Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia [...] r. (sygn. akt [...]), wydanym w sprawie przeciwko M. M. podejrzanemu o przestępstwo z art. 56 § 1 i 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485 ze zm.), Prokuratur Prokuratury Okręgowej w O. orzekł o zabezpieczeniu na mieniu podejrzanego M. M. grożącej mu kary grzywny, środka karnego w postaci przepadku osiągniętej korzyści majątkowej z popełnionych przestępstw lub jej równowartości i nawiązki, poprzez zajęcie samochodu marki [...] o nr rejestracyjnym [...]. Wykonanie zabezpieczenia majątkowego zlecono Urzędowi Skarbowemu w J. G. Jako podstawę prawną tego postanowienia wskazano art. 291, art. 292, art. 293 § 1, art. 295 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm., dalej w skrócie: "k.p.k.") oraz art. 195 a w zw. z art. 187 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy (Dz. Nr 90, poz. 557 ze zm., dalej w skrócie: "k.k.w.").
W dniu [...] r. na rozprawie przed Sądem Rejonowym w S. w Wydziale II Karnym obrońca M. M. wniósł o zmianę postanowienia w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego poprzez zmianę miejsca przechowywania przedmiotu zabezpieczenia (samochodu) i przekazanie go osobie godnej zaufania – matce oskarżonego. Wniosek ten został przekazany przez Sąd do Urzędu Skarbowego w J. G. Postanowieniem z dnia [...] r. (nr [...]) Naczelnik Urzędu Skarbowego w J. G. odmówił zmiany sposobu przechowywania przedmiotu zabezpieczenia.
Pismem z dnia [...] r. Sąd Rejonowy Wydział II Karny w S. zwrócił się do Naczelnika Urzędu Skarbowego w J. G. o rozważenie zmiany sposobu wykonania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym z uwagi na likwidację Gospodarstwa Pomocniczego Komendy Wojewódzkiej w O., na którego terenie jest przechowywany zajęty samochód.
W związku z powyższym, Naczelnik Urzędu Skarbowego pismem z dnia [...] r. wystąpił do Prokuratury Okręgowej w O. (informując jednocześnie o treści tego pisma Sąd Rejonowy w S.) z prośbą o wskazanie, czy przedmiotowy pojazd należy umieścić na innym parkingu strzeżonym, czy też pojazd należy sprzedać w drodze licytacji, a środki uzyskane z jego sprzedaży przekazać do depozytu Prokuratury lub Sądu. Sąd Rejonowy w S. w odpowiedzi na to pismo, wskazał, iż właściwym do podjęcia decyzji co do sposobu wykonania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym jest – zgodnie z art. 155 a § 1, art. 157 i art. 161 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm., dalej w skrócie: "u.p.e.a.") w zw. z art. 195 a k.k.w. – organ egzekucyjny. Jednocześnie Sąd, jako wierzyciel, nie sprzeciwił się wyznaczeniu licytacji i sprzedaży zajętego samochodu.
Postanowieniem z dnia [...] r. (nr [...]), wydanym na podstawie art. 18 i art. 157 a u.p.e.a., Naczelnik Urzędu Skarbowego w J. G. zmienił sposób zabezpieczenia samochodu osobowego marki [...] o nr rejestracyjnym [...] i orzekł o sprzedaży tego pojazdu oraz przekazaniu do depozytu organu egzekucyjnego środków uzyskanych z jego sprzedaży. W uzasadnieniu tego postanowienia organ podał, że zajęty pojazd od [...] r. jest przechowywany na parkingu strzeżonym Komendy Wojewódzkiej Policji w O. Gospodarstwa Pomocniczego w D. Podkreślono, że wartość przedmiotowego pojazdu ulega obniżeniu wraz z upływem czasu, a jego stan techniczny, w związku z nieużywaniem samochodu, stale się pogarsza.
Ponadto organ zauważył, że zajęty w drodze zabezpieczenia pojazd musi być usunięty z dotychczasowego miejsca przechowywania w związku z likwidacją parkingu strzeżonego, na którym obecnie samochód ten się znajduje.
W zażaleniu na powyższe postanowienie M. M., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucił naruszenie art. 7 § 2 u.p.e.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której wydając postanowienie o zmianie sposobu zabezpieczenia na mieniu oskarżonego, organ egzekucyjny winien zastosować środek najmniej uciążliwy dla oskarżonego; art. 160 u.p.e.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której zmiana sposobu zabezpieczenia na wskazany w zaskarżonym postanowieniu bezpośrednio zmierzać będzie do zaspokojenia roszczenia, art. 161 u.p.e.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie niniejszej zachodzi przesłanka do sprzedaży zajętego samochodu osobowego, gdyż jego przechowywanie na parkingu strzeżonym powoduje znaczne koszty, w sytuacji, w której samochód może być oddany pod dozór osobie godnej zaufania. Zdaniem skarżącego sprzedaż zabezpieczonego samochodu jest zbyt dolegliwym środkiem, sprzecznym z podstawowymi zasadami porządku prawnego.
