Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 15 lutego 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 1054/20

Uzasadnienie

Zaskarżoną przez B. S. (zwaną dalej skarżącą) decyzją z dnia 1 lipca 2020 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., zwanej dalej w skrócie k.p.a.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję z dnia 20 maja 2020 r., znak: [...] Inspektora Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Wójta Gminy, o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, matką W. O. Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 28 kwietnia 2020 r. skarżąca zwróciła się do właściwego organu pomocy społecznej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką W. O. Decyzją z dnia [...] 2020 r, znak: [...], Inspektor Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Wójta Gminy, odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, matką W. O. W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że do wniosku skarżąca dołączyła orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 30 marca 2020 r., oraz oświadczenie o zakresie i formie sprawowanej opieki nad matką W. O. W toku przeprowadzonego postępowania organ ustalił, że W. O. jest wdową. Na podstawie orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 30 marca 2020 r. została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji i jest to pierwsze orzeczenie W. O. Na podstawie ww. orzeczenia stwierdzono, że niezdolność do samodzielnej egzystencji istnieje od 20 lutego 2020 r., czyli powstała w wieku 79 lat, natomiast momentu powstania niepełnosprawności nie można ustalić.

Organ podniósł, że stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zgodnie z przedstawionym wyżej orzeczeniem niepełnosprawność W. O. powstała po 25 roku życia. Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia, wynika, że zaprzestała ona pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 20 lutego 2020 r., by opiekować się niepełnosprawną matką W. O. Z oświadczenia skarżącej wynika, że opiekuje się swoją matką i pomaga jej we wszystkich czynnościach dnia codziennego, wykupuje i podaje lekarstwa- trzy razy dziennie, których matka nie jest w stanie sobie sama dawkować. Dwa lub trzy razy w miesiącu zabiera matkę do lekarzy specjalistów. Pomaga matce w poruszaniu się, w utrzymaniu higieny osobistej, w ubieraniu się.

Trzy razy dziennie dokonuje pomiaru poziomu cukru, mierzy ciśnienie. Ponadto sprząta, gotuje i podaje posiłki o określonych porach. W. O. zamieszkuje wraz ze skarżącą (córką) i jej mężem. Z oświadczenia strony oraz wywiadu środowiskowego wynika, że W. O. posiada jeszcze troje pełnoletnich dzieci, które mieszkają poza domem, pracują zawodowo i mają własne rodziny na utrzymaniu. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że niepełnosprawność W. O. powstała po ukończeniu określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych wieku. W związku z powyższym, zdaniem organu pierwszej instancji, zachodzą przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia.

W odwołaniu od tej decyzji skarżąca wskazała, że jest córką W. O. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jest osobą w podeszłym wieku i jest osobą schorowaną, ma problemy z poruszaniem się i wymaga pomocy w najprostszych czynnościach życia dnia codziennego. Odwołująca podała, że pomaga matce w poruszaniu się, ubieraniu się, utrzymaniu higieny osobistej (musi często zmieniać pampersy) a także przygotowuje posiłki, dokonuje pomiaru cukru oraz ciśnienia. Ponadto zapewnia matce dostęp do lekarza, wykupuje lekarstwa i je podaje oraz dba o porządek w domu.

Dodatkowo strona wskazała, że jej matka jest wdową i oprócz skarżącej posiada jeszcze troje pełnoletnich dzieci, które jednak nie mają możliwości opieki nad matką. Czynności te nie pozwalają jej na pracę w gospodarstwie rolnym. W ocenie odwołującej wydana decyzja pozbawia ją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a tym samym środków do życia oraz dyskryminuje ją i jej niepełnosprawną matkę różnicując prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 - tego roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia SKO, wskazało, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Stosownie do art. 17 ust.1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy czym zgodnie z ust. 1a osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przy czym w ust. 5 art. 17 ustawy zawarte zostały przesłanki wykluczające uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z którymi świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1. 1) osoba sprawująca opiekę:
2. a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,
3. b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
4. 2) osoba wymagająca opieki:
5. a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
6. b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;
7. 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;
8. 4) (uchylony);
9. 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;
10. 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Kolegium wskazało, że organ pierwszej instancji orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku opieką nad matką W. O., która zgodnie z wypisem z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 30 marca 2020 r, znak: [...], jest osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, co w myśl art. 3 pkt 21 ustawy jest równoznaczne z legitymowaniem się przez ww. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawę odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką legitymującą się orzeczeniem zaliczającym ją do pierwszej grup inwalidów, stanowił przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2. 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ pierwszej instancji uznał, że skarżąca nie spełnia przesłanki wynikającej z wyżej opisanego art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki tj. W. O. (ur. [...] 1941 r.), zgodnie z załączonym do akt sprawy stosownym wypisem z treści orzeczenia powstała w wieku 79 lat, a więc w późniejszym okresie niż wymaga tego przepis art. 17 ust. 1b ustawy.

