Uzasadnienie
Skarga M. L. na decyzję samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 5 września 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję Kierownika Zespołu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Gniewie, wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Gniew, o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża G.L., została wniesiona w następującym stanie sprawy:
Wnioskiem z 3 marca 2022 r. skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem G.L. Do wniosku dołączyła:
- - orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Tczewie z 6 października 2021 r., z którego wynika że G. L. (ur. 23 kwietnia 1967 r.) został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (04-O), ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 21 października 2015 r., niepełnosprawność istnieje od 15-go roku życia, a orzeczenie wydano na stałe,
- - orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Pomorskim z 21 stycznia 2022 r., z którego wynika że G.L. (ur. 23 kwietnia 1967 r.) został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności (04-O), ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 07.07.2016 r., niepełnosprawność istnieje od 15-go roku życia, a orzeczenie wydano na stałe,
- - kwestionariusz dotyczący okresów składkowych i nieskładkowych, z którego wynika m.in., iż skarżąca była zatrudniona w okresach 1 września 1989 r. – 24 czerwca 2005 r., 1 marca 2016 r. – 31 lipca 2017 r., 1 sierpnia 2017 r. -30 kwietnia 2020 r., a w okresach od 6 lipca 2005 r. – 17 stycznia 2007 r. i od 23 września 2020 r. do chwili obecnej zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna,
- - świadectwa pracy z okresów 1 września 1989 r. – 24 czerwca 2005 r., 7 marca 2016 r. – 31 lipca 2017 r. i 1 sierpnia 2017 r. -30 kwietnia 2020 r.,
- - kartę czynności wykonywanych podczas opieki nad mężem, z której wynika, iż czynności te dotyczą: higieny osobistej (pranie ubrań, przycinanie włosów, dbanie o paznokcie), przygotowywania ubrań i ubierania, przygotowywania i podawania posiłków, sprzątania, prania i prasowania, wizyt lekarskich (2 razy w miesiącu), robienia zakupów i realizacji recept, załatwiania spraw urzędowych, wyjścia na spacery,
- - oświadczenie, w którym podała, że zakres sprawowanej nad mężem opieki wyklucza jakiekolwiek zatrudnienie, w związku z czym zrezygnowała z pracy z dniem 30 kwietnia 2020 r., u męża doszło do pogorszenia funkcji wzroku, co z kolei narusza sprawność całego organizmu i dlatego potrzebuje opieki i pomocy w codziennych czynnościach. Z oświadczenia wynika też, iż nie ma innych osób, które mogłyby sprawować nad nim opiekę, dzieci się usamodzielniły i mieszkają w Tczewie. W oświadczeniu skarżąca podała też, iż nie aplikuje mężowi żadnych leków, mąż porusza się samodzielnie, nie jest pampersowany, pomaga mężowi w prowadzeniu gospodarstwa domowego, przy posiłkach, przy goleniu i obcinaniu paznokci, sprawach urzędowych, spacerach.
