Uzasadnienie
Decyzją z 1 marca 2022 r. p.o. Dyrektor Centrum Usług Społecznych, działając z upoważnienia Wójta Gminy (dalej: "organ I instancji"), odmówił przyznania M. F. (dalej: "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża J. F. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał na brak spełnienia przesłanki z:
- - art. art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), dalej: "u.ś.r." - ustalono, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 66 roku życia;
- - art. 17 ust. 1 u.ś.r. - stwierdzono, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wcześniej nie pracowała, nawet dorywczo. Ponadto mąż jest samodzielny w zakresie higieny, spożywania posiłków przez sondę, poruszania się, przyjmowania lekarstw i wizyt u lekarza. W ocenie organu I instancji skarżąca wykonuje tylko czynności dnia codziennego, które można wykonywać po pracy. Tym samym brak jest związku przyczynowego pomiędzy pozostawaniem skarżącej bez pracy, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad mężem.
- - art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. - uwzględniono, że skarżąca ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na męża na okres zasiłkowy 2021/2022;
- - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - wobec pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim.
W odwołaniu skarżąca podniosła, że mąż potrzebuje opieki i pomocy. Oprócz chorób ma [...] i przez tą dziurę ucieka jedzenie. Dlatego musi mu pomagać umyć nogi, założyć skarpety i spodnie. Mąż nie mówi. Je wszystko przez sondę. Musi mu ugotować i zmiksować, bo przełyk jest uszkodzony.
W wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją z 6 czerwca 2022 r. nr SKO.82.425.2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 17 sierpnia 2020 r., J. F. został uznany za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji od 24 kwietnia 2020 r. J. F. jest po zabiegu [...]. Ponadto choruje na [...]. Opiekę nad niepełnosprawnym sprawuje jego żona, pomagając m.in. przy kąpieli, przy ubieraniu się, przy przygotowaniu posiłków.
Uwzględniając powyższe, Kolegium nie zgodziło się z naruszeniem art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazało, że od dnia opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie znajduje zastosowania w zakresie objętym wyrokiem TK. Jest to skutek stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Zatem w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Dalej Kolegium wyjaśniło, że przesłanka negatywna wskazana przez organ
I instancji ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki spełniającego określone w art. 17 ust. u.ś.r. wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o przedmiotowe świadczenie, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Małżonek bowiem jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż jest inną osobą, na której zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny.
Odnosząc się do zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r., Kolegium stwierdziło, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednak przepis ten nie może być interpretowany w oderwaniu od treści art. 27 ust. 5 u.ś.r. Ratio legis regulacji z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) u.ś.r. jest uniemożliwienie osobom uprawnionym równoczesne pobieranie kilku świadczeń - specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna - których istotą jest rekompensata utraty dochodów w związku z rezygnacją z zatrudnienia na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przepis ten należy więc interpretować w taki sposób, że nie jest dopuszczalne jednoczesne przyznanie i wypłata dwóch lub więcej świadczeń, stronie przysługuje prawo wyboru, z którego ze świadczeń chce skorzystać, zgodnie z powołanym przepisem art. 27 ust.
- 5. Jedynym warunkiem skorzystania z prawa wyboru jest zrzeczenie się prawa do świadczenia wcześniej otrzymywanego.
Na koniec Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji co do braku spełnienia warunku rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki określonego w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Kolegium uznało, że w rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że mąż skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie jest także kwestionowane, że skarżąca wcześniej nie pracowała, także dorywczo (protokół przesłuchania strony z dnia 17 lutego 2022 r.). Według twierdzeń strony sprawuje ona stałą opiekę nad mężem od 2019 r. do nadal, a z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że strona ma przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres zasiłkowy 2021/2022.
