Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 14 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Gl 816/22

Uzasadnienie

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ II instancji, ZUS), po rozpatrzeniu wniosku W. W. (dalej jako: wnioskodawca, strona, skarżący) o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 9 września 2022 r. Nr UP-730/2022 (060000/71/272958/2022) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256, ze zm., dalej: kpa) w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009, ze zm.), dalej "ustawa SUS", utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oddział w R. (dalej: zakład, organ I instancji) z dnia 20 lipca 2022 r., odmawiającą umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 08/2019-08/2021, 03/2022 za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek liczonych na 4 maja 2022 r. w kwocie 1 594 zł.

Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy.

Pismem z 4 maja 2022 r. wnioskodawca zwrócił się do zakładu o umorzenie odsetek z tytułu nieopłaconych składek oraz rozłożenia na raty zaległości z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, w wysokości raty nie przekraczającej 600 zł miesięcznie.

Prośbę swoją motywował ciężką sytuacją materialną oraz niskimi dochodami z prowadzonej działalności gospodarczej. Nadto wskazał, iż zaległości w płatnościach składek są konsekwencją trudnej sytuacji życiowej, a zwłaszcza chorobą żony nad którą sprawuje opiekę.

Zakład zgromadził materiał dowodowy, z którego wynika, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie pozostałych specjalistycznych robót budowlanych gdzie indziej niesklasyfikowanych (kod PKD 43.99Z).

Z oświadczenia wnioskodawcy wynikało, że jest jedynym opiekunem żony, która od wielu lat cierpi na choroby psychiczne, wielokrotnie przebywała w szpitalach psychiatrycznych, choruje też na [...] i [...] ma przyznaną rentę, nie może podjąć żadnej pracy zarobkowej, a jej stany lękowe uniemożliwiają zaangażowanie osób trzecich do opieki nad nią. To powoduje że wnioskodawca w okresach pogorszenia stanu zdrowia żony jest zmuszony całodobowo się nią opiekować, co wyklucza go z możliwości podjęcia pracy na etat.

Według wnioskodawcy jego dochód miesięczny po uwzględnieniu spłaty długu wraz z odsetkami względem ZUS będzie poniżej minimum socjalnego.

Organ I instancji ustalił, że wnioskodawca aktualnie prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą i nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej, nie korzysta z innych form wsparcia. Uzyskał dochód w latach 2019-2021 odpowiednio: 34420 zł, 24507 zł i 68215 zł. Wartość majątku prywatnego wynosiła 200000 zł, zaś majątku firmowego 15000 zł. Powyższe informacje potwierdzała przedłożona do akt sprawy dokumentacja podatkowa.

Żona wnioskodawcy, z którą wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, uzyskuje świadczenie rentowe z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w wysokości 1 217,98 zł. netto.

Skarżący zaznaczył, że nie posiada zobowiązań finansowych, a wysokość stałych wydatków związanych z utrzymaniem wynosiła 1500 zł miesięcznie w tym:

1. - z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 980 zł;
2. - opłaty eksploatacyjne w wysokości 400 zł;
3. - koszty związane z leczeniem w wysokości 120 zł.

Skarżący jest właścicielem mieszkania spółdzielczego własnościowego w K. o pow. [...] m2. Jest współwłaścicielem (w 50%) garażu, posiada pojazdy marki [...] z 1998 r., marki [...] z 1980 r., oraz jest właścicielem komputerów i sprzętu RTV o łącznej wartości 2000 zł.

Skarżący nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, nie figuruje jako właściciel nieruchomości, co ustalono na podstawie stosownych baz danych. Wobec skarżącego nie toczy się egzekucja administracyjna należności ZUS.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał analizy przedmiotowego wniosku o umorzenie zadłużenia pod kątem wystąpienia przesłanek wynikających z art. 107 ust.1 traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. UE C 83 z dnia 30 marca 2010 r.) i stwierdził, że ewentualne umorzenie należności nieopłaconych z tytułu składek mogłoby stanowić pomoc de minimis.

Organ I instancji stwierdził, że na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 z zastrzeżeniem ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek mogą być umarzane z uwagi na brak stwierdzenia całkowitej nieściągalności, która zachodzi gdy:

1. 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
2. 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze,
3. 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa,
4. 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c. ogłoszono upadłość o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.-prawo upadłościowe,
5. 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
6. 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W nawiązaniu do powyższego organ I instancji wskazał, że do skarżącego nie mają zastosowania przesłanki z art. 28 ust. 2 i 3 z zastrzeżeniem ust. 3a ustawy SUS z uwagi na brak stwierdzenia całkowitej nieściągalności odsetek z tytułu składek.