W dniu 17.03.2022 r. pracownik organu przeprowadził wywiad środowiskowy ze skarżącą, w którym odnotowano, iż G. L. choruje przewlekle od kilkunastu lat, a 7 lat temu stwierdzono u niego dystrofię siatkówki obuoczną, aktualnie ma ok. 10% widoczności, jego wzrok cały czas ulega pogorszeniu, choroba jest nieuleczalna, widzi tylko zarys postaci w odległości nie dalszej niż 1 metr, nie rozpoznaje twarzy, poza domem wspiera się na ramieniu małżonki i nie wychodzi sam, sprawy urzędowe i wizyty lekarskie załatwiane są wspólnie. Skarżąca wykonuje przy mężu czynności pielęgnacyjne takie jak - golenie, obcinanie paznokci i włosów, przygotowuje Mu ubrania, ponadto dba o dom, robi zakupy, przygotowuje posiłki. Z wywiadu wynika też, że skarżąca po wyprowadzeniu się dzieci ze wspólnego mieszkania zrezygnowała z pracy, aby zająć się mężem i zapobiec Jego izolacji w środowisku. W wywiadzie odnotowano również, iż Pan G.L. ma bóle kręgosłupa w odcinku lędźwiowym i korzysta z rehabilitacji. W aktach sprawy znajduje się również:
- - dokumentacja medyczna osoby niepełnosprawnej, w tym okulistyczne badania diagnostyczne (angiografia fluoresceinowa, SOCT,) z rozpoznaniem - OL/OP uogólnione ścieńczenie siatkówki, nierówności i ubytki RPE, makulopatia, zanik geograficzny, podejrzenie dystrofii plamki OL/OP oraz wynik badania radiologicznego kręgosłupa lędźwiowego z rozpoznaniem - skrzywienie kręgosłupa lędźwiowego w stronę prawą, zwyrodnienie w obrębie trzonów kręgów L5 i S1, częściowa dehydracja krążków m/kręgowych na poziomach L4/5 i L5/S1,
- - oświadczenie skarżącej z dnia 25 kwietnia 2022 r., w którym określony został zakres opieki sprawowanej nad mężem.
Organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej u.ś.r.) wnioskowanego na męża stając na stanowisku o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką.
Organ odwoławczy analizując sprawę w trybie odwoławczym w pierwszej kolejności zwrócił uwagę, że skarżąca jest żoną osoby wymagającej opieki, wymienionej we wniosku z 3 marca 2022 r. o ustalenie prawa od świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z tym należy do kręgu osób uprawnionych do występowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). G. L. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, zatem jest osobą o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W dalszej kolejności Kolegium podkreśliło, iż w treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., ustawodawca ustanowił szereg przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie, aby wnioskodawca mógł otrzymać świadczenie. Główną przesłanką w nim wskazaną jest istnienie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę, bądź jej nie podejmowanie w tymże celu. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Uszczegóławiając, przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" powinna być rozumiana, jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wydany dnia 5 grudnia 2012 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Bk 624/12, dostępny w CBOSA).
Z drugiej strony Kolegium zwróciło uwagę na utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, takich jak np. brak pracy, czy swój stan zdrowia, to świadczenie takie nie będzie przysługiwało.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 2017 r, sygn. akt I OSK 2201/15).
W prowadzonym postępowaniu konieczne jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy nie można utożsamiać z samą oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Niepełnosprawność w stopniu znacznym obejmuje bardzo różne stany zdrowotne osób, wobec których taką niepełnosprawność orzeczono - niektóre z tych osób wymagają jedynie wykonywania pewnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować. Ta właśnie sytuacja powoduje, że w sprawach dotyczących przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest dokonanie obiektywnej oceny możliwości wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w zestawieniu z faktycznymi potrzebami opiekuńczymi osoby niepełnosprawnej.
Zdaniem Kolegium w ocenianej sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem G. L. z uwagi na zakres wymaganych i koniecznych czynności wspomagających go w funkcjonowaniu.
Z dokonanych w toku postępowania ustaleń (w ramach wywiadu środowiskowego oraz złożonych oświadczeń) nie wynika, by rozmiar i zakres opieki sprawowanej nad mężem wymuszał na skarżącej niepodejmowanie zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. G. L. nie jest osobą obłożnie chorą i leżącą, porusza się samodzielnie po domu, jedynie na zewnątrz wymaga wsparcia żony, nie jest też niesprawny ruchowo w górnej części ciała, może samodzielnie siedzieć, nie wymaga karmienia, pojenia, samodzielnie spożywa przygotowane i podane posiłki, nie wymaga pomocy przy czynnościach fizjologicznych. Wymaga natomiast pomocy przy goleniu, obcinaniu paznokci i strzyżeniu włosów, przygotowywaniu ubrań i ubieraniu się, wizytach lekarskich, załatwianiu spraw urzędowych.