W ocenie Kolegium powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że przed rozpoczęciem sprawowania opieki nad mężem skarżąca nie pozostawała w zatrudnieniu ani nie wykonywała innej pracy zarobkowej i stan ten miał charakter trwały a nie chwilowy. Pomimo niesprawowania wówczas opieki nad mężem nie pozostawała ani nie podejmowała zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej. Powyższe okoliczności, według Kolegium, nie mogą pozostać obojętne przy ocenie spełnienia ustawowej przesłanki "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia, lub innej pracy zarobkowej". Kolegium stwierdziło, że niepodejmowanie zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej przez stronę ma charakter stały i długotrwały oraz powstało znacznie wcześniej niż pojawiła potrzeba sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
W konsekwencji, według Kolegium, w niniejszej sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ponadto zauważono, że do protokołu przesłuchania z dnia 26 stycznia 2022 r. strona zeznała, że jej mąż jest samodzielny w zakresie higieny, spożywania posiłków, poruszania się czy przyjmowania lekarstw. Ponadto skarżąca wskazała, że pomaga mężowi przy kąpieli (ok. 30 minut), przygotowuje posiłki (średnio 3-4 posiłki dziennie, przygotowanie każdego posiłku, tj. gotowanie i miksowanie, trwa około 2 godzin), robi pranie, zakupy, prasuje i sprząta.
Jednocześnie do protokołu z 17 lutego 2022 r. strona zeznała, że pomaga mężowi także w ubieraniu się oraz zmianie opatrunków. Zdaniem Kolegium, wskazany przez stronę zakres faktycznie sprawowanej opieki nad mężem nie stanowi czynności, które powodują konieczność sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tak świadczona pomoc nie wykracza bowiem w zasadzie poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji i stosunków rodzinnych. Czynności te, w ocenie Kolegium, nie uniemożliwiają więc podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca zarzuciła pominięcie faktu sprawowania przez nią stałej i bezpośredniej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Wyszczególniła czynności świadczone w ramach sprawowanej opieki. Podkreśliła, że ze względu na stan zdrowia i związane z tym ograniczenia mąż wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu i skarżąca nie może obecnie podjąć zatrudnienia. Pomaga mężowi o różnych porach dnia w zależności od zgłaszanych na bieżąco potrzeb. Podniosła, że w składanych oświadczeniach mówiła, że nie podejmowała zatrudnienia, ale miała na myśli pracę na umowę. Podała, że pomagała mężowi w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Odkąd mąż zachorował zmuszony był do dzierżawy ziemi, gdyż nie byli w stanie jej uprawiać. Musiała skoncentrować się na opiece nad mężem. Obecna sytuacja życiowa nie pozwala jej na podjęcie pracy.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie wniosło o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej polega na ocenie zgodności zaskarżonej decyzji z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych
t. j. Dz. U z 2021 r. poz. 137) i art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329, zwanej dalej: p.p.s.a.). Sąd administracyjny kontrolując zgodność zaskarżonej decyzji z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym (art. 133 p.p.s.a.). Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia w tym zakresie całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym. Na zasadzie art. 106 § 3 p.p.s.a sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Oznacza to, że to rolą organu administracji jest rozstrzygnięcie o prawach czy obowiązkach strony stosunku administracyjnego na podstawie norm prawa materialnego i w ustalonym w tym postępowaniu stanie faktycznym. Zadaniem zaś sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy postępowanie organu odpowiadało wymogom formalnym i czy w ustalonym stanie faktycznym prawidłowo zastosowano przepisy prawa materialnego. Sąd administracyjny nie przyznaje uprawnień, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem przepisów prawa materialnego lub prawa procesowego mających wpływ na wynik sprawy, uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Dodatkowo Sąd może także umorzyć postępowanie administracyjne, gdy stwierdzi podstawy ku temu (art. 145 § 3 p.p.s.a.), a także jest władny wskazać sposób rozstrzygnięcia w przypadku, o którym mowa w art. 145a § 1 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na zasadzie tego przepisu Sąd analizuje całokształt sprawy objętej zaskarżonym aktem. Badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów.
Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy, w świetle przytoczonych kryteriów, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W świetle powyższego przepisu istotną cechą osób będących adresatami zawartej w nim normy prawnej, określającej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związana z tym rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc finansowa Państwa rodzinom dotkniętym niepełnosprawnością, które z powodu konieczności sprawowania faktycznej opieki przez jej członka nad osobą niepełnosprawną pozbawione są przez to źródła dochodu. Określony w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunek "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" należy łączyć z wymogiem sprawowania stałej lub długotrwałej i osobiście świadczonej opieki. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zaznaczyć trzeba, że zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy z powodu konieczności sprawowania opieki.
