Uzasadnienie
Wójt Gminy M. decyzją z dnia 20 listopada 2023 r. nr GOPS.5231:4.1.ŚP.2022/2023 odmówił przyznania skarżącej R. B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką I. B., legitymującą się orzeczeniem z dnia 28 września 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji, z ustaleniem, że niezdolność istniała w dniu 1 marca 2020 r.
W uzasadnieniu organ wskazał na niespełnienie przesłanki powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki w okresach wymienionych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto zwrócił uwagę, że skarżąca nie jest jedyną osobą, która pomaga niepełnosprawnej matce w codziennych czynnościach i może liczyć przynajmniej na pomoc w opiece jednej z sióstr. Nadto opieka nad matką sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego. Organ zwrócił również uwagę, iż przedłożona przez skarżącą dokumentacja medyczna nie potwierdza pogorszenia stanu zdrowia jej matki.
W odwołaniu skarżąca zarzuciła naruszenie:
- - art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
- - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- - art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych przyjętych na podstawie wadliwie zebranego lub ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania opieki nad matką.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 18 stycznia 2024 r. nr SKO.NP/4115/407/2023 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ wskazał w pierwszej kolejności, że nin. sprawa była już przedmiotem rozpoznania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, które decyzją z dnia 21 września 2023 r. nr SKO.NP/4115/304/2023 uchyliło decyzję Wójta Gminy M. z dnia 16 sierpnia 2023 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W decyzji kasatoryjnej wskazano na stanowisko judykatury dotyczące wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 38/13 w zakresie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto zalecono uzupełnienie materiału dowodowego w kontekście istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a koniecznością opieki nad matką.
SKO wskazało następnie na ustalony w sprawie stan faktyczny wyjaśniając, że wnioskiem z dnia 17 lipca 2023 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką (rozwiedziona). Na druku wniosku oświadczyła, że nie jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika. Do akt sprawy dołączona została kserokopia umowy o pracę na czas określony, z treści której wynika, że skarżąca była ostatnio przed złożeniem wniosku zatrudniona na terytorium N. w okresie od 12 września 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. (praca sezonowa). Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu 4 sierpnia 2023 r. wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z córką oraz mamą. Jest osobą bezrobotną, jedynym źródłem dochodu ww. jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego oraz zasiłek rodzinny.
Pracownik socjalny odnotował w wywiadzie, że skarżąca nie jest w stanie jednoznacznie stwierdzić ile czasu dziennie poświęca na wykonywanie czynności opiekuńczych względem matki. Skarżąca zadeklarowała, że pomaga mamie w robieniu zakupów, wykupywaniu lekarstw, kontroluje przyjmowanie przez mamę lekarstw, przygotowuje posiłki, które jej mama spożywa samodzielnie, robi pranie, pomaga w utrzymywaniu przez mamę higieny osobistej, tj. pomaga przy kąpieli (wejście i wyjście z wanny, umycie pleców i głowy). W miarę potrzeby, tj. w przypadku konieczności załatwienia spraw osobistych skarżąca może liczyć na pomoc siostry w sprawowaniu opieki nad matką, jednak nikt nie jest w stanie pomóc jej finansowo. Skarżąca podczas prowadzonego wywiadu wyjaśniła także, że jej mama nie zakręca gazu, nie wyłącza wody, ma problemy z pamięcią, dodatkowo miewa zawroty głowy, porusza się samodzielnie, niekiedy z niewielką pomocą.
Nie używa sprzętu ortopedycznego. Skarżąca podała, że gdyby nie musiała sprawować stałej opieki nad swoją niepełnosprawną matką mogłaby podjąć zatrudnienie. W aktach sprawy znajduje się także wynik konsultacji psychologicznej niepełnosprawnej z dnia 20 lipca 2021 r. ze wstępnym rozpoznaniem zaburzeń świadomości i zachowania oraz zaświadczenie wystawione w dniu 5 lipca 2023 r. przez lekarza chorób dziecięcych z zapisem, iż: "W przebiegu ostatniego roku nastąpiło istotne pogorszenie stanu zdrowia - postępujące otępienie i demencja".
