Uzasadnienie
Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] r., nr [...]utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Z. z [...] r., nr [...] w odmawiającą przyznania M.S. (dalej: skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – Z.S.
W uzasadnieniu decyzji organu I instancji wskazano że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, zwana dalej: u. ś. r.), świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazano, że Z.T. jest mężatką i jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oprócz tego przywołano treść art. 17 ust. 1 b u. ś. r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z akt sprawy nie wynika aby niepełnosprawność Z.T. powstała przed 18 rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej, niepełnosprawność ta powstała w marcu 2020 r. W związku z przytoczoną argumentacją, odmówiono skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W wyniku odwołania złożonego przez skarżącą, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ wskazał, że przepis art. 17 ust 1b u. ś. r. na mocy orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Jednakże niezależnie od tego, należało odmówić skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ze względu na pierwszeństwo małżonka przy ubieganiu się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium powołało się na wykładnię celowościową art. 17 ust. 5 pkt 2a w zw. z art. 17 ust. 1 u. ś. r. Wskazano, że świadczenie nie przysługuje gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. W niniejszej sprawie osobą która mogłaby złożyć wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest mąż niepełnosprawnej – S.T.
Wprawdzie legitymuje się on orzeczeniem o niepełnosprawności, ale w stopniu umiarkowanym. Wskazane przepisy wprost jednak rozstrzygają, że uprawnienie do świadczenia przysługuje innej niż małżonek tylko wtedy gdy małżonek ten legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt sprawy natomiast wynika, że orzeczenia wydane w stosunku do S.T. i Z.T. są aktualne, a więc brak jest podstaw do uznania że stan faktyczny uległ zmianie.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżąca zarzuciła naruszenie:
- a) przepisów prawa materialnego – tj. art. 17 ust. 5 pkt 2a u. ś. r., poprzez błędne przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- b) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 77 i 107 k.p.a. poprzez niewyczerpujące zebranie i zbadanie materiału dowodowego, w szczególności nieustalenie czy mąż Z.T. ze względu na podeszły wiek i stan zdrowia jest w stanie zapewnić całodobową opiekę nad niepełnosprawną żoną.
Ze względu na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium, a także decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę, Kolegium wskazało że okoliczności podniesione w skardze stanowią powielenie argumentów odwołania i nie mają wpływu na podjęte rozstrzygnięcie. Kolegium wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje
Skarga jest zasadna.
Materialnoprawną podstawę kontrolowanej decyzji stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Literalna wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że nie jest możliwe przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, niż małżonek osoby wymagającej opieki, o ile nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rezultaty wykładni językowej budzą jednak pewne wątpliwości zwłaszcza w odniesieniu do sytuacji, w której małżonek niepełnosprawnej faktycznie nie jest w stanie obowiązku opieki realizować. Wątpliwości te pogłębiają zwłaszcza przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące obowiązku alimentacyjnego, którego obowiązek sprawowania opieki nad współmałżonkiem jest składnikiem.
W szczególności, z postanowień art. 133 k.r.o. odnoszącego się do kolejności w zakresie obowiązku alimentacyjnego wynika, że obowiązek taki ciążący na zobowiązanym w dalszej kolejności, powstaje dopiero wtedy, gdy osoba zobowiązana w bliższej kolejności nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi.
Wobec tego w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd o konieczności uwzględnienia pozajęzykowych dyrektyw wykładni (systemowej i celowościowej), co pozwala tak zinterpretować art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., aby umożliwiał uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Może to jednak mieć miejsce tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przy czym te "obiektywne przyczyny" powinny być przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi okolicznościami (np. wyroki WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 972/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 429/21).
Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20).
Jak wynika z akt sprawy, mąż Z.T., S.T. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, niezdolną do pracy, wymagającą korzystania z sytemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia [...] września 2020 r. Według oświadczeń skarżącej, jest on osobą, która sama wymaga opieki. Oprócz wskazanego orzeczenia oraz oświadczeń skarżącej, brak jest innych dokumentów, pozwalających na dokładniejszą weryfikację stanu zdrowia S.T. i jego zdolności do sprawowania opieki nad żoną. Organy nie przeprowadziły w tym zakresie postępowania wyjaśniającego poprzestając jedynie na ustaleniu, że ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Nie ustaliły zatem czy jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi opieki wobec żony.
Jeśli w wyniku przeprowadzonego postępowania dojdzie do ustalenia, że nie jest on w stanie sprawować opieki, to należy przyjąć że skarżąca, jako osoba zobowiązana do alimentacji wobec Z.T. w dalszej kolejności – jako córka – jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, o ile zostanie potwierdzone, że sprawuje opiekę nad matką w stopniu i zakresie, które uniemożliwiają jej podjęcie zatrudnienia.
Uwzględniając całość powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 134 i art. 135 p.p.s.a uchylił decyzje organów obu instancji z uwagi na błędne zastosowanie prawa materialnego – art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (organ II instancji) i art. 17 ust. 1b u.ś.r. (organ I instancji). W ponownie prowadzonym postępowaniu organy wezmą pod uwagę oceny prawne przedstawione w części zważającej niniejszego uzasadnienia oraz ustalą, czy skarżąca sprawuje opiekę nad matką w stopniu i zakresie, które uniemożliwiają jej podjęcie zatrudnienia.