W ocenie Kolegium, na podstawie dokonanych ustaleń przyjąć należy, że rozmiar obowiązków skarżącej związanych z opieką nad mężem nie uniemożliwia jej całkowicie podjęcia zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Takie czynności jak przygotowywanie posiłków, czy golenie, obcinanie paznokci i strzyżenie włosów, przygotowywanie ubrań i pomoc w ubieraniu się, czytanie gazet, czy także umawianie i towarzyszenie mężowi podczas wizyt lekarskich (2 razy w miesiącu) nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności skarżącej.
W związku z tym czynności odnoszące się do opieki nad mężem wykonywane przez skarżącą nie angażują stale i codziennie jej czasu, są realizowane w pewnych odstępach czasowych i nie świadczą o stałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczyni, a przede wszystkim mogą być zorganizowane w sposób umożliwiający podjęcie jej zatrudnienia, czy innej pracy zarobkowej. Odpowiednia ich organizacja nie wyklucza kategorycznie aktywizacji skarżącej i podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zrozumiałe jest też, że skoro skarżąca zamieszkuje i przebywa z mężem w domu to pomaga mu w wykonywaniu codziennych czynności. Jednak jak ustalono w sprawie przez długie okresy w ciągu dnia skarżąca nie wykonuje przy mężu specjalistycznych czynności opiekuńczych, a takie czynności jak np. golenie, strzyżenie, czy obcinanie paznokci można wykonywać również w godzinach wolnych od pracy zarobkowej.
Z powyższego wynika, że G. L. nie wymaga stałej obecności żony, zaś wskazana przez skarżącą okoliczność, iż mąż czułby się izolowany od środowiska bez jej obecności, nie może jednak w ocenie Kolegium stanowić przesłanki przesądzającej o tym, że opieka nad nim musi mieć charakter stały i nie może być tak zorganizowana, aby skarżąca mogła choć w niepełnym wymiarze czasu podjąć zatrudnienie lub pracę zarobkową. W ocenie Kolegium przy właściwej organizacji pracy skarżąca mogłaby wykonywać pracę zarobkową choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy i jednocześnie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym mężem.
W ocenie Kolegium stan zdrowia męża wnioskodawczyni powoduje, że wymaga on wsparcia i opieki, jednak opieka ta nie jest i nie musi być świadczona w sposób nieprzerwany, wyłączający możliwość podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię w takim wymiarze i zakresie, który umożliwi jej codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych wobec męża. Podzieliło Kolegium stanowisko organu I instancji, że opisany przez skarżącą zakres sprawowanej opieki wskazuje, że niewątpliwie wspiera ona w chorobie swojego męża, jednakże w rozmiarze nie zajmującym nie tylko całego dnia, ale także jego znacznej części. G. L. nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi z jej strony, co ma bezpośredni wpływ na uznanie, że wnioskodawczyni ma faktyczną możliwość podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, i przy sprawnej organizacji opieki nad mężem jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z koniecznością zapewnienia mu opieki
Zdaniem organu ustalony zakres pomocy, jakiej wnioskodawczyni udziela mężowi nie wykracza poza przeciętne ramy pomocy świadczonej przez sobie wzajemnie małżonków i obiektywnie nie wykluczałoby to możliwości podjęcia przez Nią pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe przesądza o niespełnieniu przesłanki do przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia.
We wniesionej skardze jej autorka zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne przyjęcie, iż w niniejszej sprawie nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną opieką, w sytuacji gdy niepełnosprawny mąż skarżącej prawomocnym orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o niepełnosprawności z dnia 21 Stycznia 2022 r., został na stałe zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i w związku z tym ustalono też, iż on wymaga stałej i długotrwałej opieki i pomocy osoby trzeciej w egzystencji, albowiem jest on osobą o naruszonej sprawności organizmu i nie jest zdolny samodzielnie egzystować. Jego choroba postępuje i nie jest zdolny do jakiejkolwiek pracy (jest osobą słabowidzącą) oraz poprzez jego błędną wykładnie i uznanie, że sprawowanie opieki w rozumieniu tej ustawy dotyczy tylko czynności egzystencjonalnych.
