Uzasadnienie
J. P. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 22 sierpnia 2023 r., utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy Zblewo, sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w tytułu opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Pismem z dnia 5 stycznia 2023 r. J. P. zwróciła się z wnioskiem z o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, W. P. Z akt sprawy wynika, że W. P. (ur. 12 września 1958 r.) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (symbol przyczyny niepełnosprawności: 07-S, 05-R), legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Starogardzie Gdańskim z dnia 21 września 2022 r., niepełnosprawność w stopniu znacznym datuje się od 46-go roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 maja 2015 r. Niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a także zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze i środki techniczne ułatwiające funkcjonowanie oraz korzystania z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług specjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki.
Z informacji zawartych we wniosku o przyznanie świadczenia, złożonego oświadczenia oraz ustaleń dokonanych w toku wywiadu środowiskowego wynika, że W. P. trzykrotnie przebył zawał mięśnia sercowego, ma zmiany zwyrodnieniowe i zniekształcenie stawu biodrowego prawego, choruje na rwę kulszową udową porażenną lewostronną w wyniku przepukliny krążka międzykręgowego, nadciśnienie tętnicze, hipercholesterolemię, zwężenie prawej tętnicy nerkowej. Przebył ponadto alloplastykę bezcementową stawu biodrowego prawego oraz cierpi na dolegliwości kręgosłupa. W wyniku choroby niepełnosprawny ma problemy w przemieszczaniu się, porusza się przy pomocy kul ortopedycznych, natomiast w zaostrzonym stopniu choroby porusza się na wózku inwalidzkim. Został zakwalifikowany do operacji z powodu przesunięcia dysku, jednak z uwagi na stan zdrowia (niewydolność serca i nadciśnienie) operacja nie może zostać wykonana, gdyż niesie za sobą niebezpieczeństwo ryzyko dla życia niepełnosprawnego. Jest pod opieką lekarzy specjalistów (kardiologa, neurologa, ortopedy) oraz lekarza rodzinnego. Funkcjonowanie w domu i w środowisku zależy od jego samopoczucia w danym dniu.
J. P. od dnia 27 sierpnia 2022 r. pozostaje w związku małżeńskim z W. P., z którym zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe od sierpnia 2022 r.
Małżonkowie nie mają wspólnych dzieci. W.P. ma syna, K. P., który pracuje, ma firmę budowlaną i zamieszkuje w innej miejscowości.
Ze złożonego oświadczenia wynika, że stała i ciągła opieka sprawowana przez wnioskodawczynię nad mężem obejmuje pomoc i asekurację przy toalecie porannej i nocnej, pomoc przy ubieraniu się i rozbieraniu, przygotowanie i podanie posiłków, przygotowywanie i podanie leków (trzy razy dziennie), a także mierzenie ciśnienia (trzy razy dziennie), ćwiczenia "rozruchowe" trwające około godzinę codziennie, towarzystwo i asekurację podczas krótkich spacerów, wyjazdów czy wizyt lekarskich, zawożenie męża do lekarza i na badania, pomoc przy zmianie z pozycji siedzącej do pozycji stojącej, pomoc w doprowadzeniu do toalety w godzinach nocnych. Wnioskodawczyni wykonuje ponadto wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, tj.: pranie, prasowanie, sprzątanie, gotowanie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, palenie w piecu, załatwianie spraw urzędowych. Pomaga mężowi przy czynnościach higienicznych – wstawaniu, kąpieli, ubieraniu, prowadzeniu do toalety, podmywaniu oraz przy czynnościach, przy których niepełnosprawny sobie nie radzi.
Ponadto przeprowadza ćwiczenia rozruchowe, pomaga przy przewracaniu na drugi bok. W zależności od pogody i samopoczucia męża chodzi z nim na spacery. Realizuje także recepty, umawia i uczestniczy w wizytach lekarskich.
J. P. jest z zawodu rolnikiem i ma wykształcenie średnie. Przepracowała ok. 35 lat. Ostatnio była zatrudniona w firmie A. Sp. z o.o. Umowa trwała dwa lata. Opiekowała się osobami niepełnosprawnymi i starszymi. Pracowała za granicą. Z uwagi na przekształcenie firmy i zmienne warunki pracy zrezygnowała z zatrudnienia we wrześniu 2021 r. Z oświadczenia złożonego podczas wywiadu środowiskowego, a także w piśmie z dnia 20 lutego 2023 r. wynika, że gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem i dojazdy do niego nadal pracowałaby jako opiekun osób starszych i niepełnosprawnych.
