Uzasadnienie
Pismem z [...] czerwca 2022 r. Z.K. wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności objętych tytułem wykonawczym [...]. W uzasadnieniu tego pisma podniósł, że osiągane przez niego przychody pozwalają wyłącznie na wegetację. Wyjaśnił przy tym, że jedynym jego źródłem utrzymania była pozarolnicza działalność gospodarcza, jednak Sąd Okręgowy - Wydział Gospodarczy Odwoławczy postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2021 r., sygn. akt [...] pozbawił go prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek na okres dwóch lat. Wnioskodawca podkreślił, iż wobec niego na przestrzeni wielu lat prowadzono szereg postępowań egzekucyjnych z różnych tytułów, które umarzano z uwagi na brak majątku, z którego można by zaspokoić dochodzone wierzytelności. Zdaniem strony jego sytuacja finansowa i rodzinna nie daje możliwości dobrowolnego spłacania należności z tytułu składek.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] września 2022 r., nr [...] odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą na ubezpieczenie społeczne za okres 06/2018 – 09/2018 w łącznej kwocie 4087,56 zł, w tym z tytułu: składek – 3112,56 zł, odsetek wyliczonych na [...] czerwca 2022 r. – 975 zł.
W uzasadnieniu powyższej decyzji organ uznał, iż analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm., dalej jako: u.s.u.s.). Organ wskazał, że w stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Nadto wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, zatem nie ma zastosowania także przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s.
Następnie organ zaznaczył, że Sąd Okręgowy - Wydział Gospodarczy Odwoławczy postanowieniem z [...] kwietnia 2021 r. pozbawił skarżącego możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek na okres dwóch lat. Wobec Z.K. były prowadzone również postępowania egzekucyjne na rzecz innych wierzycieli niż ZUS, które zostały umorzone: postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego z [...] marca 2015 r. i [...] czerwca 2016 r. oraz postanowieniami Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z [...] grudnia 2016 r., [...] lipca 2021 r. i [...] stycznia 2022 r. Organ wskazał, iż z uzasadnienia postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z [...] marca 2015 r. wynika, że wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, z której uzyskiwał dochód w kwocie 300 zł. Egzekucja z rachunku bankowego okazała się jednak bezskuteczna. Nie ustalono ani majątku ruchomego i nieruchomego strony, ani żadnych praw majątkowych, z których skutecznie można byłoby prowadzić dochodzenie należności.
Prezes ZUS podał również, iż w postanowieniu Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z [...] grudnia 2016 r. i [...] lipca 2021 r. wskazano, że postępowanie nie doprowadziło do wyjawienia majątku skarżącego, z którego można było prowadzić egzekucję. Natomiast w uzasadnieniu postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z [...] stycznia 2022 r. wskazano, że Z.K. nie pobierał świadczeń emerytalno-rentowych z ZUS lub KRUS oraz nie był zatrudniony. Miał zgłoszoną działalność gospodarczą, lecz egzekucja z rachunków bankowych, wierzytelności z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych, zwrotu podatku od towarów i usług, zwrotu niektórych wydatków związanych z budownictwem mieszkaniowym okazała się bezskuteczna.
W ocenie organu powyższe okoliczności stanowią, że w sprawie nie wystąpiły okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s., bowiem nie ma podstaw, by stwierdzić brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Organ w treści wydanego rozstrzygnięcia podał również, iż zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365; dalej jako rozporządzenie) zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, tj. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły wyżej wymienione okoliczności, dające podstawę do umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.
Prezes ZUS wyjaśnił, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej (lub członka jej rodziny), ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Podkreślił, że nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej strony i wyjaśnił, iż problemy zdrowotne strony (ból kręgosłupa i stawów) mogą stanowić dodatkowe utrudnienie w codziennej egzystencji, lecz nie są wystarczającą podstawą do umorzenia należności. Dalej organ wskazał, iż skarżący nie zalicza się do grona osób całkowicie i trwale wykluczonych z rynku pracy, nie przedłożył orzeczenia o trwałej i całkowitej niezdolności do pracy, które świadczyłoby o trwałym braku możliwości zarobkowania. Ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, iż został pozbawiony możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na okres dwóch lat. Jest w wieku przedemerytalnym. Nie można zatem stwierdzić, że sytuacja zdrowotna skarżącego całkowicie uniemożliwia pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia wobec ZUS.
Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie nie ma zastosowania także przesłanka wymieniona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, ponieważ skarżący aktualnie nie prowadzi działalności gospodarczej. W przedmiotowej sprawie nie wystąpiła również przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, bowiem z analizy akt sprawy wynika, że Z.K. został pozbawiony możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na okres dwóch lat. Organ podał, że z oświadczeń strony wynika, iż aktualnie utrzymuje się ze środków finansowych ze sprzedaży samochodu oraz z tytułu świadczeń postojowych z ZUS i mikropożyczki. Ze zgromadzonych dokumentów wynika, iż skarżący nie figuruje jako osoba zatrudniona bądź zarejestrowana w Urzędzie Pracy.
Skarżący jest rozwiedziony, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Stałe wydatki związane z utrzymaniem określił na łączną kwotę 260 zł. Organ zaznaczył, iż oprócz zadłużenia wobec ZUS strona wykazała zobowiązania pieniężne alimentacyjne oraz inne, które nie są regulowane. W ocenie Prezesa ZUS posiadanie innych zobowiązań (nawet tych korzystających z pierwszeństwa w zaspokojeniu) nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa, a zobowiązania wobec Zakładu nie mogą być traktowane jako zobowiązania o charakterze drugorzędnym, ze względu na ich szczególny charakter. Organ podkreślił także, że w toku postępowania skarżący nie przedstawił żadnej decyzji o pomocy z MOPS. Wyjaśnił przy tym, że w postępowaniach o umorzenie należności składkowych nie jest wymagane legitymowaniem się decyzją o przyznaniu zobowiązanemu pomocy przez MOPS.
Jednakże istnienie takiej decyzji powoduje konieczność rozważenia przez ZUS czy w sprawie nie zachodzi przesłanka interesu społecznego skutkującego umorzeniem należności. Tymczasem pomoc społeczna jest jedną z instytucji polityki społecznej państwa, w ramach której udzielane są świadczenia o charakterze pieniężnym i niepieniężnym. Korzystanie z takiej formy wsparcia, stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych.
Organ wyjaśnił, że rozpatrując możliwość umorzenia należności uwzględnił charakter trudności finansowych. W ocenie Prezesa ZUS sytuacja materialno-bytowa skarżącego nie uzasadnia stwierdzenia, że trudności płatnicze mają charakter stały, ponieważ został on pozbawiony możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na okres dwóch lat (od [...] kwietnia 2021 r.). Organ zaznaczył, że nie można wykluczyć uzyskiwania przez stronę dochodu pozwalającego na spłatę zadłużenia wobec ZUS, ponieważ we wniosku o umorzenie strona podniosła, iż prognozą poprawy sytuacji materialnej jest zakup środka transportu oraz zwiększenie środków na działalność firmy, ponadto znajduje się w wieku przedemerytalnym. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że każda osoba prowadząca działalność gospodarczą jest zobowiązana do opłacania należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów.
Oznacza to, że każdy płatnik składek, bez wezwania Zakładu, powinien w ustawowym terminie regulować należne składki. Uchybienie powyższego obowiązku skutkuje powstaniem zadłużenia. Jeżeli pomimo różnych trudności przedsiębiorca decyduje się na kontynuowanie działalności, to powinien być świadomy, że w konsekwencji powstałe z tego tytułu zadłużenia będą narastały. Zasadą powinno być płacenie składek, nie zaś ich umarzanie, ponieważ umorzone składki w istocie pokrywają inni ubezpieczeni.
Następnie Prezes ZUS wyjaśnił, że skorzystanie z prawa umorzenia zobowiązań wobec ZUS uzasadnione jest wówczas, gdy faktycznie nie ma szansy na odzyskanie tych należności. Zaznaczył, iż wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które zawiesza bieg terminu przedawnienia, a tym samym wydłuża okres możliwości ich egzekwowania. Natomiast ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Postępowanie egzekucyjne w administracji prowadzi się zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, co wyraża się w ograniczeniach, które mają na celu ochronę dłużnika w procesie dochodzenia należności, nie dyskwalifikując przy tym wierzyciela. Organ dokonując oceny w konkretnej sprawie musi czynić to w oparciu o obiektywne kryteria i zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Ustawowym obowiązkiem Zakładu jest dochodzenie należności, bo zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają zaspokojeniu przed innymi należnościami.