Ponadto podniesiono naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności art. 7, 8, 77 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, a w szczególności oparcie rozstrzygnięcia jedynie o wybrane dowody w dokumentach, z pominięciem przesłuchania skarżącej i jej męża na okoliczność zakresu opieki i pomocy udzielanej choremu.
Dodała skarżąca, że nie ma możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zawodowej, gdyż faktyczny czas nieobecności w domu byłby za długi w stosunku do potrzeb opieki, którą sprawuje nad mężem, bowiem w pobliżu mojego miejsca zamieszkania nie ma pracodawców, którzy zatrudniliby mnie na część etatu. Przez to jest skarżąca zmuszona do całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej, a tym samym powinna otrzymać świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy na podstawie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259) – zwanej dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.
Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej powyższe kryteria Sąd stwierdził, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, wskazał, że z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, iż podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom tę opiekę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki.
Z punktu widzenia celu tego świadczenia, nie jest zatem istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20).
Analizowany przepis nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być całodobowa. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego – udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym.
Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r., I OSK 4023/18).
Jednocześnie sprawowanie opieki w myśl przepisów ustawy nie musi polegać na opiekowaniu się osobą wyłącznie leżącą. Pogląd ten jest prezentowany w orzecznictwie. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 10 lutego 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 996/21, wyrok WSA w Lublinie z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 795/20).
Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez Kolegium dotycząca braku związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a zakresem niezbędnej opieki i pomocy świadczonej niepełnosprawnemu w stopniu znacznym mężowi, jest nieprawidłowa.
W sprawie bezsporne jest, że mąż skarżącej wymaga opieki oraz że skarżąca de facto opiekę tę sprawuje. Sporne pozostało czy nie podejmuje ona zatrudnienia z powodu sprawowania tej opieki i czy zakres tej opieki jest taki, że nie dałoby się pogodzić zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze z zakresem koniecznych czynności wymaganych stanem zdrowia męża skarżącej.
Ocena akt sprawy dokonana przez Sąd jest odmienna od oceny orzekających organów.
Jak wynika z akt sprawy mąż skarżącej G. L. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, choruje przewlekle od kilku lat, a od 7 lat stwierdzono u niego dystrofię siatkówki obuoczną. Aktualnie ma około 10 % widoczności i cały czas jego wzrok ulega pogorszeniu tak, że może go może stracić. Obecnie choroba męża skarżącej jest nieuleczalna. G. L. widzi tylko zarys postaci, i tylko w odległości nie dalszej niż 1 m, a twarzy nie rozpoznaje. Poza domem wspiera się na ramieniu skarżącej. Nadto choruje na kręgosłup, odcinek lędźwiowy, korzysta z rehabilitacji w celu usprawnienia. We wszystkich tych czynnościach niezbędna jest pomoc i stała opieka. Wszelkie sprawy urzędowe czy opieki zdrowotnej załatwiane są wspólnie. Skarżąca musi przy mężu wykonywać czynności pielęgnacyjne takie jak: golenie, obcinanie paznokci czy włosów. M.L. przygotowuje ubrania dla męża, dba o dom, robi zakupy i przygotowuje posiłki. Skarżąca pracowała do 2020r., lecz gdy z domu wyprowadziły się dzieci i mąż został sam, to zrezygnowała z zatrudnienia, aby zająć się mężem, gdyż bała się pozostawić go samego w domu.
W ocenie Sądu stanowisko Kolegium, że opisane czynności, które skarżąca wykonuje w ramach sprawowanej opieki nie wymuszają na niej rezygnacji z zatrudnienia, jest wynikiem zbyt pobieżnej oceny okoliczności tej sprawy. Każdy przypadek wymaga indywidualnej, wnikliwej oceny. Nietrafne jest założenie Kolegium, że dla przyjęcia, że stała opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie w jej ramach innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Prawdą jest, że przygotowywanie posiłków i ich podawanie, podobnie jak leków, sprzątanie domu, pranie czy też robienie zakupów są czynnościami dnia codziennego. Jednakże taka pomoc świadczona mężowi, który jest osobą niedowidzącą – w okolicznościach tej sprawy uznana być musi za odpowiadającą podanej definicji opieki. Charakter tych czynności nie pozostawia wątpliwości, że są one dokonywane stale, całodobowo i praktycznie we wszystkich sferach życia chorego.
