Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 25 lipca 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 678/24

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 20 lutego 2024 r. znak: SKO-NP-4115-379/23, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.) oraz art. 63 ust.1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. 2023 r. poz. 1429), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. z dnia 8 września 2023 r. o odmowie przyznania K. R. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego w związku z opieką nad matką C. S. Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Skarżąca zwróciła się z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Organ ustalił, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia 10.01.2023 r. matka skarżącej została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności na czas określony do 31.01.2025 r., przy czym w orzeczeniu wskazano symbol przyczyny niepełnosprawności 05-R oraz stwierdzono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 29.11.2022 r. Wskazując na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. organ I instancji stwierdził, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresach, przewidzianych przez ten przepis prawa i w związku z tym odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca złożyła odwołanie, w którym podniosła, że zaskarżona decyzja narusza prawo w zakresie, w jakim odmawia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przyznawanego w związku z rezygnacją z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorą i niepełnosprawną matką.

Skarżąca podniosła, że opiekę nad matką sprawuje całodobowo i codziennie oraz, że jest jedyną osobą, która może się nią opiekować. W związku z pogarszającym się stanem zdrowia mamy zrezygnowała ze stałego zatrudnienia i powróciła do kraju z Wielkiej Brytanii. Dalej wyjaśniła, że mama jest wdową, syn G. nie jest w stanie opiekować się mamą ze względu na swój stan zdrowia, bowiem choruje na cukrzycę i dnę moczanową oraz od urodzenia ma jedną nerkę. Obecnie legitymuje się lekkim stopniem niepełnosprawności. Wyjaśniła, że brat nie pracuje i nie jest w stanie dokładać się do opieki nad matką w formie finansowej, bo sam pozostaje na ich utrzymaniu. Oświadczyła, że brat G. legitymuje się lekkim stopniem niepełnosprawności oraz jest osobą konfliktową i nieodpowiedzialną.

Natomiast drugi brat, M. nie utrzymuje kontaktu z rodziną oraz nie interesuje się stanem zdrowia matki i tym bardziej nie wyraża chęci zaopiekowania się nią. Skarżąca wskazała, że matka ma problemy z poruszaniem się od czasu nieudanej operacji wymiany stawu kolanowego w lewej nodze (12.03.2019 r.) Choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, zaćmę i jaskrę. Bez jej pomocy niepełnosprawna matka nie jest w stanie funkcjonować, gdyż nie miałaby żadnej pomocy ze strony synów, dlatego po 18 latach zrezygnowała z zatrudnienia i wróciła do Polski, aby sprawować opiekę nad schorowaną matką. W związku z powyższym wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Kolegium wyjaśniło na wstępie, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym na co wskazuje użycie zwrotu "w zakresie, w jakim różnicuje", którego skutkiem jest zmiana zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie treści w nim ujętej. Wyrok ten nie wywołuje skutku określonego w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu. Powoduje jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, a to zgodnie z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, z którego wynika zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy, a oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego stanowi przejaw bezpośredniego stosowania Konstytucji.

W związku z powyższym Kolegium stwierdziło, że stanowisko prawne organu l instancji, co do treści powołanego przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1b) w kontekście skutków omawianego wyroku Trybunału nie zasługuje na akceptację, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane. Analiza przepisów Konstytucji oraz ich rozumienia przez Trybunał Konstytucyjny prowadzi do wniosku, że wykonywanie orzeczeń Trybunału jest obowiązkiem zarówno prawodawcy, jak i organów stosujących prawo.

W związku z tym okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po 25. roku życia, jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że w sprawie niniejszej decydujące znaczenie ma nie fakt błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. dokonanej przez organ, ale okoliczności faktyczne, ustalone przez organ w przeprowadzonym postępowaniu z których wynika, że skarżącej świadczenie nie przysługuje.

Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Przekładając powyższe na stan faktyczny niniejszej sprawy Kolegium wskazało, że jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego z dnia 11.08.2023 r. matka skarżącej zamieszkuje pod tym samym adresem z synem G., skarżącą oraz jej dziećmi. Z wywiadu nie wynika aby matka skarżącej była osobą leżącą, obłożnie chorą. Z ustaleń tego wywiadu wynika, że ma problemy z poruszaniem się z powodu nieudanej operacji stawu kolanowego, choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, jaskrę oraz, że z uwagi na pogarszający się stan zdrowia wymaga opieki i pomocy osoby drugiej w całodziennym funkcjonowaniu. Pomoc i opiekę świadczy skarżącą, która dba o higienę osobistą matki, pomaga przy jej ubieraniu, przygotowuje posiłki, dawkuje leki, robi zakupy, pierze, sprząta, w miarę możliwości zapewnia kontakt z otoczeniem oraz organizuje wizyty lekarskie, a w razie konieczności wzywa pogotowanie ratunkowe.