Przyjmuje się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie bezrobotnej, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w formach określonych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej z możliwości tej nie korzysta w celu sprawowania opieki. Dla ustalenia niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki wystarczające jest stwierdzenie, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną, nie ma przeszkód faktycznych ani prawnych do podjęcia przez niego zatrudnienia i sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym wymagającym stałej lub długotrwałej pomocy w zakresie obiektywnie uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. W orzecznictwie powszechne jest stanowisko, zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak np: Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11; Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyrokach z 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 231/18, z 7 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 265/19, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sadów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA").
Nie chodzi tu o ocenę charakteru sprawowanej opieki, ale ustalenie częstotliwości świadczonej pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1854/19 (dostępny w CBOSA) wyjaśnił, że treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. NSA wskazał, że nie można wymagać sprawowania opieki nieustannie przez cały dzień i w tym sensie "całodobowo". Sprawowanie opieki nie musi polegać na wykonywaniu czynności opiekuńczych lub pomocowych "stale przez cały dzień".
Należy przez to rozumieć, że skoro dana osoba legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki to rozważeniu przez organy może podlegać tylko czy wnioskodawca tę opiekę zapewnia w wymiarze uniemożliwiającym mu podjęcie zatrudnienia. W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2178/20 NSA (publ. w CBOSA) wskazał na kanwie omawianego przepisu, że w postępowaniu administracyjnym konieczne jest ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.
Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy, uwzględnić należy, że okoliczność, że J. F. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki potwierdza wypis z treści orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS.
W protokole z wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił też, że J. F. wymaga pomocy we wszystkich czynnościach. Pomoc świadczy żona M. przez 7 dni w tygodniu w czasie całej doby. Taki stan rzeczy obiektywnie uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżąca niewątpliwie pozostaje w ciągłej gotowości świadczenia pomocy mężowi, której on potrzebuje stale, mimo deklarowanej przez stronę samodzielności męża w niektórych czynnościach. Tym samym nie można zgodzić się z organami orzekającymi, że brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawnym mężem, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Niewłaściwie organy orzekające rozważyły też stan sprawy w kwestii dotychczasowej aktywności zawodowej skarżącej. Organy orzekające ustaliły bezspornie, że skarżąca jest żoną J. F., który był rolnikiem. Do wniosku skarżąca załączyła wypis z treści orzeczenia lekarza rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 17 sierpnia 2020 r. stwierdzający trwałą niezdolność J. F. do samodzielnej egzystencji. Dokument ten potwierdza, że J. F. był rolnikiem. W formularzu wniosku w części III skarżąca zaznaczyła oświadczenie, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Chociaż oświadczenie to ma braki, gdyż nie zostało odrębnie podpisane i nie podano wymaganej daty zaprzestania, to okoliczność ta ma znaczenie dla rozstrzygnięcia i powinna podlegać rozważeniu i wyjaśnieniu. Zgodnie z art. 17 b ust. 1 u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
- 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. W myśl tej normy prawnej, w przypadku małżonka rolnika ubiegającego się o specjalny zasiłek opiekuńczy (art. 16a) lub świadczenie pielęgnacyjne (art.
- 17) prawo do tych świadczeń przysługuje odpowiednio do warunków opisanych w art. 16a lub 17, z uwzględnieniem treści art. 17b ust. 1 u.ś.r.
Na zasadzie tych unormowań, przy ich łącznym stosowaniu, rolnicy lub ich domownicy spełniają warunek rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki przez zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, a także przez niepodejmowanie innego zatrudnienia.
Wobec powyższego organy orzekające powinny zweryfikować, czy skarżąca zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym i wezwać ją do uzupełnienia wniosku w tym zakresie. Zgodnie z art. 17b ust. 2 u.ś.r., dla potwierdzenia zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, wystarczające jest stosowne oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej. Organy orzekające pominęły te przepisy art. 17b, skupiając się jedynie na treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wynikającego z niego obowiązku rezygnacji z zatrudnienia. Pytano skarżącą nieadekwatnie do stanu faktycznego sprawy tylko o to czy zrezygnowała z zatrudnienia, bez uwzględnienia, że praca w gospodarstwie rolnym jest też formą aktywności zawodowej i źródłem utrzymania. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz. U. z 2022 r. poz. 933), ubezpieczenie społeczne rolników obejmuje rolników i pracujących z nimi domowników.