W związku z powyższym Kolegium wskazało, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.) w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W niemalże identycznych okolicznościach, tj. gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po 25-tym roku życia Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 26 maja 2017 r., sygn. l OSK 479/16, wskazał, że wyżej opisany Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r, sygn. akt K 38/13, jest wyrokiem zakresowym, zatem nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego. Powoduje to jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału.

Z kolei ten sam Sąd w wyroku z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt l OSK 1578/16, wskazał, że "jest niewątpliwe, że w myśl art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, to Trybunał Konstytucyjny orzeka o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. (...) Niezależnie jednak od unormowania art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, obowiązuje wynikająca z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasada ustrojowa bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. Jedną z form bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy jest oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego" (wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Stosując wskazany wyżej sposób wykładni w odniesieniu do art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych Kolegium stwierdziło, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności.

Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt l OSK 223/16, z dnia 2 sierpnia 2016 r., sygn. akt l OSK 923/16; z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt l OSK 755/16, z dnia 21 października 2016 r. sygn. akt l OSK 1853/16, z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt l OSK 1578/16 i z dnia 10 listopada 2016 r., sygn. akt l OSK 1512/16, czy też powołane przez Sąd l instancji wyroki WSA w Bydgoszczy z dnia 1 czerwca 2015r., sygn. akt II SA/Bd 366/15 i WSA w Gdańsku z dnia 17 września 2015 r., sygn. akt III SA/Gd 551/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Mając powyższe na uwadze Kolegium w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podzieliło w całości pogląd prezentowany w orzecznictwie, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Stwierdzenie niekonstytucyjności określonego przepisu ustawy ze swej istoty tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, chyba, że Trybunał skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok o sygn. akt K 38/13 został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Skutkiem ww. orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, począwszy od dnia jego ogłoszenia, to jest od dnia 23 października 2014 r. i ukształtowanie w tym zakresie nowego stanu prawnego.

W świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane.

Rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe w szczególności zaś wywiad środowiskowy w dniu 5 maja 2020 r. oraz odebrał prawem przewidziane oświadczenia od osoby ubiegającej się o wnioskowane świadczenia, z których m. in. wynika, że skarżąca brała czynny udział w prowadzonym postępowaniu oraz miała możliwość zapoznania przed wydaniem zaskarżonej decyzji ze zgromadzonym materiałem dowodowym jednak z prawa tego nie skorzystała. Z dokumentów tych niespornie wynika, że skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad matką W. O. z którą mieszka. W. O. (wdowa) jest osobą w podeszłym wieku, schorowaną, ma problemy z poruszaniem się; jest osobą, której trzeba często zmieniać pampersy ze względu na problem z nietrzymaniem moczu; niedosłyszącą, pozostaje w stałym leczeniu diabetologicznym (cukrzyca), kardiologicznym (zabieg koronografii i wszczepienia rozrusznika). Wnioskodawczyni oświadczyła, że opiekuje się cały czas schorowaną matką i pomaga jej we wszystkich czynnościach dnia codziennego tj. przygotowuje i podaje posiłki pięć razy dziennie, wykupuje i podaje lekarstwa, pomaga w ubieraniu się i utrzymaniu higieny osobistej, ogrzewa dom, robi zakupy, pierze, sprząta, zapewnia kontakt z lekarzem i otoczeniem, wstaje w nocy do mamy, kilka razy dziennie mierzy mamie ciśnienie i poziom cukru.