Pozostałe dzieci, tj. syn G. z uwagi na problemy zdrowotne opieki tej nie może sprawować, a syn M. - pracuje zawodowo i mieszka w innej miejscowości oraz nie utrzymuje kontaktów z matką oraz siostrą, przez co nie można liczyć na jego pomoc w opiece nad schorowaną matką. W aktach sprawy znajdują się również stosowne oświadczenia potwierdzające ww. okoliczności.

Skarżąca w oświadczeniu podała, że dnia 15 lipca 2022 r. powróciła do Polski z Wielkiej Brytanii, aby zaopiekować się niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. Z powodu sprawowanej opieki nie może podjąć zatrudnienia. Oświadczyła też, że nie prowadzi działalności gospodarczej ani rolnej, nie posiada ubezpieczenia w KRUS.

Mając na względzie ustalony powyżej stan faktyczny sprawy, Kolegium uznało, że mimo faktu, że matka skarżącej jest osobą posiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności to po pierwsze zakres sprawowanej opieki, a po drugie fakt, że zobowiązani do alimentacji wobec matki są jeszcze bracia skarżącej, w tym G. wspólnie z nią zamieszkujący, który może współuczestniczyć w opiece nad matką, bowiem legitymuje się lekkim stopniem niepełnosprawności oraz M. S., pracujący i mieszkający w innej miejscowości oraz nieutrzymujący kontaktu z rodziną - nie daje podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy zaznaczył, że nie kwestionuje faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką, ale jest do tego zobowiązana nie tylko moralnie, ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem matki i wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. Skarżąca jest osobą w wieku 39 lat, zdolną do pracy i w jej przypadku nie zachodzi konieczność rezygnacji z pracy po to aby opiekować się matką.

W ocenie organu przyznanie skarżącej świadczenia de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach. Bracia skarżącej są zobowiązani do alimentacji matki w tym samym stopniu co skarżąca i po ich stronie nie ma przeszkód o charakterze obiektywnym (niezależnym od jej woli), które uniemożliwiałyby realizację ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki.

Organ zwrócił uwagę, że w ustabilizowanym już w tym zakresie orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest pogląd, że ani praca zawodowa ani zamieszkiwanie w innej miejscowości także poza granicami kraju nie stanowi obiektywnej przeszkody w realizacji obowiązku alimentacyjnego.

Kolegium wskazało także na fakt, że czynności wykonywane przez skarżącą w ramach opieki należą do zwykłych czynności dnia codziennego, jakie zawsze wykonują osoby wspólnie razem zamieszkujące. Czynności takie jak: pomoc w higienie, gotowanie, robienie zakupów, pranie, sprzątanie, załatwianie wizyt lekarskich, czy podawanie leków są czynnościami, które nie wyczerpują znamion opieki określonej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Podsumowując powyższe ustalenia w ocenie Kolegium skarżąca wraz z pozostałymi osobami zobowiązanymi do alimentacji (braćmi) w połączeniu z ewentualnymi usługami opiekuńczymi, jest w stanie zapewnić matce opiekę bez konieczności rezygnacji z zatrudnienia.

Wskazując na powyższe oraz odnosząc się do argumentacji zawartej w odwołaniu, Kolegium stwierdziło, że fakt posiadania przez matkę skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i fakt sprawowania przez nią opieki nie powodują niejako automatycznie powstania po jej stronie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:

1. 1) naruszenie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy a to:
2. a) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., poprzez niepodjęcie przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego oraz słusznego interesu obywateli, niewywiązanie się przez organ z obowiązku zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący oraz czynienie ustaleń sprzecznych z zasadą swobodnej oceny dowodów;
3. b) art. 8 i art. 9 k.p.a., poprzez przeprowadzenie postępowania w sposób godzący w zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, w szczególności poprzez brak kierowania się przez organy administracji publicznej zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania oraz poprzez brak należytego czuwania przez organy administracji publicznej nad tym, aby strona postępowania nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielania jej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (w szczególności z uwagi na fakt, iż skarżąca w toku dotychczasowego postępowania występowała samodzielnie i nie była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika);
4. c) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z wyżej powołanymi przepisami poprzez: wydanie przez organ I instancji - Wójta Gminy G. decyzji odmawiającej przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej; wydanie przez organ II instancji - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzji, utrzymującej w mocy decyzję organu I instancji; odmowę przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia i niepodejmowaniem go w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką;
5. d) art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. polegające na niewłaściwej kontroli decyzji Wójta Gminy G. przez SKO w Nowym Sączu i utrzymaniu jej w mocy, ponieważ organ I instancji uznał, iż sprawowanie przez Skarżąca opieki nad chorą niepełnosprawna matką nie uprawnia jej do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, przez co naruszył art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 4, art. 77 § 1, art. 107 § 1 pkt 6, § 3 k.p.a.
6. e) art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy i niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla jej prawidłowego rozpoznania;
7. f) art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie dostatecznie stanu faktycznego w niniejszej sprawie, a pomimo tego przyjęcie, że opiekę może sprawować również rodzeństwo skarżącej, a w szczególności zamieszkujący razem z skarżąca brat G., w rezultacie naruszając art. 107 § 3 k.p.a.;
8. 2. naruszenie prawa materialnego:
9. a) poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
10. b) poprzez rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że:
11. - skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;
12. - faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż niepełnosprawna matka skarżącej, ma jeszcze dwoje innych dzieci, na których spoczywa obowiązek opieki nad matką;
13. - przyjęcie że przepisy ustawy pozwalają organowi na ustalenie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osoby zobowiązane;
14. - skarżącej nie przysługuje wnioskowane świadczenie, ponieważ rodzeństwo skarżącego może partycypować w opiece nad matką.