Zgodnie z ust.3a ustawy o SUS należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Organ I instancji rozważał możliwość umorzenia należności z tytułu składek, w oparciu o § 3 ust. 1-3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, stwierdzając, że zgodnie z tymi przepisami Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, odsetek za zwłokę, dodatkowej opłaty oraz kosztów upomnienia, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Zdaniem organu ciężar wykazania istnienia powyższych faktów spoczywa na wnioskodawcy.

Nadto nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 83 ust.1 pkt. 1-3 Rozporządzenia. Natomiast przesłanka wymieniona w § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia nie ma zastosowania, albowiem skarżący nie wskazał żadnej dokumentacji potwierdzającej występowanie zdarzeń losowych powodujących, że opłacanie należności mogłoby go pozbawić możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej.

Również nie zachodzą okoliczności wymienione w § 3 ust.1 pkt. 3 rozporządzenia, tj. nie stwierdził, aby sytuacja zdrowotna skarżącego lub członka jego rodziny uniemożliwiała bądź ograniczała pozyskiwanie dochodów niezbędnych do spłaty zadłużenia, ponieważ wnioskodawca cały czas prowadzi działalność gospodarczą uzyskując dochód (w 2021 r. średniomiesięczny dochód wynosił 5 684,58 zł).

Skarżący osiąga wyższy dochód gospodarstwa domowego niż poziom minimum socjalnego, co oznacza, że nie zachodzi u niego stan ubóstwa.

Wobec skarżącego nie toczy się egzekucja administracyjna należności ZUS, nie stwierdzono zatem braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można również jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W związku z tym nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6.

Decyzją z dnia 20 lipca 2022 r., organ rozpoznając sprawę na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 i art. 32 ustawy SUS odmówił skarżącemu umorzenia należności z uwagi na brak całkowitej nieściągalności oraz niewystępowanie okoliczności uzasadniających umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

We wniosku z dnia 9 sierpnia 2022 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazywał m.in., że ze względu na poziom dochodów z działalności gospodarczej w ostatnich czterech latach i sytuację rodzinną nie był w stanie opłacać należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny.

Nadto wskazał, że okresowo musi się opiekować całodobowo żoną, która cierpi na [...], a w czasie regresu choroby nie może żony pozostawiać bez opieki i w związku z tym ma ograniczone możliwości zarobkowania. Natomiast uregulowanie wszystkich ciążących na nim zobowiązań doprowadziłoby do konieczności likwidacji jego przedsiębiorstwa i tym samym możliwości uzyskania dochodów, co doprowadzałoby do skrajnego ubóstwa.

Dodał też, że w 2021 r. uzyskał większy obrót, co pozwoliło mu spłacić wcześniejsze długi oraz częściowo zobowiązania wobec ZUS w kwocie 16 399,48 zł, lecz ma już skończone [...] lat i coraz mniej sił.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, rozpatrując sprawę na skutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy sporna decyzję. Przeanalizował jeszcze raz zebrany w sprawie materiał dowodowy dotyczący sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, w tym jego oświadczenie o możliwościach płatniczych, wydatkach na utrzymanie gospodarstwa domowego, a także dokumenty potwierdzające stan zdrowia żony skarżącego.

Organ rentowy dokonał oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Wskazał iż z przedłożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, który nie prowadzi pełnej księgowości z 23 stycznia 2022 r. wynika, że wnioskodawca jest żonaty i jest mikroprzedsiębiorcą. W 2019 r. prowadzona działalność gospodarcza przyniosła przychód w wysokości 58 080,00 zł oraz wygenerowała koszty w wysokości 20 496,00 zł, tym samym przyniosła dochód w wysokości 34 420,00 zł, majątek firmowy był wart 15 000,00 zł. Majątek prywatny wnioskodawcy był wart 200 000,00 zł.

W 2020 r. prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza przyniosła przychód w wysokości 51 807,00 zł oraz wygenerowała koszty w wysokości 24 451,00 zł; tym samym przyniosła dochód w wysokości 24 507,00 zł. Bez zmian pozostaje wartość majątku prywatnego i wchodzącego w skład przedsiębiorstwa wnioskodawcy.

