieluchomajtki (zamiennie inne wyroby chłonne na nietrzymanie moczu), a zatem winna ich używać, gdyż refundacja przysługuje osobie spełniającej określone warunki. Stanowi to zabezpieczenie i daje możliwość niekorzystania z toalety. Wyroby te skutecznie zabezpieczają osobę na kilka godzin, na czas zatrudnienia opiekuna w niepełnym wymiarze czasu pracy. Problemy jelitowe i biegunki nie znajdują potwierdzenia w dokumentacji medycznej, jeżeli występują biegunki to winny być przyjmowane stosowne leki.
Problemy jelitowe i biegunki nie znajdują potwierdzenia w dokumentacji medycznej. W aktualnym wywiadzie środowiskowym nie wskazano na silne bóle stawów, które uniemożliwiałyby używanie sztućców przez K. M., podano, że matka samodzielnie spożywa posiłki i przyjmuje leki. Ponadto z dokumentacji medycznej wynika, że K. M. ma chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych. Po domu K. M. porusza się przy pomocy balkonika albo laski, posiada także wózek inwalidzki, co ułatwiło przemieszczanie się poza domem (np. do lekarza). W wywiadzie podano, że matka samodzielnie spożywa posiłki i przyjmuje leki.
Z kolei w zakresie sprawowanej opieki wskazano m. in., że wnioskodawczyni pomaga matce w ubieraniu, w wieczornym myciu, podmywaniu w miarę potrzeby, kąpieli, myciu włosów, higienie jamy ustnej (mycie protezy), pomaga w dojściu do toalety (też w nocy), smaruje kremami i maściami, mierzy ciśnienie, pomaga w ćwiczeniach, mierzy poziom cukru we krwi, przygotowuje posiłki, przypomina o przyjęciu leków. Czynności składające się na zakres opieki nad matką w większości są wykonywane w pewnych odstępach czasu, nie zajmują stale czasu wnioskodawczyni. Wnioskodawczyni może podjąć pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, zakres wykonywanych przy matce czynności i niepełnosprawność matki pozwalają na pozostawienie K. M. w domu na czas wykonywanej pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy (3-4 godziny).
W ocenie Sądu, Kolegium ponownie rozpoznając sprawę rozważyło wszystkie okoliczności wskazane przez Sąd i wyciągnęło z nich prawidłowy wniosek, że skarżąca przy odpowiedniej organizacji czynności opiekuńczych byłaby w stanie podjąć zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu.
Jak wskazał Sąd uprzednio orzekający w przedmiotowej sprawie, zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. (U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej jako u.ś.r.) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ocenie Sądu rozpoznającego przedmiotową skargę, Kolegium, słusznie stwierdziło, że zakres i charakter sprawowanej opieki nie powodują niemożności podjęcia pracy choćby w niepełnym zakresie. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca czynności opiekuńcze sprawuje 3 do 4 godz. Dziennie. Taki stan rzeczy nie wyklucza możliwości podjęcia pracy choćby w niepełnym wymiarze. Całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje, iż nie zachodzi sytuacja, w której można by przyjąć, że skarżąca sprawująca opiekę nad matką, nie podejmuje zatrudnienia z tego powodu. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki całkowicie wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA).
Przyjąć zatem należy, że okoliczności sprawy, pomimo istniejącej niepełnosprawności danego członka rodziny, wskazywać muszą na takie zaabsorbowanie czasu osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną, by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było niemożliwe. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W niniejszej sprawie takie okoliczności nie zaistniały. Z okoliczności sprawy wynika oczywiście, że skarżąca opiekuje się schorowaną matką, jednakże czynności opiekuńcze zajmują do 4 godz. dziennie. Podopieczna jest w stanie poruszać się po domu (przy pomocy balkonika albo laski), jest w stanie samodzielnie zjeść posiłek oraz przyjąć leki. W zakresie potrzeb fizjologicznych zaś, rozwiązaniem umożliwiającym pozostawanie podopiecznej w domu na kilka godzin powinny być przepisane jej pielucho majtki.
Brak chęci ich użytkowania, nie może być argumentem uzasadniającym niemożność podjęcia zatrudnienia, chyba że brak ten miałaby udokumentowane podłoże medyczne. Jednakże w niniejszej sprawie dowodów na taką okoliczność nie wskazano.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) – dalej jako - P.p.s.a., skargę oddalił. Sprawę rozpoznano w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 P.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.