Organ zaznaczył, że organy administracyjne zasadnie przyjmują, iż istotną granicę dla decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek stanowi kolizja z interesem społecznym. Interes społeczny to bowiem obowiązek Zakładu do działania uwzględniającego interesy funduszy ubezpieczeniowych, którymi zarządza. Umarzanie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ma i musi mieć charakter wyjątkowy, gdyż zasadą jest ich regulowanie. W ocenie Zakładu powyższe przemawia za nieuwzględnieniem wniosku o umorzenie należności, z uwagi na ich szczególny charakter.
Organ wskazał także, że obowiązek spłaty zobowiązań składkowych nie oznacza, iż muszą być one uregulowane jednorazowo, ponieważ u.s.u.s. przewiduje możliwość, po złożeniu stosownego wniosku, udzielenia ulgi w spłacie należności w formie układu ratalnego.
Zdaniem organu analiza zgromadzonej w sprawie dokumentacji nie pozwala jednak na stwierdzenie, że sytuacja materialno-bytowa skarżącego całkowicie lub trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności. Podjęcie decyzji o umorzeniu zobowiązania na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem nieuzasadnionym. Prezes ZUS podkreślił, że odmowa umorzenia powstałych zaległości nie nakłada na stronę żadnych dodatkowych obowiązków, które nie ciążyły na niej do tej pory i których nałożenie spowodowałoby pogorszenie obecnej sytuacji materialnej i osobistej. Zwolnienie z obowiązku opłacania składek w konsekwencji oznaczałoby uprzywilejowanie względem innych podmiotów, które regulują zobowiązania wynikające z nieopłaconych w terminie składek. Zasada sprawiedliwości społecznej i równości obywateli wobec prawa nie pozwala ZUS na obecnym etapie postępowania na umorzenie powstałych zobowiązań. Decyzja o umorzeniu należności składkowej przysługuje organowi, który w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanek umorzeniowych może, ale nie musi umorzyć zaległości. Zatem nawet w obiektywnie trudnej sytuacji finansowej wnioskodawcy, ZUS nie jest zobligowany do umorzenia zaległości.
Pismem z [...] października 2022 r. Z.K. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując się na okoliczności powołane we wniosku o umorzenie należności objętych tytułem wykonawczym [...].
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] grudnia 2022 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z [...] września 2022 r., nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Organ podkreślił, że podstawowym obowiązkiem wszystkich płatników jest ponoszenie kosztów należności składkowych, które są nakładane na wszystkich według tych samych reguł ustawowo określonych. Umorzenie zaległości niektórym jest równoznaczne z przerzuceniem ekonomicznych skutków działania osoby niepłacącej na pozostałych uczestników systemu ubezpieczeń. Każdy zobowiązany powinien w taki sposób układać bieg swoich interesów oraz podejmować takie decyzje finansowe, by pozwoliły mu na wywiązywanie się z ciążących na nim należności publicznoprawnych. Udzielenie ulgi, w tym umorzenie zaległych składek, nie może być również traktowane jako sposób na rozwiązywanie problemów finansowych zobowiązanego. W zakresie przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ podzielił całkowicie stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Przy czym w odniesieniu do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. wskazał, iż wprawdzie zobowiązany został pozbawiony możliwości prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, nie mniej po upłynięciu terminu zakazu ponownie uzyska prawa do jej prowadzenia, a ponadto brak jest majątku z którego można egzekwować należności, ale jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku następców prawnych; jest bowiem syn – D.K..