Kolegium wyjaśniło, że w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ pomocowy pozyskał od skarżącej dokumentację medyczną, z której wynika, że u jej matki rozpoznano hiponatremię ciężką, nadciśnienie tętnicze, chorobę wieńcową, uchyłki esicy, torbiel nerki prawej, zaburzenia depresyjne, tarczycę guzowatą. Ostatni pobyt w szpitalu miał miejsce w okresie od 13 lipca 2021 r. do 23 lipca 2021 r. W ponowionym wywiadzie środowiskowym w dniu 17 października 2023 r. potwierdzono opisane wcześniej czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą w związku z opieką nad matką.
Ponadto ponownie wskazano, że niepełnosprawna posiada jeszcze inne dzieci zobowiązane do alimentacji, tj. córki B. K., M. S. oraz K. W. W miarę potrzeby skarżąca może liczyć na pomoc siostry M. S. w opiece nad mamą podczas jej nieobecności. Siostra B. K. jest po operacji żylaków, co jakiś czas odwiedza mamę. Córka K. W. sama posiada niepełnosprawne dziecko, więc nie jest w stanie pomóc. W okresie od 12 września 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. skarżąca była zatrudniona na terytorium N. W tym czasie opiekę nad mamą sprawowały siostry M. oraz B. Skarżąca oświadczyła, że wstaje rano, robi śniadanie, pomaga mamie się ubrać, przynosi (tut. wyraz nieczytelny), zapala w piecu.
Następnie przygotowuje się do obiadu, w międzyczasie przygotowuje leki na południe i kanapkę, gotuje obiad do dwóch godzin, podaje mamie obiad + leki, pomaga mamie się kąpać, myć głowę. W godzinach popołudniowych ponownie zapala w piecu. Wieczorem pomaga się kąpać, ścieli wersalkę, przygotowuje kolację + leki. Robi też zakupy + apteka. Wykonuje wszystkie czynności, których mama potrzebuje. Wszystkie czynności, które wykonuje w całości zajmują jej 8-9 godzin, czasami więcej.
Kolegium podkreśliło, że przy rozważaniu kwestii prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyznaczanego przesłankami określonymi w art. 17 ust. 1b u.ś.r., konieczne jest - wbrew stanowisku organu pomocowego - wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej. W świetle obowiązujących przepisów nie można bowiem uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Jak wynika z akt sprawy skarżąca pomimo niezdolności do samodzielnej egzystencji matki, która powstała w marcu 2020 r. łączyła pracę za granicą, w tym czasie wspólnie z siostrami dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi. Tak więc, zdaniem organu, to nie powstanie niepełnosprawności matki spowodowało konieczność rezygnacji przez skarżącą z aktywności zawodowej. W niniejszym przypadku, co najwyższej można rozpatrywać kwestię niepodejmowania zatrudnienia. Jednak w ocenie Kolegium, skarżąca nie wykazała, aby w stanie zdrowia matki, od czasu kiedy łączyła pracę z opieką nad nią, zaszły tak istotne zmiany w jej stanie zdrowia, że wymusiły na niej całkowite zaprzestania aktywności zawodowej. Ponadto sam zakres opieki, jaką sprawuje nad matką nie wymusza na skarżącej całkowitego zaprzestania aktywności zawodowej.
W konsekwencji w ocenie Kolegium, zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje związek przyczynowo- skutkowy. Mając na uwadze zakres i rozmiar czynności jakie wykonuje skarżąca nad niepełnosprawną matka, nie sposób przyjąć także, aby skarżąca nie mogła podjąć żadnej pracy. SKO stwierdziło ponadto, że nie dostrzegło obiektywnych, potwierdzonych dowodami, okoliczności wyłączających możliwość wykonania obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnej przez pozostałe jej dzieci. Część obowiązków w ramach czynności opiekuńczych mogą przejąć bowiem inni członkowie rodziny, na których również ciąży wobec chorej obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego, jak i obowiązek moralny.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie:
- - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- - art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez nią opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem, a koniecznością sprawowania opieki nad matką,
- - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z niepełnosprawną, poza samą skarżącą.
Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi, uchylenie zaskarżonej decyzji, poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w całości, a także o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują, m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej - p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04).
Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.
Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie ww. ustaw, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja SKO w Tarnowie utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy M. odmawiającą przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.
Materialnoprawną podstawą wydania ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.) – dalej u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny uznał ww. art. 17 ust. 1b ustawy za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Skutki tego wyroku mają znaczenie w okolicznościach niniejszej sprawy. Wyrok Trybunału wiąże wszystkich – w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę̨ interpretacyjną. Co więcej, przepis uznany przez sąd konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie może nadal stanowić podstawy rozstrzygnięć́. Skoro zatem Trybunał Konstytucyjny kategorycznie przyjął, że art. 17 ust. 1b ustawy narusza prawa opiekunów osób, których niepełnosprawność́ powstała odpowiednio po ukończeniu 18 oraz 25 roku życia, to nie sposób uznać, iż orzeczenie to nie ma żadnego wpływu na sytuację prawną skarżącej. Wręcz przeciwnie - data ustalenia niepełnosprawności jej matki nie mogła być negatywną przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia. Organy administracji publicznej rozstrzygając w zakresie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować́ w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem niekonstytucyjnej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy.
Na powyższe prawidłowo zwróciło uwagę SKO w zaskarżonej decyzji jaki i we wcześniejszej decyzji z dnia 21 września 2023 r. uchylającej decyzję Wójta Gminy M. i przekazującej sprawę skarżącej w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego do ponownego rozpoznania.
Organ odwoławczy zasadnie przyjął także, że w sprawie nie zostały spełnione pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Mając na uwadze ww. art. 17 ust. 1 ustawy, wyjaśnić bowiem należy, że podstawowym wymogiem do uzyskania ww. świadczenia jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność.
Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej.
Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Dlatego w każdej sprawie organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nad osobą posiadającą znaczny stopień niepełnosprawności nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. m.in. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, czy wyrok NSA z dnia 18.maja 2021 r. I OSK 275/21).
Ze względu na zarzuty skargi dotyczące naruszenia przepisów postępowania, podkreślić należy, mając na uwadze zasady ogólne wyrażone w dziale I rozdział 2 k.p.a., że wprawdzie co do zasady gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, to jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym, a w szczególności ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie.
Jeśli organ administracji publicznej dokonał ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08).
W okolicznościach przedmiotowej sprawy, zgodzić należy się z Kolegium, że w sprawie brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją/ niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Biorąc bowiem pod uwagę sytuację rodzinną osoby niepełnosprawnej oraz okoliczność, że skarżąca pracowała (w okresie: 12 września 2022 r. – 31 grudnia 2022 r. praca sezonowa w N.) w czasie kiedy jej matka była już niezdolna do samodzielnej egzystencji (niezdolność istniała od 1 marca 2020 r.) i w tym okresie opiekę nad matką sprawowały jej pozostałe córki (siostry skarżącej) – to trudno dać wiarę, że to w istocie sprawowana przez nią opieka nad matką stanowiła rzeczywistą przyczynę rezygnacji z zatrudnienia, czy też niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zaznaczyć przy tym należy, że skarżąca nie wykazała w toku postępowania, na co trafnie zwróciło uwagę SKO, żeby w stanie zdrowia matki, od czasu kiedy łączyła pracę z opieką, zaszły tak istotne zmiany, że wymusiły one na niej zaprzestanie aktywności zawodowej.