Skarżąca w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki musiała zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym. W. O. ma czworo dzieci, mieszka z córką – skarżącą - a troje dzieci ma swoje rodziny i od wielu lat mieszkają poza domem. Dwoje dzieci mieszka na terenie gminy a jedno poza Gminą. Ww. nie mają możliwości odciążyć skarżącą od opieki nad matką, bo wszyscy pracują zawodowo. Skarżąca nie ma ustalonego prawa do żadnego ze świadczeń opiekuńczych oraz do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Nikt z członków rodziny nie ma za granicą ustalonego prawa do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką nad W. O. Kolegium podkreśliło fakt, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby.

Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.

Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna.

Z powyższego wynika, zdaniem Kolegium, że musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym.

Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy (por. Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt l OSK 2820/13, z dnia 5 czerwca 2012 r, sygn. akt l OSK 2454/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 231/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olszynie w wyroku z dnia 7 maja 2019 r, sygn. akt II SA/Ol 265/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 25 kwietnia 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 135/19, pub. CBOSA).

W ocenie organu odwoławczego w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością opieki nad osobą wymagająca opieki, albowiem opieka skarżącej nie ma charakteru tego rodzaju ażeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z pracy na gospodarstwie rolnym czy też zarobkowej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium wskazało, że jakkolwiek W. O., tj. osoba niepełnosprawna ze względu na liczne schorzenia, podeszły wiek i niepełnosprawność wymaga opieki i pomocy osób drugich, to niemniej jednak z akt sprawy nie wynika, aby W. O. była osobą obłożnie chorą (leżącą) i wymagała stałego nadzoru ze strony opiekuna.

W związku z powyższym do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez skarżącą niewątpliwie można zaliczyć pomoc matce w utrzymaniu higieny osobistej ciała, pomiar ciśnienia i cukru, zakładanie pampersów w związku z nietrzymaniem moczu oraz pomoc w poruszaniu się poza domem. Natomiast takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, wykupywanie lekarstw, zapewnienie transportu do lekarzy -niecodziennie (jak sama odwołująca oświadczyła), sprzątanie mieszkania, robienie prania czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej.

Ponadto podniosło Kolegium, że są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też przez osoby pracujące na gospodarstwie rolnym, które są w bardziej dogodniejszej sytuacji, że przebywają przez większość dnia w obrębie tego gospodarstwa i domu. A zatem, z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym czy też pracą na gospodarstwie rolnym. Jak wynika z treści przytoczonego wyżej art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, że skarżąca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Na koniec podkreśliło Kolegium, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki nad osobą niepełnosprawną bezwzględnie wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze. W ocenie Kolegium taka sytuacja nie występuje w rozpatrywanej sprawie, dlatego też nie ma podstaw do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła SKO:

1. - naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię i w konsekwencji uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. - naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik 7, 77 § 1 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i błędne ustalenie, że skarżąca nie sprawuje stałej opieki nad matką W. O. oraz, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością opieki nad matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) tej działalności administracji publicznej, a więc czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1. 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2. 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Zdaniem Sądu zasadnie podniosło orzekające w drugiej instancji SKO, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny wskazanym wyrokiem z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, powoduje, że art. 17 ust. 1b ustawy od momentu wejścia w życie wskazanego wyroku Trybunału, nie może być stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu. Wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić zatem do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Pomimo, że trafnie zauważyło Kolegium powyższe istotne kwestie, to błędem było utrzymanie w takim stanie rzeczy w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

Nie można bowiem uznać za trafnego stanowiska Kolegium, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie dowodzi, iż brak jest związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad matką skarżącej - osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu - a niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym.

Wskazać bowiem należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością opiekowanej osoby, a więc koniecznością wykonywania takich, a nie innych czynności warunkujących jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19; LEX nr 2763205).

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).