W oparciu o powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że wbrew stanowisku Kolegium przeszkodą w przyznaniu skarżącej świadczenia nie mógł być fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które potencjalnie mogłoby sprawować opiekę nad matką. Przepis art. 17 u.ś.r. nie określa, kto spośród osób będących w tym samym stopniu pokrewieństwa względem osoby niepełnosprawnej winien sprawować opiekę na nią. W niniejszej sprawie nie było zatem podstaw do badania alternatywnych sposobów zapewnienia matce skarżącej niezbędnej opieki przez pozostałe osoby zobowiązane względem niej do alimentacji w sytuacji, gdy to Skarżąca pozostaje w pełnej dyspozycji niepełnosprawnej matki, udzielając jej wszechstronnej pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość do jej niesienia.

Skarżąca podkreśliła, że jeżeli jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego, zwraca się o przyznanie świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych.

Skarżąca podniosła także, że Kolegium nie rozpoznało sprawy co do jej istoty i nie wzięło pod uwagę stanu zdrowotnego brata skarżącej G., który, pomijając różne choroby współistniejące, jest również upośledzony umysłowo. Brat pozostaje również, co istotne, w konflikcie ze skarżącą i z matką. Na dowód konfliktu skarżąca powołała w skardze wyrok Sądu Rejonowego w G. II Wydział Karny, którym Sąd skazał brata skarżącej za znęcanie się nad matką, dokumentu takiego nie przedłożyła jednak ani w postępowaniu administracyjnym ani w postępowaniu sądowym.

Odnosząc się do zakresu sprawowanej opieki skarżąca zaznaczyła, że za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie.

Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.

Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.

Zdaniem Sądu, wskazany przez skarżącą zakres opieki nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w żaden sposób nie wynika, iż matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Z przedłożonej przez skarżącą dokumentacji medycznej nie wynikają zalecenia lekarskie co do zakresu pomocy innych osób potrzebnej niepełnosprawnej.

Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia 10.01.2023 r., którym matka skarżącej została uznana za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności na czas określony do 31.01.2025 r., przy czym w orzeczeniu wskazano symbol przyczyny niepełnosprawności 05-R oraz stwierdzono, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 29.11.2022 r.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona stałego zatrudnienia.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w ramach opieki nad matką, skarżąca dba o higienę osobistą matki, pomaga przy jej ubieraniu, przygotowuje posiłki, dawkuje leki, robi zakupy, pierze, sprząta, w miarę możliwości zapewnia kontakt z otoczeniem oraz organizuje wizyty lekarskie.

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, iż matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności opiekuna. Wykazany zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, przy współuczestnictwie osób zobowiązanych do alimentacji, jak i wsparciu ze strony usług opiekuńczych, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Sąd wskazuje natomiast, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

Samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności, czy też orzeczenia zbliżonego, nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie. Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas osobie tę opiekę sprawującej, że nie jest ona w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową.

Zatem zaprzestanie aktywności zawodowej (jej niepodejmowanie) przez opiekuna musi być spowodowane bezpośrednią koniecznością sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. Przy czym opieka ta musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę), a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie, z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi więc również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie bo nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. I OSK 351/21, opubl. w CBOSA).

System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Jedynie dodatkowo Sąd wskazuje, że stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 30 maja 2022 r., sygn. III SA/Kr 128/22, z dnia 1 lutego 2024 r., sygn. III SA/Kr 1662/23 czy z dnia 7 lutego 2024 r., sygn. III SA/ Kr 1286/23 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki.

Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

W niniejszej sprawie skarżąca ma rodzeństwo, w tym brata, który również mieszka z matką i nie pracuje, i nie wykazała, aby rodzeństwo nie było w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki, w części je obciążającej, poprzez osobiste zaangażowanie lub finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od rodzeństwa, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec matki w części obciążającej rodzeństwo.

Zgodnie z poglądami Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w CBOSA), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych.

Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej (w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).

Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).

Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął.

Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują.

Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.

Przepisy regulujące pomoc społeczną nie cechują się autonomią od innych gałęzi prawa (w tym wypadku prawa rodzinnego) jaką cechuje się prawo podatkowe. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA)

Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącej opieki nad matką oraz przyczyn niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.