Wnioskodawczyni ma przyznany z dniem 1 listopada 2022 r. specjalny zasiłek opiekuńczy na męża. Do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dołączyła jednak oświadczenie, z którego wynika, że w przypadku zbiegu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego i uprawnień do zasiłku specjalnego, z dniem przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z prawa do zasiłku opiekuńczego.
Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Zblewie, działając z upoważnienia Wójta Gminy Zblewo, decyzją z dnia 8 marca 2023 r. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej jako "u.ś.r."), albowiem niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25 roku życia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, po rozpoznaniu odwołania, decyzją z 22 sierpnia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak nie z powodu niespełnienia przesłanki wskazanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., lecz z uwagi na fakt, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją wnioskodawczyni z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności. Kolegium zwróciło uwagę na sprzeczne oświadczenia strony w tym zakresie. W szczególności organ odwoławczy podkreślił, że w wywiadzie środowiskowym wnioskodawczyni wskazała z jednej strony, że jakby mogła, to by podjęła zatrudnienie jako opiekun osoby starszej i niepełnosprawnej, z drugiej zaś strony, że nie wie, czy pogodziłaby pracę z opieką nad mężem.
Niezależnie od powyższego, w ocenie organu, brak jest związku przyczynowo skutkowego, w tym także czasowego, pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Kolegium zwróciło uwagę, że wnioskodawczyni zrezygnowała z zatrudnienia we wrześniu 2021 r. Z akt sprawy wynika, że W. P. był w bardzo złej sytuacji zdrowotnej już w latach 2014 – 2020. Wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności złożył natomiast dopiero w dniu 21 czerwca 2022 r., a więc dopiero dwa lata po drugim zawale. W ocenie organu orzeczenie takie było niezbędne do przyznania wnioskodawczyni specjalnego zasiłku opiekuńczego na męża. Decyzją z dnia 14 grudnia 2022 r. przyznano wnioskodawczyni specjalny zasiłek opiekuńczy w kwocie 620 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2022 r do 31 października 2023 r. Zdaniem organu powyższe okoliczności potwierdzają, że w latach 2014 - 2020 W. P. (mimo, że stan jego zdrowia wymagał opieki i pomocy sprawowanej przez osobę drugą) nie opiekowała się wnioskodawczyni.
Organ podkreślił, że wnioskodawczyni we wrześniu 2021 r. pracowała jeszcze w K., a mieszkała w J. Natomiast po zawarciu związku małżeńskiego wnioskodawczyni, która zgodnie ze złożonym oświadczeniem pełniła nad niepełnosprawnym opiekę, podjęła starania o przyznanie jej specjalnego zasiłku opiekuńczego. Z uwagi na znacząco wyższą pomoc ze świadczenie pielęgnacyjnego w dniu 5 stycznia 2023 r. natomiast złożyła wniosek o jego przyznanie.
W skardze na powyższą decyzję podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zwrot kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Skarżąca wniosek taki złożyła w skardze, a organ administracji publicznej nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd stwierdził, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.
Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest zasadność odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem.
Sąd podziela dokonaną przez organ odwoławczy wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r., poz. 390; dalej jako "u.ś.r.") skutkującą pominięciem tego przepisu w związku z utratą przez niego domniemania konstytucyjności w zakresie wskazanym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Kwestię tę na obecnym etapie postępowania uznać należy za bezsporną i rozstrzygniętą w sposób wiążący również przy ponownym rozpatrywaniu sprawy w związku z uchyleniem obu wydanych w sprawie decyzji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przepis ten nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być stała, rozumiana jako opieka całodobowa. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym.
Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Pogląd ten jest przyjmowany w orzecznictwie sądowym. "Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby." (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20; wszystkie powoływane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie organ zakwestionował brak związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia już w 2021 r., a zatem jeszcze przed zawarciem związku małżeńskiego z W. P., a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym.