Zdaniem Sądu, z ustalonego przez organy w niniejszej sprawie stanu faktycznego wynika, że sprawowana przez skarżącą opieka nad matką, z uwagi na rodzaj i czasokres czynności, wbrew temu co twierdzi Kolegium, spełnia wymogi opieki o jakiej mowa we wskazanym powyżej przepisie. Z ustalonego stanu faktycznego, w tym przeprowadzonego w dniu 5 czerwca 2020 r. wywiadu środowiskowego, wynika bowiem, że matka skarżącej jest osobą w podeszłym wieku, schorowaną, mającą problemy w poruszaniu się, niedosłyszącą, pozostającą w stałym leczeniu diabetologicznym, kardiologicznym (zabieg koronografii, oczekuje na kolejny zabieg wszczepienia rozrusznika), wymaga zmiany pampersów. Skarżąca pomaga matce we wszystkich czynnościach życia codziennego pomaga matce w utrzymaniu higieny osobistej ciała, pomiarze ciśnienia i cukru, zmienia i zakłada pampersy w związku z nietrzymaniem moczu oraz pomaga w poruszaniu się poza domem.

Przygotowuje posiłki pięć razy dziennie, w nocy wstaje od pięciu do trzech razy, robi zakupy, wykupuje niezbędne lekarstwa, zapewnia transport do lekarzy - niecodziennie (jak sama skarżąca oświadczyła), sprząta mieszkanie, robi pranie. W ocenie Sądu zawarty w wywiadzie środowiskowym opis stanu zdrowia matki skarżącej i wskazany w nim zakres opieki nad nią wykonywanej przez skarżącą pozostaje w oczywistej sprzeczności ze stanowiskiem SKO i organu pierwszej instancji, wedle których czynności te są do pogodzenia z równoczesnym prowadzeniem gospodarstwa rolnego przez skarżącą.

Jednocześnie organy obu instancji nie miały wątpliwości, że opieka jest faktycznie wykonywana przez skarżącą. Z akt sprawy jednocześnie nie wynika, aby ktoś jeszcze oprócz skarżącej zajmował się jej matką lub był w stanie się nią opiekować. Z ustaleń poczynionych w trakcie wywiadu środowiskowego wynika bezsprzecznie, że brat skarżącej z przyczyn obiektywnych - nie jest w stanie wykonywać funkcji opiekuńczych wobec matki z powodu egzystencji w miejscu znacznie oddalonym od miejsca zamieszkania matki. Również drugi brat skarżącej opieki takiej sprawować nie może z uwagi na zamieszkiwanie w znacznej odległości i zły stan zdrowia.

Wobec powyższego stwierdzenie przez Kolegium, że skarżąca może sprawować opiekę nad matką i prowadzić jednocześnie gospodarstwo rolne nie znajdują, w ocenie Sądu, odzwierciedlenia w zebranym w sprawie materiale dowodowym, a ponadto stanowisko Kolegium jest sprzeczne z zasadami doświadczenia życiowego. Wbrew temu co twierdzi Kolegium ilość czynności z zakresu opieki wykonywanych przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, która wymaga całkowitej pomocy osoby drugiej wobec schorzeń na które cierpi, uniemożliwia skarżącej podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. To właśnie stan zdrowia matki, jej schorzenia z powodu których ma znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji i samodzielnego poruszania się i rodzaj czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach opieki, przeczą stanowisku Kolegium. Przecież z doświadczenia życiowego i ogólnej wiedzy wynika, że osoba w podeszłym wieku, leczona kardiologicznie, niedosłysząca, mająca trudności w samodzielnym poruszaniu się, w dodatku leczona diabetologicznie, wymaga stałej, rozciągłej w czasie uwagi skarżącej.

Nie chodzi tu więc tylko li o pomoc w robieniu zakupów, sprzątaniu, dowozu do specjalistów lekarzy, czy przyrządzaniu posiłków, pranie, jak to podniosły organy, a głównie o stałe monitorowanie, kontrolę stanu zdrowia matki skarżącej, wykonywanie czynności związanych z zachowaniem jej higieny, a przede wszystkim czynności zapobiegających pogorszeniu się jej stanu zdrowia, jak kontrola ciśnienia tętniczego, czy poziomu cukru we krwi i w razie potrzeby natychmiastową właściwą reakcję na wahania czy ciśnienia, czy poziomu cukru we krwi poprzez podanie odpowiednich, przepisanych medykamentów. Tego rodzaju konieczna opieka, nawet jeżeli w jej trakcie zdarzają się krótkie okresy przerwy, to nie są one na tyle rozciągnięte w czasie, by pozwalały na choćby dłuższe oderwanie się od nich w celu wykonywania czynności związanych z pracą w gospodarstwie rolnym. Co zaś przemawiało za zasadnością takich twierdzeń Kolegium i organu pierwszej instancji, jakie zaprezentowały w uzasadnieniach kontrolowanych decyzji, ani organ odwoławczy ani pierwszej instancji, nie wskazał.