W 2021 r. prowadzona działalność gospodarcza przyniosła przychód w wysokości 102 097,00 zł oraz wygenerowała koszty w wysokości 28 265,00 zł, tym samym przyniosła dochód w wysokości 68 215,00 zł.

W latach 2019-2021 należące do skarżącego przedsiębiorstwo otrzymywało od nabywców tylko należności odroczone. Skarżący miał wielu odbiorców i kilku dostawców, nie pozostawał w strukturze grupy kapitałowej, nie otrzymał grantów ani dotacji. Wnioskodawca nie jest zatrudniony na umowie o pracę, nie pobiera świadczenia emerytalnego. Nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Ponosi stałe koszty związane utrzymaniem z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 980 zł, z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 400 zł, prowadzi wspólnie z żoną gospodarstwo domowe. Posiada mieszkanie spółdzielcze własnościowe o powierzchni [...] m2, położone w K., oraz jest współwłaścicielem (w 50%) garażu. Wnioskodawca wskazał inne składniki mienia ruchomego: jest właścicielem komputerów i sprzętu RTV o łącznej wartości 2 000 zł. oraz posiada pojazdy marki [...] z 1998 r., marki [...] z 1980 r.

Skarżący nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, nie figuruje jako właściciel nieruchomości, co ustalono na podstawie stosownych baz danych. Wobec skarżącego nie toczy się egzekucja administracyjna należności ZUS. Nie otrzymał pomocy rekompensującej negatywne konsekwencje ekonomiczne związane z COVID19, ponieważ zalegał z płatnościami względem ZUS.

Ponadto ZUS poczynił również własne ustalenia. Stwierdził, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą Z. (kod PKD 43.99Z - pozostałe specjalistyczne roboty budowlane, gdzie indziej niesklasyfikowane).

W Centralnej Ewidencji Pojazdów nie figuruje jako właściciel bądź współwłaściciel pojazdów. Zgodnie z danymi z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych nie jest właścicielem majątku ruchomego.

Następnie ZUS przedstawił przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy SUS. Uznał, że w wypadku skarżącego przesłanka śmierci osoby zobowiązanej nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Ponadto nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe. Nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym. Nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym.

Wysokość nieopłaconych składek, których dotyczył wniosek o umorzenie przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Nie można jednoznacznie w wypadku wnioskodawcy stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ wobec niego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Następnie organ II instancji omówił przesłanki określone art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 ustawy SUS i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem". Również w tym zakresie uznał, że w wypadku skarżącego one nie występują.

Skarżący nie przedstawił również żadnych dokumentów świadczących o tym, że poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.

ZUS stwierdził, że ze stanu faktycznego sprawy nie wynika, aby miały miejsce szczególne okoliczności, które mogłyby choć w części uzasadniać niewykonanie obowiązku odprowadzania składek do ZUS. W świetle zgromadzonego materiału dowodowego, jak i wyżej przytoczonych przepisów, Zakład uznał podnoszone przez wnioskodawczynię wyjaśnienia w sprawie oraz stwierdził, że po stronie skarżącego nie zachodzi ważny interes osoby zobowiązanej, o którym stanowi § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia przemawiający za umorzeniem należności z tytułu składek.

W pierwszej kolejności organ II instancji stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej bądź szczególnego zdarzenia, ale powstało wskutek nieopłacenia w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Jeżeli w danym okresie wnioskodawca nie miał wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę.

W konsekwencji organ stwierdził, że sytuacja materialna wnioskodawcy jest trudna jednakże nie na tyle ciężka, aby mogła prowadzić do umorzenia przedmiotowego zadłużenia i w następstwie powyższego wydał zaskarżoną decyzję.

Na powyższą decyzję skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wnosząc o nakazanie organowi umorzenia w całości odsetek od nieopłaconych składek, z zaliczeniem dotychczasowych wpłat na poczet spłaty kapitału, i rozłożeniem pozostałego długu rozłożyć na raty w wysokości 600 zł miesięcznie.

W uzasadnieniu skargi wskazał, iż organ II instancji bezzasadnie odmówił mu umorzenia należności z tytułu składek, w sytuacji gdy spełnia warunki zawarte w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 114, poz. 1365), ponieważ udowodnił, że ze względu na poziom dochodów w ostatnich czterech latach i sytuację rodzinna nie był wstanie opłacać tych należności z uwagi na zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny.