Z oświadczenia skarżącej wynika, że jest z mężem cały czas pomagając mu niemal we wszystkich czynnościach. Okoliczności te jednak nie zostały wzięte pod uwagę, chociaż twierdzenia skarżącej są spójne i logiczne, brak jest zatem podstaw do ich podważania. Kolegium zresztą nie negowało, że mąż skarżącej wymaga wsparcia i nadzoru, oceniło jednak – bez bliższego uzasadnienia, a więc arbitralnie – że nie wymaga to rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia. Jak już wskazywano w orzecznictwie WSA w Gdańsku pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 ustawy nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Także wyręczenie męża od jego normalnych, codziennych czynności życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nim.
Ograniczenie form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do wypaczenia znaczenia pojęcia opieki, a co za tym idzie naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą tą jest bowiem udzielenie wsparcia osobom, które poświęcając się w pełnym wymiarze opiece nad najbliższą osobą niepełnosprawną nie mogą pracować zarobkowo, by zaspokoić potrzeby życiowe swoje i swojej rodziny.
Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że skarżąca w praktyce całą dobę pozostaje do dyspozycji męża i cała jej aktywność życiowa nakierowana jest na opiekę nad nim. Zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego, to dzięki sprawowanej dotychczas przez skarżącą stałej opiece nad mężem, stan jego zdrowia nie pogarsza się drastycznie. W tym konkretnym stanie faktycznym Kolegium winno było ocenić, że skarżąca realizuje wobec męża opiekę stałą, codzienną, pozostając do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy i wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy, przy czym czynności opiekuńcze przekraczają zwykłe czynności prowadzone w zwykłym gospodarstwie domowym, w którym nie ma osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, o takim charakterze potrzeb co mąż skarżącej, a co - wbrew ocenie Kolegium - wyklucza możliwość wykonywania przez skarżącą pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze - zatem zgodnie z wymogami art. 17 ust. 1 ustawy.
Zakres podejmowanych przez skarżącą obowiązków i konieczny na to czas - zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego - jest wystarczającą przesłanką do uznania, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy). Opieka sprawowana przez skarżącą nad mężem jest stała i długotrwała w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy.
Błędna tym samym jest ocena dokonana przez Kolegium, że w sprawie brak jest podstaw do uznania, że pomiędzy sprawowaniem przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym mężem a niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy, z akt sprawy nie wynika bowiem, aby powodem rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w 2020 r. a aktualnie jego niepodejmowaniem były inne przyczyny aniżeli sprawowanie tej opieki. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
W każdym razie związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły (wyrok NSA z 28 sierpnia 2019 r. I OSK 940/19; wyrok WSA w Białymstoku z 30 kwietnia 2020 r. II SA/Bk 133/20). Taka też sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie.
W konsekwencji Sąd uznał, że organ odwoławczy dokonał błędnej oceny materiału dowodowego wydając decyzję naruszającą zarówno przepisy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy), jak i przepisy postępowania administracyjnego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.). Uchybienie organu polega przede wszystkim na niewłaściwej ocenie związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a opieką sprawowaną przez nią nad mężem. Związek taki bowiem niewątpliwie istnieje, do którego to wniosku prowadzi prawidłowa i kompleksowa ocena materiału dowodowego w świetle prawidłowo zinterpretowanej normy art. 17 ust. 1 ustawy.
Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, uznając to za wystarczające do ponownego, właściwego załatwienia sprawy. Kolegium posiada bowiem kompetencje merytoryczno-reformacyjne umożliwiające wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, zgodnego z wiążącą oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku.
Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącej z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).