Skarżąca nie podnosiła też, że w późniejszym okresie miała możliwość podjęcia pracy, ale z niej zrezygnowała ze względu na stan zdrowia matki i potrzebę opieki nad nią. Owszem w toku postępowania skarżąca zgłaszała, że otrzymała we wrześniu 2023 r. z urzędu pracy ofertę podjęcia kursu kucharza, z której nie skorzystała z uwagi na opiekę nad matką oraz że podjęłaby zatrudnienie, gdyby nie musiała opiekować się matką (k. 55 a.a.). Zauważyć jednak należy, odnosząc się do tych twierdzeń, że pomimo iż ustawa o świadczeniach rodzinnych nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej przez wnioskodawcę (opiekuna), to, zdaniem Sądu, nie jest wystarczające do przyjęcia bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - jedynie samo oświadczenie opiekuna, że był zdolny do podjęcia pracy i podjąłby ją gdyby nie stan zdrowia osoby niepełnosprawnej - w sytuacji gdy opiekun ten nie wykazał jakiejkolwiek okoliczności świadczącej o jego gotowości do podjęcia zatrudnienia.
Wyjaśnić należy, że definicję pojęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ustawodawca zamieścił w art. 3 pkt 22 powołanej ustawy. Pod pojęciem rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy rozumieć rezygnację z wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Chodzi więc o to, że osoby zdolne do pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej i bezpośredniej opieki zmuszone są zaprzestać swej aktywności zawodowej przez rezygnację albo niepodejmowanie takiego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy jednoznacznie wskazuje, iż zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna, czy też niemożność jej podjęcia musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Osoby które z konieczności podejmują się sprawowania opieki pozbawiają się bowiem możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową. Dlatego w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, gdyż świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19). Brak aktywności zawodowej (lub jej zaprzestanie) będący wyborem życiowym danej osoby nie może być automatycznie uznany za stan tożsamy z rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jak słusznie wskazał NSA w wyroku z dnia 18 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 275/21 prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje również konieczność poszukiwania związku – także czasowego – pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną (vide też: wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2023 r. I OSK 1575/22).
Ponadto, zdaniem Sądu, ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia pozytywnych przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z obowiązku ustalenia przez organ faktu "konieczności" rezygnacji z zatrudnienia lub "niemożliwości" jego podjęcia (a nie jedynie faktu rezygnacji z zatrudnienia czy jego niepodejmowania), a po drugie z tego, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej (zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej - pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości).
Przyznanie zatem świadczenia pielęgnacyjnego powinno uwzględniać ww. zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka (rodzina) nie może poradzić sobie sama. Interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga także odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1). Nie chodzi zatem o formułowanie przez organ "kryteriów wyboru" opiekuna ale ocenę pozytywnej przesłanki – w tym przypadku – niemożności podjęcia zatrudnienia.
W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przepisów o obowiązku alimentacyjnym przy ocenie konieczności rezygnacji (powstrzymania się) z zatrudnienia przez skarżącą, prowadziłoby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałego rodzeństwa skarżącej z obowiązków alimentacyjnych względem matki.
Zdaniem Sądu, nie może budzić również wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w u.ś.r. zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o."). NSA w ww. uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. wskazał, że uregulowania u.ś.r. mają charakter lex specialis, w stosunku do k.r.o. W zakresie jednak obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodziców w u.ś.r. brak jest regulacji, a zatem odwołać się należy do przepisów k.r.o. Trzeba bowiem podzielić pogląd, że zastosowanie modelu derywacyjnego wykładni wymaga odwołania się do wszystkich argumentów interpretacyjnych - językowych, systemowych oraz celowościowych (por. uchwała NSA z dnia 14 listopada 2022 r. I OPS 2/22). Wykładnia systemowa zakłada natomiast odwołanie się do kontekstu węższego (czyli miejsca przepisu w danym akcie prawnym) oraz szerszego (całego systemu prawa).