W niniejszej sprawie organy, koncentrując się na wykazaniu braku związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem całkowicie zaniechały oceny dotyczącej niepodejmowania przez skarżącą aktywności zawodowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zważyć trzeba, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli wnioskodawca nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wymaga podkreślenia, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W orzecznictwie wskazuje się, że dla oceny istnienia prawnie relewantnego związku pomiędzy (dalszym) "niepodejmowaniem zatrudnienia", a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym krewnym, istotne znaczenie ma nie to, z jakiego powodu zakończył się ostatni okres zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) opiekuna i od kiedy nie pozostaje on już w zatrudnieniu, lecz to, z jakiego powodu ów opiekun nadal nie podejmuje zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w czasie sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym i ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne – czy właśnie w związku ze sprawowaniem tej opieki, czy może z innej przyczyny.
Ustawodawca nie określił bowiem, jaki czas może upłynąć (maksymalnie) od "popadnięcia" w stan "niepodejmowania zatrudnienia" do momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym rodzicem (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2021 r., IV SA/Po 729/21). Dla uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie ma znaczenia, od kiedy utrzymuje się taki stan rzeczy, a zatem rezygnacja z zatrudnienia podyktowana opieką mogła nastąpić w znacznym okresie czasu przed złożeniem wniosku o świadczenie pielęgnacyjne. Podkreślić należy, że art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. nie wymaga, by opiekun zrezygnował z pracy zarobkowej, lecz wystarczy, by jej nie podjął z uwagi na opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmuje zatrudnienia w zawiązku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym przywołany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej.
Nawet okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie nie była w istocie aktywna zawodowo przed złożeniem wniosku, nie wyklucza zatem, co do zasady, przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki (zob. wyrok NSA z 22 września 2022 r., I OSK 2156/21, wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21 wyrok NSA z dnia z 28 sierpnia 2019 r. I OSK 940/19, wyrok WSA w Gdańsku z 21 lipca 2022 r., III SA/Gd 35/22).
W orzecznictwie wskazuje się, że nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Może się zdarzyć taka sytuacja, w której osoba niepełnosprawna z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności nie wymaga opieki, która absorbuje opiekuna w taki sposób, aby rezygnował z zatrudnienia lub z tego powodu jej nie podejmował. Dlatego istotne jest, czy w dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wnioskująca osoba spełnia ustawowe przesłanki do jego przyznania (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1939/21, wyrok WSA w Krakowie z dnia 15 marca 2023 r., III SA/Kr 1365/22). Nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia. Wystąpienie drugiej z przesłanek - niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki, jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia, wymaganej przez normę art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Jak już wyżej wskazano ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia. W orzecznictwie wskazuje się, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ jest jedynie obowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki. Należy mieć bowiem na uwadze, że przyznanie przedmiotowego świadczenia jest niemożliwe w sytuacji, gdy o niepodejmowaniu zatrudnienia zadecydowały inne przyczyny, zwłaszcza leżące po stronie wnioskodawcy (zob. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2023 r., I OSK 1557/22, wyrok NSA z dnia 16 listopada2023 r., I OSK 1899/22).
W związku z powyższym stanowisko organów, że podstawę nieprzyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia stanowi wyłącznie okoliczność, związana zaistnieniem braku związku przyczynowo – skutkowym wynikającym z faktu, że zrezygnowała ona z zatrudnienia w 2021 r. jest co najmniej przedwczesne.
Organy, koncentrując swój wywód tylko na tej przesłance, całkowicie pominęły obowiązek rozpatrzenia przesłanki związanej z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W ocenie Sądu, organy nie podjęły ciążących na nich koniecznych czynności wyjaśniających, zmierzających do ustalenia z urzędu kluczowych dla sprawy okoliczności (zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad mężem), jak też nie dostrzegły uchybień w przeprowadzonym w tej sprawie wywiadzie środowiskowym.