Nadto wskazał, że opłacanie należności z tytułu składek pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Wskazał, że jego żona, która jest przewlekle chora, uzyskuje najniższą rentę bez możliwości pracy, wymaga okresowo całodobowej opieki, którą on sprawuje, a [...] żony powoduje, że nie może zostawiać jej nawet na chwilę bez opieki, co wiąże się z ograniczeniem jego możliwości zarobkowania. W związku z czym uregulowanie zobowiązań doprowadziłoby do likwidacji jego przedsiębiorstwa, a w konsekwencji do skrajnego ubóstwa jego rodziny.

Na poparcie swego stanowiska przywołał wyrok WSA w Lublinie z 18 marca 2010 r. sygn. akt. III SA/Lu 583/09, z którego wynika, że choroba najbliższego członka rodziny wymagającego całodobowej opieki może stanowić podstawę do ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek z uwagi na pozbawienie zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu pozwalającego na opłacenie należności.

Ponadto zdaniem skarżącego COVID był klęską żywiołową, która w 2020 r. ograniczyła mu pracę, a ponieważ był zadłużony w ZUS to nie mógł skorzystać z pomocy publicznej.

Zdaniem skarżącego, spełnia wszelkie przesłanki ustawowe umożliwiające organowi umorzenie należności z tytułu składek.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumentację zawartą uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podniósł brak stwierdzenia całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 i 3a ustawy SUS oraz przesłanek zawartych w rozporządzeniu. Uznał, że nie mają zastosowania przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1 i art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy SUS.

ZUS ocenił, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwia skarżącemu uzyskiwanie środków pozwalających na spłatę należności względem ZUS. Organ wskazał, iż nie zachodzą okoliczności wymienione w pkt. 1-3 Rozporządzenia. Natomiast przesłanka wymienione w § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia nie ma zastosowania, albowiem skarżący nie wskazał żadnej dokumentacji potwierdzającej występowanie zdarzeń losowych powodujących, że opłacanie należności mogłoby pozbawić dalszego prowadzenia działalności.

Natomiast sprawowanie opieki nad niepełnosprawną żoną nie może być argumentem przemawiającym za umorzeniem należności z tytułu składek.

Na rozprawie w dniu 14 lutego 2023 r., skarżący podniósł, że sytuacja w sprawowaniu opieki nad chorą psychicznie żoną pogorszyła się po śmierci matki, która pomagała w opiece nad żoną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm. - dalej jako ppsa), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ppsa.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 września 2022 r., w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od należności z tytułu składek za okres 08/2019-08/2021, 03/2022 liczonych na 4 maja 2022.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy SUS. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 ustawy SUS. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 w pkt od 1 do 6 ustawy SUS.

W art. 28 ust. 1 ustawy SUS ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust.

1. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Według art. 28 ust. 3 ustawy SUS całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy:
2. 1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
3. 2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze,
4. 3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacja podatkowa,
5. 4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c. ogłoszono upadłość o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.-prawo upadłościowe,
6. 5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
7. 6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Powyższe wyliczenie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Z treści powyższych przepisów wynika, że decyzja dotycząca umorzenia odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ma uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt I GSK 1992/18, CBOSA). Organ jest zobowiązany także do wyczerpującej oceny czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust.3 ustawy SUS w oparciu o zebrany materiał dowodowy w sprawie.

W ocenie Sądu organy nie sprostały temu obowiązkowi, ponieważ w treści decyzji organu I instancji na str. 6 a w treści decyzji organu II instancji na str. 9, jest sprzeczność, ponieważ organ I instancji ustalił, że skarżący osiąga z prowadzonej działalności gospodarczej przychód i aktywnie prowadzi ta działalność. Natomiast organu II instancji przyjął, że działalność gospodarcza skarżącego niekoniecznie przynosi zysk. Zatem oznacza to, że wydana decyzja jest nieprawidłowa bo tylko prawidłowo ustalony stan faktyczny sprawy daje organowi możliwość zastosowania prawa materialnego.

Za całkowicie dowolne należy uznać twierdzenie Zakładu, że brak jest podstaw do stwierdzenia całkowitej nieściągalności. Nie toczy się egzekucja administracyjna należności. ZUS wskazał, że nie stwierdzono zatem braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. ZUS nie ustalił powyższego w postępowaniu egzekucyjnym. Należy domniemywać, że stwierdzenie Zakładu, że nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, jest absolutne dowolne.