Dokonując zatem interpretacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. konieczne jest uwzględnienie zarówno miejsca przepisu w ustawie o świadczeniach rodzinnych, jak w całym systemie prawa, tj. w szczególności uwzględnienia postanowień Konstytucji RP (przede wszystkim zasad subsydiarności oraz pomocy rodzinie), a także przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W związku z powyższym należy uwzględnić sytuację rodziny jako całości.
Na konieczność systemowej wykładni przepisów u.ś.r., przy uwzględnieniu zasady pomocniczości, wielokrotnie wskazywał także Trybunał Konstytucyjny, np. w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r. sygn. akt P 38/09 stwierdzając: "Nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełnienia licznych warunków, wiążących się zarówno z osobą ubiegającą się o świadczenie, jak i osobą wymagającą opieki lub innymi członkami rodziny. Wynikają one przede wszystkim z art. 17 ust.1, 1a i 5 ustawy o świadczeniach, lecz ich pełna rekonstrukcja wymaga uwzględnienia zarówno przepisów tej ustawy(...) jak i nierzadko skomplikowanych i "wielopiętrowych" odesłań zewnątrzsystemowych, m.in. do ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...)".
Wobec powyższego Sąd nie widzi podstaw prawnych aby organy oceniając ustawową przesłankę konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia mogły pominąć sytuację rodziny osoby niepełnosprawnej.
W nin. sprawie należy zwrócić uwagę, że skarżąca ma jeszcze trzy siostry, a zatem mogą i powinny one wspólnie realizować obciążający ich z mocy prawa obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.
Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, czy stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności, który nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną.
Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże okoliczności takie tego nie uniemożliwiają, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych.
W aktach brak jakiegokolwiek dowodu aby skarżąca, czy też jej matka próbowały wyegzekwować spełnienie ww. obowiązku od pozostałych sióstr skarżącej. W przedmiotowej sprawie nie sposób przyjąć zatem, aby zostały wykazane jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez siostry skarżącej z obowiązku alimentacyjnego względem matki, wręcz przeciwnie, z akt sprawy wynika, że skarżąca może liczyć na pomoc w opiece nad matką zwłaszcza jednej siostry. Zauważyć również należy, że w sprawie nie zostały przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, iż siostry skarżącej legitymują się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności wskazującym, iż wymagają opieki i pomocy i z tego względu nie są w stanie wspomóc matkę w opiece lub, że sytuacja życiowa, ekonomiczna nie pozwala na wspólne zorganizowanie opieki nad matką w sposób bezpośredni i pośredni.
Pomoc Państwa ma, jak już wyżej wskazano, charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Jest zatem możliwa jedynie wówczas gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w nin. sprawie - pomocy sióstr, skorzystanie z usług opiekuńczych, czy opiekuna), a pomimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, z posiadanych przez nią schorzeń) istnieje konieczność rezygnacji przez niego z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia podjęcie zatrudnienia.
Podsumowując, zdaniem Sądu, w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest bezpośredniego i ścisłego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją z) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji. Nie chodzi przy tym o jakąkolwiek ingerencję organów w decyzje rodziny, kto stale będzie opiekować się osobą niepełnosprawną, ale o ocenę, czy w ogóle zachodzi konieczność rezygnacji z zatrudnienia/niepodejmowania zatrudnienia – w przypadku realizacji obowiązku alimentacyjnego przez wszystkie dzieci wobec rodzica.
Zdaniem Sądu, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują.
Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego uzależnienie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa lub też nawet z pomocą rodzeństwa jest zmuszony zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (vide: wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, czy z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22).