Odnośnie przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. organ stwierdził, iż fakt umorzenia postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez innych wierzycieli jest nie wystarczającą przesłanką do uznania, iż do zobowiązań z tytułu składek również zachodzą przesłanki do jego umorzenia. Należności wobec skarżącego aktualnie pozostają objęte prowadzonym przez ZUS postępowaniem egzekucyjnym, w którym nie zastosowano środka egzekucyjnego. Stwierdzenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska kwot przekraczających wydatki egzekucyjne na obecnym etapie byłoby przedwczesne. Organ uznał również, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Organ I instancji gromadząc materiał dowodowy z urzędu dążył do zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy i do wyjaśnienia rzeczywistych treści stosunków faktycznych i prawnych. Stan faktyczny został w pełni wyjaśniony i w prawidłowy sposób dokonano jego oceny prawnej.
Na powyższą decyzję Z.K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., zarzucając nienależyte rozważenie jego sytuacji materialnej, naruszenie przepisów postępowania, przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, pominięcie okoliczności mających istotny wpływ na jego wynik, pozbawienie środków na utrzymanie konieczne. Skarżący wniósł o umorzenie należności z tytułu składek. Zdaniem strony skarżącej w sprawie wystąpił ważny interes zobowiązanego, ponieważ po uiszczeniu należności nie będzie on dysponować żadnymi środkami niezbędnymi dla zachowania podstawowych potrzeb życiowych.
Skarżący przedstawił stanowisko zbieżne z podanym we wniosku o umorzenie należności, jak i w odwołaniu oraz zaznaczył, że jego jedynym źródłem utrzymania była pozarolnicza działalność gospodarcza, której prowadzenia został pozbawiony na skutek postanowienia Sądu Okręgowego, Wydziału Gospodarczo-Odwoławczego na okres dwóch lat.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej przeprowadzonej pod względem legalności w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 259; dalej jako p.p.s.a.) była decyzja ZUS utrzymująca w mocy własną decyzję o odmowie umorzenia skarżącemu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 06/2018 – 09/2018 w łącznej kwocie 4087,56 zł, w tym z tytułu: składek – 3112,56 zł, odsetek naliczonych na [...] czerwca 2022 r. – 975 zł.
W pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przy czym pod pojęciem składek należy rozumieć składki na ubezpieczenie społeczne, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.) oraz składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 u.s.u.s.).
W myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
- 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825);
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.).
Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia (por. wyrok NSA z 17 marca 2016 r., II GSK 1694/14).
Organ orzekając w niniejszej sprawie dokonał analizy sprawy pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1 - 6 u.s.u.s. i stwierdził, iż nie zachodzi żadna z nich w przypadku skarżącego. Nie budzi wątpliwości, iż istotnie nie zostały spełnione przesłanki stanowiące podstawę umorzenia składek określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-4c u.s.u.s. w świetle poczynionych przez organ ustaleń i rozważań zawartych w uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji. Nie sposób natomiast stwierdzić tego w odniesieniu do przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.
Odnosząc się do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. podkreślić należy, iż z tego przepisu nie wynika, że stwierdzenie braku majątku miałoby nastąpić w toku egzekucji prowadzonej w stosunku do należności z tytułu składek, co implikuje po stronie organu obowiązek ustalenia, czy w toku prowadzonej egzekucji przez naczelnika urzędu skarbowego, bądź komornika stwierdzono lub nie brak majątku). Oznacza to, że o całkowitej nieściągalności może świadczyć bezskuteczność każdego postępowania egzekucyjnego prowadzonego do majątku zobowiązanego do uiszczenia składek (por. wyrok NSA z 17 listopada 2017 r., II GSK 2181/17, wyrok NSA z 18 maja 2022 r., I GSK 1489/21, wyrok WSA w Gliwicach z 19 września 2019 r.,
I SA/Gl 779/19). W kontekście powyższego stanowiska należy wskazać, iż z postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym z [...] stycznia 2022 r. [...] wydanego w sprawie prowadzonej przeciwko skarżącemu przez Skarb Państwa – DIAS wynika, że postępowanie egzekucyjne nie doprowadziło do zaspokojenia wierzyciela. Ustalono bowiem, iż dłużnik nie pobiera świadczeń z ZUS i KRUS-u, nigdzie nie jest zatrudniony, egzekucja z wierzytelności w postaci zwrotu podatku i wydatków związanych z budownictwem oraz z rachunków bankowych okazała się bezskuteczna, ponadto nie podsiada pojazdów mechanicznych. Również egzekucja alimentów od skarżącego, prowadzona przez tego samego komornika okazała się bezskuteczna.