W ocenie Sądu przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy nie pozwala bowiem na ustalenie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, pozostawiając niewyjaśnione wątpliwości co do stanu faktycznego. Wynika z niego, że opieka sprawowana przez skarżącą polega przede wszystkim na pomocy niepełnosprawnemu mężowi w przygotowaniu posiłków, praniu, robieniu zakupów, sprzątaniu, dbaniu o higienę osobistą, pomocy w umawianiu wizyt lekarskich i uczestniczeniu w nich czy zapewnieniu towarzystwa. W wywiadzie środowiskowym pracownik socjalny odnotował wprawdzie, że skarżąca sprawuje nad mężem opiekę całodobowo. Tymczasem z oświadczenia samej skarżącej, dołączonego do wywiadu wynika jednak, że jej mąż pozostaje sam na 2-3 godziny dziennie, podczas gdy ona w tym czasie wychodzi na zakupy lub załatwiać sprawy urzędowe/bieżące. Z przedłożonego do akt sprawy zakresu czynności wynika ponadto, że czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą w godzinach pomiędzy 13.00 a 19.00 sprowadzają się głównie do zwykłych czynności dnia codziennego związanych ze sprzątaniem, praniem, prasowaniem, chodzeniem na zakupy, robieniem opłat, graniem w gry czy czytaniem na głos.
Zdaniem Sądu organy nie przeprowadziły jakichkolwiek rozważań na okoliczność ewentualnego elastycznego podołania obowiązkom związanym z podjęciem zatrudnienia przez skarżącą z pogodzeniem tych obowiązków ze sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem. W sprawie nie dookreślono zakresu samodzielności niepełnosprawnego, wynikającego z jego schorzeń i ograniczeń z nimi związanych, wymuszających na opiekunie stałą obecność. Nie jest bowiem wykluczone, czego nie ustalono, że schorzenia W. P. (w tym: trzy przebyte zawały mięśnia sercowego, nadciśnienie tętnicze, hipercholesterolemia, zwężenie tętnicy nerkowej, rwa kulszowa, przebyta alloplastyka stawu biodrowego, wypuklina krążka międzykręgowego) wymagają od opiekuna stałej gotowości do świadczenia pomocy.
Sąd wskazuje, że o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki przesądza to, jaki jest rzeczywisty zakres tej opieki i jednocześnie jakie są potrzeby danej osoby niepełnosprawnej, wynikające z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń. Treść dokumentu wywiadu środowiskowego wskazuje, że czynności i ustalenia podejmowane w jego toku, nie zostały w ogóle ukierunkowane na dokładne ustalenie miarodajnych dla tej sprawy okoliczności i faktów. Stwierdzenie to odnieść należy w szczególności do zaniechania precyzyjnego ustalenia rodzaju, skali i zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą względem niepełnosprawnego męża oraz czasu jaki one zajmują w ciągu dnia, jak też w konsekwencji do zaniechania ustalenia okoliczności odnoszących się do wskazanego wyżej związku przyczynowego między tą opieką, a niepodejmowaniem aktywności zawodowej. Powyższe natomiast stanowiło kluczowe zagadnienia podlegające zbadaniu i ustaleniu w tej sprawie.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że sporządzony w sprawie wywiad środowiskowy nie zawiera dostatecznych ustaleń co do zakresu sprawowanej przez opiekuna opieki oraz rodzaju i charakteru schorzeń osoby niepełnosprawnej. Wskazane jest zatem przeprowadzenie w sprawie ponownego wywiadu środowiskowego zgodnie z § 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2021r., poz. 893), tj. ze skarżącą, w miejscu sprawowania opieki, w obecności jej męża, nad którym jest sprawowana opieka.
W związku z powyższym, w ocenie Sądu, dokonana przez Kolegium ocena związku przyczynowo-skutkowego została zrealizowana dowolnie, a więc z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. W orzecznictwie podkreśla się, że uchybienie przez organy powołanym normom ma miejsce wówczas, gdy wbrew obowiązkowi należytego wyjaśnienia sprawy nie ustalają one faktów czy zdarzeń, które mają znaczenie dla załatwienia sprawy, czyli mają znaczenie dla zastosowania określonej normy prawa materialnego, przyznającej stronie konkretne uprawnienie lub przewidującej jej obowiązek publicznoprawny (por. wyrok NSA z 27 kwietnia 2020 r., II OSK 445/19). O dowolności oceny można mówić w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy (por. wyrok NSA 16 lipca 2020 r., II OSK 837/20).
Mając powyższe na uwadze Sąd, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił wydane w sprawie decyzje organów obu instancji.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a.
O kosztach postępowania Sąd orzekł na postawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. Sąd zasądził na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika ustalonego na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1964).