Sądowi znane jest odmienne stanowisko prezentowane w niektórych orzeczeniach sądów administracyjnych, np. w wyroku NSA z 28 stycznia 2022 r. I OSK 925/21, ale – w ocenie Sądu orzekającego w nin. sprawie - nie uwzględnia ono subsydiarnego charakteru udzielanej pomocy w ramach świadczeń z ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz konieczności badania nie tylko przesłanki faktycznego sprawowania opieki ale również przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia/niemożliwości jego niepodejmowania z powodu sprawowania tej opieki. W sytuacji bowiem, gdy żyje rodzeństwo osoby, która podejmuje się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i są oni wszyscy w równym stopniu zobowiązani alimentacyjnie, to może okazać się, że nie ma konieczności rezygnacji z zatrudnienia. Mogą oni bowiem tak podzielić zakres wykonywanych czynności, że żadne z nich nie będzie zmuszone do rezygnacji z pracy zarobkowej, a w związku z tym nie zostanie spełniona jedna z podstawowych przesłanek art. 17 ust. 1 u.ś.r. – przesłanka konieczności rezygnacji z pracy zarobkowej czy przesłanka niemożności jej podjęcia.
Jeszcze raz przypomnieć należy, że opieka nie musi przybrać formy jedynie osobistego świadczenia, co wiązałoby się z potrzebą przebywania w pobliżu osoby potrzebującej stałej lub długotrwałej opieki przez każde dziecko, gdyż może być to także wsparcie finansowe. Takie rozwiązanie pozwoliłoby na zapewnienie opieki także przez osobę trzecią, co również niwelowałoby potrzebę całkowitej rezygnacji z zatrudnienia przez osoby ubiegające się o świadczenie pielęgnacyjne. Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma częściowy obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba.
Stosując ustawę o świadczeniach rodzinnych organ ma obowiązek zbadać, zgodnie z wymogami k.p.a., spełnienie zarówno pozytywnych, jak i negatywnych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uwzględnienie sióstr skarżącej - zobowiązanych alimentacyjnie w równym stopniu co ona w stosunku do niepełnosprawnej matki nie jest zatem nową przesłanką niewymaganą ww. ustawą, ale okolicznością istotną dla oceny podstawowej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. przesłanki konieczności rezygnacji z zatrudnienia (na równi z jego niepodejmowaniem) z powodu konieczności opieki. Skoro bowiem opieka może być sprawowana bądź zapewniona przez więcej osób nie ma z reguły konieczności całkowitej rezygnacji z zatrudnienia przez kogokolwiek.
Sąd podziela pogląd NSA zawarty w wyroku z dnia 24 sierpnia 2023 r. I OSK 1575/22, że "zarówno konieczność trwałej i nieprzerwanej opieki nad niepełnosprawnym łącząca się ze stałą obecnością w domu czy kontakt z innymi dziećmi, które mogą przynajmniej częściowo uczestniczyć w sprawowaniu opieki, mogą być okolicznościami pozwalającymi na prawidłową ocenę wystąpienia zależności pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym a możliwością podjęcia czy kontynuowania pracy zarobkowej".
Zdaniem Sądu, w stanie faktycznym sprawy, opiekę nad niepełnosprawną można tak zorganizować, przy współudziale sióstr, czy też skorzystaniu z usług opiekuńczych, ażeby skarżąca nie musiała całkowicie rezygnować z pracy, tym bardziej że siostry zajmowały się matką skarżącej gdy ta pracowała w N. pomimo orzeczonej niepełnosprawności, w tym stwierdzonych już wówczas zaburzeń depresyjnych (k.37, 48, 49 akt sąd.). Z akt sprawy nie wynika, żeby skarżąca korzystała ze wsparcia w postaci usług opiekuńczych.
W konsekwencji, wszystkie wyżej przedstawione okoliczności sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Nie został wykazany bowiem bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Podkreślić należy, że pomimo złego stanu zdrowia matki i konieczności pomocy przez córkę, samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zaznacza przy tym, mając na uwadze stan zdrowia niepełnosprawnej, że nie kwestionuje zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką.
Reasumując, Kolegium w sposób prawidłowy dokonało wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zarzuty skargi są w tym względzie zatem nieuzasadnione.
W ocenie Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia.
W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 119 pkt p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.