Art. 5 tej ustawy stanowi zaś, że przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Unormowania te korespondują z treścią art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r., w których ustawodawca dał wyraz temu, że w przypadku rolników lub ich domowników rezygnacja z pracy zarobkowej obejmuje też zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.
Powyższe przekonuje, że stan faktyczny i prawny sprawy nie został należycie rozważony, z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Zwrócić należy uwagę na niekonsekwencję organu I instancji, który przyznał skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy, a tym samym potwierdził spełnienie warunku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad mężem. Nabycie uprzednio prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego nie uniemożliwiało ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. wyklucza możliwość pobierania dwóch świadczeń jednocześnie na ten sam cel, jednak nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia także wówczas, gdy jedno z nich jest już przyznane wcześniejszą decyzją (por. wyrok NSA z 13 lipca 2018 r., sygn. I OSK 235/18; wyrok WSA w Szczecinie z 9 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Sz 1151/19 oraz wyrok WSA w Gdańsku z 26 września 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 423/19, dostępne w CBOSA). Stosownie do art. 27 ust. 5 u.ś.r. strona ma prawo dokonania wyboru świadczenia.
W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1400/21 (dostępny w CBOSA) wyjaśniono, że według art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do m.in. specjalnego zasiłku opiekuńczego. Nie można wobec tego w tym samym czasie korzystać z prawa do obu wymienionych świadczeń. Treść normy prawnej zawartej w art. 27 ust. 5 u.ś.r. potwierdza, że uprawnionemu przysługuje tylko jedno z tych świadczeń, zgodnie z wyborem. Unormowania te mają zapobiec kumulatywnemu pobieraniu świadczeń przysługujących z tego samego powodu, czyli z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny, wymagającym stałej lub długotrwałej opieki.
Tym samym nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na okres, w którym strona posiadała jednocześnie prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, określone wcześniejszą decyzją, która nie została wzruszona za ten okres. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 3/19 (dostępne w CBOSA) strona, która dokonuje wyboru, a korzysta już ze zbieżnego uprawnienia, musi z niego zrezygnować przed rozstrzygnięciem o prawie do wnioskowanego świadczenia. W wyroku z 13 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 235/18 (publ. w CBOSA) NSA wskazał, że strona, która dotychczas korzystała z mniej korzystnego świadczenia nie musi od razu z niego rezygnować przed potwierdzeniem spełnienia przesłanek do świadczenia pielęgnacyjnego. Kierując się zasadami zawartymi w przepisach art. 7, 8 i 9 Kodeksu postępowania administracyjnego organ powinien w pierwszej kolejności wyjaśnić, czy strona spełnia pozostałe przesłanki do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, a następnie poinformować ją, że wyłączną przeszkodą do jego przyznania pozostaje jedynie pobieranie zbieżnego świadczenia.
Wówczas strona powinna wykazać, że zrezygnowała ze specjalnego zasiłku opiekuńczego. Przy czym rezygnacja ta nie może opierać się tylko na deklaracji, konieczne jest bowiem, aby przed rozstrzygnięciem o prawie do wyższego świadczenia pielęgnacyjnego ustało prawo do pobierania wcześniejszego świadczenia. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, czyli w sprawach wymagających rezygnacji ze specjalnego zasiłku opiekuńczego od daty uchylenia tego uprawnienia albo jego ustania.
W konsekwencji przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, po potwierdzeniu przez skarżącą w wymaganej formie zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym i niepodejmowania innego zatrudnienia, organ I instancji umożliwi skarżącej wykazanie, że zrezygnowała i od kiedy z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Z podanych przyczyn Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw.
z art. 135 p.p.s.a
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią treść art. 153 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań.
Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a., na wniosek organu przy braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez skarżącą.