Ponadto podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne, to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. W niniejszej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką skarżąca wystąpiła w dniu 9 sierpnia 2019 r., podczas gdy od dnia 27 marca 2010 r. (k. 23 akt administracyjnych) zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad chorą matką.

Wskazać również należy, że zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, zaś rolnik który nabył prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych podlega ubezpieczeniu na podstawie: ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i składkę na ubezpieczenie emerytalne i rentowe opłaca wójt, burmistrz lub prezydent miasta (art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych; Dz. U. z 2020 r., poz. 266, zwanej dalej ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych) albo na swój wniosek, na podstawie art. 16 ust. 2 pkt. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników; Dz. U. z 2021 r., poz. 266, zwanej dalej ustawą o ubezpieczeniu społecznym rolników). W takim przypadku wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki (art. 6 ust. 2b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Fakt podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu w KRUS nie ma jakiegokolwiek znaczenia prawnego dla oceny, czy w ustalonym stanie faktycznym skarżącej przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną przez nią opieką nad matką.

W takim stanie rzeczy, skoro skarżąca potwierdziła zaprzestanie pracy w gospodarstwie rolnym składając, zgodnie z wymogami art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych., oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (k. 5, k.23, k. 38 akt administracyjnych), to podleganie przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS w żaden sposób nie mogło "unieważnić" złożonego przez nią oświadczenia. Podleganie ubezpieczeniu, wbrew twierdzeniom Kolegium, nie oznacza samo przez się, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt I OSK 905/14, samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje, jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i na przykład z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą.

Zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się zatem ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Zwrócić bowiem należy szczególną uwagę, a co umknęło Kolegium, że art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych został dodany przez art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. (Dz.U. z 2014 r., poz. 567) zmieniającej nin. ustawę o świadczeniach rodzinnych z dniem 15 maja 2014 r., czyniąc tym samym nieaktualnym uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12, na którą powołało się Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (s. 6 uzasadnienia zaskarżonej decyzji). W aktualnym stanie prawnym możliwe jest więc uzyskanie przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Treść obowiązujących przepisów wyraźnie wyklucza wszelkie rozważania na temat ubezpieczenia rolników jako nie mające doniosłości prawnej dla przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego.

Nadto, zdaniem Sądu w niniejszej sprawie, organy naruszyły przepis art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., zwanej dalej w skrócie k.p.a.), zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie kontrolowanych decyzji nie jest spójne z ustalonym stanem faktycznym w zakresie sprawowanej przez skarżącą opieki.

Orzekające organy naruszyły więc przepisy prawa materialnego – art. 17 ust. 1 i 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy przez ich błędną wykładnię i zastosowanie oraz przepisy postępowania – art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. a w konsekwencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewłaściwą ocenę prawną ustalonego stanu faktycznego nie dążąc tym samym do osiągnięcia prawdy obiektywnej. Zasada ta jest bowiem realizowana przede wszystkim przez przepisy normujące postępowanie dowodowe, zwłaszcza przez art. 77 § 1, nakazujący organom administracji zebranie i rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, oraz art. 80, nakazujący ocenę faktu udowodnienia poszczególnych okoliczności na podstawie całego materiału dowodowego, czemu w tej sprawie w szczególności uchybiły orzekające organy.

Przy ponownym rozpoznaniu niniejszej sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe wskazania i dokonaną przez Sąd ocenę prawną, zgodnie z postanowieniami art. 153 P.p.s.a. Organy powinny ustalić w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy i należycie oceniony, czy skarżąca spełniła ustawowe przesłanki do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.