ZUS nie wyjaśnił tej prostej, zdawałoby się, okoliczności tj. braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Ta okoliczność ma też znaczenie przy ocenie wniosku skarżącego.

W konsekwencji należy stwierdzić, że ustalenia Zakładu są dowolne. W rezultacie zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca została wydana z przekroczeniem uznania administracyjnego. Wady tych decyzji są tego rodzaju, że przy ich wydaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania i prawa materialnego, a to art. 138 § 1 pkt.1 kpa poprzez niezasadne zastosowanie przez organ II instancji, a także naruszenia art. 28 ust 3 ustawy SUS które miało wpływ na wynik sprawy.

To negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące odmowy umorzenia części należności z tytułu składek, nie zawiera ustaleń, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, a to wywołuje wątpliwości, czy wszystkie okoliczności sprawy zostały rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.). Wydając decyzję odmowną mimo wykazania przez stronę, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, ZUS - aby uniknąć dowolności decyzji - musi wykazać przyczyny, dla których odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny (zob. wyrok NSA z 19 czerwca 2015 r., II GSK 2757/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej CBOSA).

Organ nie rozważył przesłanki zawartej w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy SUS. Z tego przepisu wynika, że organ ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku (por. wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 kwietnia 2018 r., I SA/Kr 263/18; 8 maja 2018 r., I SA/Kr 324/18, WSA w Kielcach z dnia 9 lipca 2020 r., I SA/Ke 39/20, CBOSA).

Przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek, tylko wówczas, gdy pozbawia ona zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. W przypadku gdy zobowiązany mimo istnienia choroby uzyskuje dochody, wspomniana podstawa umorzenia nie ma zastosowania. Wniosek taki wypływa z wykładni językowej wspomnianego przepisu, a wspiera go wynik wykładni celowościowej. Celem wspomnianego przepisu, tak jak całej instytucji umorzenia należności z tytułu składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. W takiej sytuacji z pewnością jest zobowiązany, który sprawuje opiekę nad niepełnosprawną żoną, lecz mimo to osiąga dochód pozwalający na opłacenie w części należności.

Organ dokonując oceny sytuacji skarżącej w aspekcie wszystkich przesłanek nieściągalności określonych w art. 28 ust. 3 ustawy SUS uznał, że nie zostały spełnione. Stwierdzając, że nie została spełniona przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy SUS organ wyjaśnił, że jakkolwiek nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, to biorąc pod uwagę, że skarżący uzyskuje dochody, a suma tych świadczeń przekracza kwotę wolną od potrąceń, na tym etapie nie jest oczywistym, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Stanowisko organu wyrażone w jednozdaniowym lakonicznym uzasadnieniu nie zasługuje na aprobatę. Z unormowania art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy SUS wynika, że organ ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku.

Dokonując oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy zobowiązany posiada majątek nadający się do egzekucji, jak również, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika. Organ nie podjął próby dokonania takiej analizy, nie wyjaśnił też przyczyn dla których uznał, że w przypadku skarżącej, przy uwzględnieniu jej sytuacji zdrowotnej, prowadzenie postępowania egzekucyjnego nie będzie zagrażać jej egzystencji. W sytuacji skarżącego ma to szczególne znaczenie skoro sprawuje całodobową okresowo opiekę nad niepełnosprawną żoną i nie posiada poza mieszkaniem majątku, a możliwości zarobkowe są ograniczone.

Brak stosownego uzasadnienia stanowiska o nie istnieniu w przypadku skarżącego objętej omawianym przepisem przesłanki nieściągalności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 6 SUS, ograniczenie oceny do arbitralnego stwierdzenia jej nieistnienia oznacza, że decyzja w tym zakresie uchyla się spod kontroli Sądu. Stanowisko, że obowiązkiem organu jest konieczność samodzielnego badania wskazanej przesłanki znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym. (por. wyroki WSA z dnia 8 maja 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 324/18, z dnia 28 marca 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 58/18, z dnia 3 lipca 2018 r. I SA/Gl 516/18 dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Rozstrzygając ponownie sprawę organ uwzględniając rozważania Sądu, wyeliminuje wskazane powyżej uchybienia, dokona pełnej i wyczerpującej oceny sytuacji skarżącego w odniesieniu do przesłanek umorzenia.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. i 135 ppsa orzeczono jak w sentencji wyroku.