Zdaniem Sądu dla przyjęcia niezaistnienia całkowitej nieściągalności nie może być przesądzającym fakt, że w dacie wydania decyzji postępowanie egzekucyjne przeciw stronie skarżącego było w toku. Argumentu tego nie powiązano z realną możliwością wyegzekwowania należności z majątku skarżącego (por. wyrok WSA w Krakowie z 25 lutego 2021 r., I SA/Kr 1211/20). Wręcz przeciwnie z informacji o prowadzonym przez ZUS postępowaniu egzekucyjnym jednoznacznie wynika, że brak jest majątku z którego można prowadzić egzekucję. Na istnienie tego majątku nie wskazuje również wykaz majątku złożony przez skarżącego na żądanie ZUS.
Należy zatem stwierdzić, że sam fakt prowadzenia postępowania egzekucyjnego przy braku wykazania skuteczności egzekucji nie jest wystarczający do stwierdzenia braku wystąpienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. przy jednoczesnym umorzeniu innych postępowań egzekucyjnych prowadzonych przeciwko skarżącemu
Przechodząc do oceny stanowiska organu zawartego w zaskarżonej decyzji w zakresie przesłanki zawartej w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. Sąd wskazuje, że z tegoż przepisu wynika, że organ ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku (por. wyroki WSA w Krakowie z 24 kwietnia 2018 r., I SA/Kr 263/18; z 8 maja 2018 r., I SA/Kr 324/18, wyrok WSA w Kielcach z 9 lipca 2020 r., I SA/Ke 39/20). Zatem organ powinien dokonać samodzielnie oceny tej przesłanki, w trakcie której winien mieć na uwadze, czy zobowiązany posiada majątek, a jeżeli tak, to czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji.
W zaskarżonej decyzji wskazano jedynie, że przesłanka całkowitej nieściągalności opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 p.p.s.a. nie zachodzi, gdyż przymusowe dochodzenie należności jest w toku. W orzecznictwie akcentuje się konieczność rozpoznawania wniosku o umorzenie zaległości z uwzględnieniem przebiegu prowadzonego wobec strony postępowania egzekucyjnego, w szczególności co do skuteczności tego postępowania i rokowań w tym zakresie. Konieczna jest bowiem analiza czy występuje "zmniejszanie" zadłużenia czy też jego "narastanie". Jest to istotna okoliczność i powinna zostać dokładnie zbadana przez organ prowadzący postępowanie o zastosowanie ulgi. Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, w której organ prowadzi postępowanie egzekucyjne, w trakcie którego w istocie nie ma szans na wyegzekwowanie dochodzonej należności. Celem bowiem postępowania egzekucyjnego nie jest jedynie jego prowadzenie, lecz jest nim wyegzekwowanie dochodzonych kwot.
Wierzyciel decydując się na kontynuowanie egzekucji musi w bliższej lub dalszej perspektywie przewidywać zaspokojenie należności. Tymczasem w zaskarżonej decyzji nie zawarto żadnych konkretnych danych dotyczących omawianych kwestii (por. wyrok WSA w Warszawie z 22 lutego 2018 r., VIII SA/Wa 751/17, wyrok WSA w Gliwicach z 18 grudnia 2019 r., I SA/Gl 11149/19, wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 13 kwietnia 2022 r., II SA/Go 1082/21), co świadczy nie tylko o naruszeniu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., ale również o naruszeniu art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a.
W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziana została dodatkowa możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Dotyczy ona jednakże już tylko ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, czyli tych ubezpieczonych, którzy byli zobowiązani płacić sami za siebie składki, ale tego nie czynili, doprowadzając do zaległości. Ta grupa płatników potraktowana została przez ustawodawcę łagodniej, bowiem zaległe należności składkowe mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach mimo braku całkowitej nieściągalności w sytuacjach określonych w powołanym rozporządzeniu. Dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów publicznych. Wskazane zasady, wynikające z art. 28 ust. 3a u.s.u.s i rozporządzenia dotyczą skarżącego jako osoby zobowiązanej z racji prowadzenia działalności gospodarczej do opłacania składek za siebie.
Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Prawodawca wymienia przy tym przykładowo sytuacje, które mogą uzasadniać umorzenie należności tej grupy płatników. Wśród nich jest: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Analizując powołane wyżej przesłanki umorzenia w sprawie, niewątpliwie nie została spełniona przesłanka określona powyżej w pkt 2 (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). Skarżący nie powoływał się bowiem na okoliczności zawarte w tym przepisie. W ocenie Sądu trafnie organy uznały, iż skarżący nie spełnia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, gdyż nie wykazał, iż cierpi na choroby na które się powołuje oraz że uniemożliwiają mu uzyskanie dochodu umożliwiającego mu opłacenie składek. Nie wskazywał również, aby opiekował się przewlekle chorym członkiem rodziny. W kontrolowanym postępowaniu administracyjnym art. 7 k.p.a. miał wprawdzie zastosowanie, ale nie oznaczało to zwolnienia wnioskującego z obowiązku wykazywania okoliczności z zakresu jego sytuacji i podstaw rzutujących na możliwość ubiegania się o dobrodziejstwo umarzania należności ZUS. Przepis § 3 rozporządzenia stanowi bowiem wprost, że to zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek do umorzenia, to znaczy, że w tym zakresie ciężar dowodu spoczywa właśnie na nim (por. wyrok NSA z 8 marca 2013 r., II GSK 2410/11).
Rozważenia wymaga zatem, czy została spełniona przesłanka umorzenia wskazana § 3 ust.1 pkt 1 rozporządzenia. W ocenie Sądu wprawdzie sytuacja materialna skarżącego jest trudna, jednakże – jak trafnie stwierdził organ – nie w stopniu uzasadniającym umorzenie składek. Jak bowiem zasadnie zauważył NSA w wyroku z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt II GSK 884/08 prawidłowa wykładnia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia prowadzi do wniosku, że wynikająca z tych przepisów podstawa umarzania należności ZUS winna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. Omawiane uregulowanie nie może być formą premiowania osób, które posiadając zobowiązania finansowe, prezentują postawę pasywną w zakresie dążenia do ich spłacenia. Podstawa umorzenia należności ZUS mająca swe źródło w omawianych przepisach została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika).
Aspekt ten nie może być pomijany przy analizie "stanu majątkowego" zobowiązanego oraz "możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych dłużnika i jego rodziny" (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).
Mając na uwadze powyższe należy zauważyć, iż skarżący mimo, że nie prowadzi działalności gospodarczej wobec orzeczonego zakazu, nie wyjaśnił w sposób przekonywujący z czego w rzeczywistości się utrzymuje. Przede wszystkim nie zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Formalny status bezrobotnego, nawet bez uzyskania zasiłku daje przecież dodatkowe możliwości m.in. w zakresie ewentualnego zdobycia nowych kwalifikacji, odbycia stażu, skorzystania ze specjalnych programów aktywizacji zawodowej ludzi w jego wieku. W niniejszej sprawie skarżący w żaden sposób nie wykazał, aby w dążeniu do osiągania dochodów, umożliwiających spłatę zaległości i codzienną egzystencję podejmował jakiekolwiek starania o zatrudnienie. Przejawia więc pasywną postawę. Niewątpliwie – jak wskazano już powyżej – instytucja umorzenia składek nie może promować tego rodzaju zachowań. Jest bowiem zarezerwowana dla szczególnych przypadków.
Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, iż zaskarżona decyzją została wydana z naruszeniem art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s., co uzasadniało jej uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona pełnej i wyczerpującej analizy przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie w kontekście zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego, uwzgledniającą ocenę prawną zawartą w niniejszym uzasadnieniu. Należy podkreślić, że niniejszy wyrok nie przesądza zasadności umorzenia zaległości składkowych, a jedynie to, iż organ wadliwie dokonał oceny braku zaistnienia w przypadku skarżącego przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Przy czym – co należy wyraźnie podkreślić - organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą.