Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...], po rozpoznaniu wniosku A. K. (dalej: "strona") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...], o odmowie wszczęcia postępowania.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym.
Wnioskiem z dnia [...] maja 2015 r. strona wystąpiła o umorzenie zadłużenia wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieopłaconych składek.
Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 61a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, odmówił wszczęcia postępowania: 1) na podstawie art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w części dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na: - ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych pracowników niebędących płatnikami tych składek za okres [...] 2010 roku w wysokości [...] zł, - ubezpieczenie zdrowotne w części finansowanej przez ubezpieczonych pracowników niebędących płatnikami tych składek za okres [...] 2010 roku w wysokości [...] zł, 2) na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w części dotyczącej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych: - składek na ubezpieczenia społeczne za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych pracowników oraz przez płatnika tych składek za okres [...] 2010 roku w wysokości [...] zł, - składek na ubezpieczenie zdrowotne za zatrudnionych pracowników za okres [...] 2010 roku w wysokości [...] zł, - odsetek za zwłokę finansowanych przez płatnika składek należnych od nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników naliczonych na dzień [...] maja 2015 r. na ubezpieczenia społeczne w wysokości [...] zł oraz ubezpieczenia zdrowotne w wysokości [...] zł.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji zdrowotnej, finansowej i życiowej, co przemawia za umorzeniem zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, utrzymując w mocy decyzję wydaną w I instancji, wskazał, że zgodnie z art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nie miał prawnych możliwości umorzenia składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących jednocześnie płatnikami składek. Ponadto, zgodnie z art. 23 ust. 3a powołanej ustawy Zakład nie miał możliwości umorzenia w oparciu o ten przepis zadłużenia z tytułu składek w części dotyczącej należności za ubezpieczonych nie będących jednocześnie płatnikami składek. W związku z powyższym nie mógł merytorycznie rozpoznać wniosku strony we wskazanym zakresie, co uzasadniało zastosowanie art. 61a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i odmowę wszczęcia postępowania.
W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2015 r., nr [...], strona ponownie wskazała na swoją sytuację zdrowotną i majątkową, podkreślając konieczność umorzenia zaległości.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej odrzucenie z uwagi na uchybienie terminowi do jej złożenia. Organ administracji publicznej podtrzymał także dotychczas prezentowane stanowisko.
Postanowieniem z dnia [...] lutego 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił przywrócenia terminu do wniesienia skargi. Na skutek złożonego zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia [...] września 2016 r., sygn. akt [...], uchylił zaskarżone postanowienie i przywrócił skarżącej termin do wniesienia skargi.
W piśmie procesowym z dnia [...] stycznia 2017 r. skarżąca - reprezentowana przez pełnomocnika wyznaczonego z urzędu - podtrzymała skargę, a ponadto zarzuciła naruszenie: 1) art. 104 § 2 w zw. z art. 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez jego niezastosowanie i wydanie dwóch różnych decyzji (decyzji [...] oraz [...]) w ramach jednej sprawy, to jest wydanie dwóch odmiennych rozstrzygnięć - odmowa wszczęcia postępowania oraz odmowa umorzenia należności - co do odsetek od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek, co stanowi rażące naruszenie prawa i skutkuje nieważnością powyższych decyzji zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, a nadto ze względu na to, że decyzje te zostały wydane w tym samym momencie - także zgodnie z art. 156 § 1 pkt 3 przywołanej ostatnio ustawy, 2) art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 61a § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez jego zastosowanie i utrzymanie decyzji w mocy pomimo istnienia podstaw do wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, 3) art. 7 oraz art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez niedokonanie wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego sprawy, 4) art. 107 w zw. z art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego, przez ich niezastosowanie i pominięcie w uzasadnieniu decyzji kwestii spełnienia lub nie przesłanek, o których mowa w art. 23 ust. 1-3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, 5) art. 30 oraz art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że stanowią one uzasadnioną przyczynę odmowy wszczęcia postępowania, 6) art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nie dotyczy on ubezpieczonych będących płatnikami składek w zakresie w jakim zobowiązani są ono do uiszczania składek na osoby trzecie, 7) art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przez jego niezastosowanie.
W powyższym piśmie procesowym skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a ewentualnie o ich uchylenie, a także o stwierdzenie nieważności decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] października 2015 r., nr [...], oraz poprzedzającej ją decyzji tego organu nr [...].
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wskazać jednak trzeba, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak, co do zasady, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei stosownie do art. 135 P.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Mając na względzie powyżej przywołane regulacje procesowe zauważyć należy, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia [...] października 2015 r., nr [...], wydana w sprawie umorzenia należności skarżącej z tytułu nieopłaconych składek, wykracza poza granice sprawy, która poddana została kontroli Sądu w niniejszym postępowaniu. Zaskarżona decyzja ma charakter ściśle procesowy, rozstrzyga wyłączenie o kwestiach procesowych – odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego, i już z tego tylko powodu nie sposób twierdzić, aby decyzja rozstrzygająca o materialnych prawach i obowiązkach skarżącej, to jest umorzeniu należności względem Zakładu, wydana była w tożsamej przedmiotowo sprawie. Z analogicznych względów nie można doszukiwać się w kontrolowanej sprawie - w skutek podjęcia dwóch odrębnych aktów rozstrzygających wobec skarżącej odmienne kwestie z jednej strony procesowe, z drugiej materialnoprawne - wydania zaskarżonej decyzji z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., dalej: "K.p.a.") bądź wydania jej w sprawie już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną (art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a.).
Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 61a § 1 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 K.p.a. (a więc żądanie wszczęcia postępowania – przyp. Sądu), zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przy czym zgodnie z art. 83b ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm., dalej: "u.s.o.s.") jeżeli przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego przewidują wydanie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, Zakład w tych przypadkach wydaje decyzję.
W ocenie Sądu skorzystanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z art. 61a § 1 K.p.a. w okolicznościach kontrolowanej sprawy było całkowicie nieuprawnione. Przepis ten, co expressis varbis wynika z jego treści, znajduje zastosowanie, gdy z określonych, uzasadnionych przyczyn nie może zostać wszczęte postępowanie administracyjne. Nie znajduje on zatem zastosowania, co oczywiste, w przypadku, gdy doszło już do wszczęcia postępowania, a dopiero w jego toku – niezależnie od przyczyn - organ administracji publicznej dochodzi do przekonania, że istnieją określone, uzasadnione przyczyny uniemożliwiające mu rozstrzygnięcie sprawy co do istoty. Z taką sytuacją mamy natomiast do czynienia w kontrolowanej sprawie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w reakcji na wniosek skarżącej najpierw przeprowadził bowiem całość postępowania administracyjnego, w tym postępowanie wyjaśniające - w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek - nie dokonując w żaden sposób rozróżnienia na należności o takim charakterze, co do których nie może orzekać co do istoty sprawy, aby następnie już na etapie rozstrzygania stwierdzić, że jednak nie wszystkie należności spoczywające na skarżącej mogą zostać objęte rozstrzygnięciem merytorycznym.
Dopuścił się przy tym naruszenia nie tylko art. 61a § 1 K.p.a., lecz także uchybił zasadzie wzbudzania zaufania do władzy publicznej (art. 8 K.p.a.) i zasadzie informowania (art. 9 K.p.a.), jako że skarżąca została zaskoczona odmową wszczęcia postępowania co do części spoczywających na niej należności po trwającym niemalże dwa miesiące postępowania w sprawie tych należności. Skoro organ rentowy uznał istnienie prawnych, trwałych przeszkód do rozstrzygnięcia całości sprawy co do istoty winien sięgnąć do rozwiązania przewidzianego w art. 105 § 1 K.p.a. i umorzyć postępowanie w określonej części.
Nadto zauważyć trzeba, że o ile rację ma organ rentowy, iż w świetle art. 30 u.s.u.s. w stosunku do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędacych płatnikami składek, wykluczone jest podjęcie jakiegokolwiek merytorycznego rozstrzygnięcia w oparciu o art. 28 u.s.u.s., to już bezzasadne okazało się stanowisko organu rentowego odnoszące się do składek za ubezpieczonych nie będących płatnikami składek, jednakże finansowanych przez płatnika, a także do odsetek za zwłokę na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne zatrudnionych pracowników. Organ rentowy pominął bowiem kwestię możliwości ich umorzenia na podstawie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. i konieczności merytorycznego rozpatrzenia wniosku w zakresie tych należności na podstawie przepisów prawnych, które do przedmiotowych należności znajdują zastosowanie. Niezrozumiałe jest stanowisko, wynikające z uzasadnienia skarżonej decyzji, że organ rentowy rozpatrując wniosek o umorzenie należności z tytułu składek zawierających zarówno część finansowaną przez płatnika jak i ubezpieczonych, zobowiązany jest wydać decyzję merytoryczną zawierającą tyle rozstrzygnięć ile podstaw prawnych do umorzenia ma zastosowanie w sprawie.
Stwierdzenie przez organ rentowy braku podstaw do rozpoznania wniosku skarżącej o umorzenie zaległych należności za ubezpieczonych niebędących jednocześnie płatnikami składek, lecz finansowanych przez płatnika, w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s., jakkolwiek trafne, winno skutkować po prostu odstąpieniem organu od rozpoznania wniosku skarżącej w powyższym zakresie na podstawie przywołanego przepisu, w odrębnej decyzji rozpoznającej merytorycznie tenże wniosek (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 lutego 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1216/13, CBOSA).
Ponownie rozpoznając sprawę organ rentowy uwzględni wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania.
Mając powyższe na uwadze Sąd w punkcie I. sentencji wyroku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit c w zw. z art. 135 P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą, O kosztach postępowania orzeczono w punkcie II. sentencji w oparciu o treść art. 200 P.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2015 r., poz. 1805).