Podkreślono ponadto, że dopiero prawomocne orzeczenie Sądu zaktualizuje po stronie organu egzekucyjnego uprawnienie wyegzekwowania należności, któremu służy przedmiotowe zabezpieczenie. Dodatkowo podniesiono, że nie można wykluczyć, iż należności zostaną uregulowane bez konieczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego.
Dyrektor Izby Skarbowej we W. postanowieniem z dnia [...] r. (nr [...]), wydanym na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 k.p.a. oraz art. 18 i art. 157 a u.p.e.a. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu podkreślono, że Sąd Rejonowy w S., będący na etapie postępowania sądowego wierzycielem, nie sprzeciwił się zmianie sposobu lub zakresu zabezpieczenia, tj. sprzedaży zajętego samochodu. Organ odwoławczy wskazał również, iż z upływem czasu wartość samochodu ulega obniżeniu. Dyrektor Izby Celnej podkreślił także, że w związku z likwidacją parkingu strzeżonego, na którym obecnie jest przechowywany przedmiotowy samochód, konieczne stanie się przetransportowanie samochodu w inne miejsce, co wiąże się z kosztami i opłatami za postój i w konsekwencji jest nieekonomiczne. Zdaniem organu odwoławczego zastosowana forma zabezpieczenia nie stanowi środka uciążliwego dla skarżącego, a ponadto sprzedaż zabezpieczonego samochodu nie stanowi wykonania obowiązku.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu M. M. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. Skarżący powtórzył wnioski i zarzuty zażalenia i podtrzymując dotychczasową argumentację zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- - art. 7 § 2 u.p.e.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której wydając postanowienie o zmianie sposobu zabezpieczenia na mieniu oskarżonego, organ egzekucyjny winien zastosować środek najmniej uciążliwy dla oskarżonego;
- - art. 157 a u.p.e.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której zmiana sposobu zabezpieczenia wnioskowana w toku postępowania pozwoli na prawidłowe wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym;
- - art. 160 u.p.e.a., poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której zmiana sposobu zabezpieczenia na wskazany w zaskarżonym postanowieniu bezpośrednio zmierzać będzie do zaspokojenia roszczenia;
- - art. 161 u.p.e.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że w sprawie niniejszej zachodzi przesłanka do sprzedaży zajętego samochodu osobowego, gdyż jego przechowywanie na parkingu strzeżonym powoduje znaczne koszty, w sytuacji, w której samochód może być oddany pod dozór osobie godnej zaufania.
W uzasadnieniu skargi podkreślono, że sprzedaż samochodu będącego przedmiotem zabezpieczenia jest środkiem zbyt dolegliwym i sprzecznym z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Wskazano, że nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające sprzedaż zajętego samochodu, określone w art. 161 u.pe.a.. Zauważono również, że organ obowiązany był ponownie rozważyć możliwość zmiany sposobu zabezpieczenia poprzez oddanie samochodu pod dozór matce oskarżonego, a nie ograniczać się do lakonicznego stwierdzenia, że kwestia ta była już rozważana w postępowaniu zakończonym postanowieniem z dnia [...] r. o odmowie zmiany sposobu przechowywania przedmiotu zabezpieczenia.
W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.").
Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno rozstrzygnięcia uchybiającego prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c"). Godzi się dodatkowo podkreślić, iż – stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. – rozstrzygając w granicach sprawy, sąd nie jest jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną.
W niniejszej sprawie skarga zasługiwała na uwzględnienie, jednakże z innych przyczyn, niż podniesione przez stronę skarżącą.
Stan faktyczny rozpoznawanej sprawy był bezsporny. Jak wynika z akt administracyjnych Prokurator jednym postanowieniem, wydanym w postępowaniu przygotowawczym, zabezpieczył grożącą M. M. karę grzywny, środek karny w postaci przepadku osiągniętej korzyści majątkowej z popełnionych przestępstw lub jej równowartości oraz nawiązkę, poprzez zajęcie samochodu marki [...]. Wykonanie tego postanowienia zlecono Naczelnikowi Urzędu Skarbowego, który następnie postanowieniem z dnia [...] r., wydanym już w czasie toczącego się postępowania sądowego przeciwko oskarżonemu M. M. o czyn z art. 56 ust. 1 i 3 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, dokonał zmiany sposobu zabezpieczenia grożącej oskarżonemu kary grzywny, przepadku i nawiązki, przez sprzedaż samochodu marki [...]. Postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego zostało utrzymane w mocy przez Dyrektora Izby Skarbowej.
Kwestią wymagającą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie była możliwość dokonania zmiany sposobu zabezpieczenia wykonania grożącej oskarżonemu kary grzywny, przepadku i nawiązki przez organ administracyjny, na podstawie art. 157 a u.p.e.a., w sytuacji, gdy zabezpieczenie zostało dokonane w toku postępowania przygotowawczego przez prokuratora.
Wskazać należy, że kwestię dokonania zabezpieczenia majątkowego w postępowaniu karnym regulują przepisy kodeksu postępowania karnego (art. 291 -293 k.p.k.) i kodeksu karnego wykonawczego. Zgodnie z art. 292 k.p.k., stanowiącym m.in. podstawę prawną wydanego w sprawie postanowienia prokuratora o dokonaniu zabezpieczenia, zabezpieczenie następuje w sposób wskazany w Kodeksie postępowania cywilnego. Zabezpieczenie grożącego przepadku następuje przez zajęcie ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz przez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości. Zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w razie jej braku, w zbiorze złożonych dokumentów. W miarę potrzeby może być ustanowiony zarząd nieruchomości lub przedsiębiorstwa oskarżonego. Postanowienie o zabezpieczeniu wydaje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator. W postanowieniu określa się zakres i sposób zabezpieczenia (art. 293 § 1 k.p.k.).
Wskazać przy tym należy, że jeżeli jednym postanowieniem zabezpieczono grożący przepadek oraz grzywnę, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, świadczenie pieniężne albo nawiązkę, sąd lub prokurator, który wydał to postanowienie, może zlecić jego wykonanie w całości urzędowi skarbowemu właściwemu ze względu na siedzibę sądu pierwszej instancji (art. 195 a § 1 k.k.w. w zw. z art. 187 k.k.w.), czyli organowi egzekucyjnemu w rozumieniu art. 1a pkt 7 u.p.e.a., co też miało miejsce w niniejszej sprawie.
Analiza powołanych wyżej przepisów prowadzi do wniosku, że postępowanie zabezpieczające, mające na celu zapewnienie możliwości wykonania grożących podejrzanemu (oskarżonemu) grzywny i środków karnych o charakterze majątkowym, można podzielić na dwa etapy – pierwszy, w którym następuje ustanowienie zabezpieczenia przez prokuratora (w postępowaniu przygotowawczym) lub przez sąd (w postępowaniu sądowym) i drugi – wykonawczy – realizowany przez naczelnika urzędu skarbowego. Ustalając przy tym zakres uprawnień organu egzekucyjnego przysługujących mu w fazie wykonawczej podkreślić należy, że naczelnik urzędu skarbowego wykonując postanowienie prokuratora lub sądu o zabezpieczeniu, a więc podejmując określone działania na podstawie wniosku zgłoszonego w trybie art. 195 a k.k.w., nie dokonuje samego zabezpieczenia, lecz wyłącznie wykonuje już orzeczone zabezpieczenie. Przepis art. 195 a k.k.w. określający uprawnienie prokuratora (lub sądu) do zlecenia wykonania wydanego w trybie art. 293 § 1 k.p.k. postanowienia o zabezpieczeniu, administracyjnemu organowi egzekucyjnemu, mówi bowiem tylko o funkcji wykonawczej tego organu.
Organ wykonujący zabezpieczenie jest przy tym związany wskazaniem co do sposobu zabezpieczenia i nie może inaczej, niż zostało to określone przez prokuratora lub sąd, wykonać orzeczonego zabezpieczenia. Ponadto podkreślić trzeba, że wykonując orzeczone w postępowaniu karnym zabezpieczenie organ administracyjny stosuje co prawda przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, ale tylko w takim zakresie, w jakim przepisy odrębne nie stanowią inaczej (art. 2 § 2 u.p.e.a.). Nie ulega natomiast wątpliwości, że przepis art. 195 a k.k.w. jest przepisem szczególnym, wyłączającym stosowanie szeregu przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Gdyby bowiem całość regulacji zawartej w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stosowana była do zabezpieczenia majątkowego w postępowaniu karnym, to zabezpieczenie dokonywane byłoby niejako dwukrotnie, tj. najpierw przez wydanie postanowienia o zabezpieczeniu, a następnie ponownie na podstawie wniosku wierzyciela (prokuratora, sądu) oraz zarządzenia zabezpieczenia (art. 154, art. 155 a, art. 156 u.p.e.a.).
Ponadto konsekwencją stosowania przez organ egzekucyjny przy realizacji postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym przepisu art. 157 a u.p.e.a., zgodnie z którym organ egzekucyjny może w każdym czasie uchylić lub zmienić sposób lub zakres zabezpieczenia, byłoby ingerowanie w treść postanowienia wydanego przez prokuratora lub sąd, co uznać należy za niedopuszczalne. Niewątpliwie natomiast zarządzenie sprzedaży rzeczy (co miało miejsce w niniejszej sprawie) w istotny sposób zmienia treść wydanego przez prokuratora i funkcjonującego w obrocie prawnym postanowienia.
Zauważyć także trzeba, że art. 293 § 1 k.p.k. upoważnia prokuratora lub sąd nie tylko do wydania postanowienia o zabezpieczeniu wykonania orzeczenia na mieniu oskarżonego, ale także i do zmiany tego postanowienia, jego uzupełnienia lub uchylenia, jeżeli zaistnieje taka konieczność (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1981 r., sygn. akt II KZ 179/81, LEX nr 21917; S. Steinborn [w:] J. Grajewski, L.K. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Tom I (art. 1-424), LEX, 2010, wyd. II). Potrzeba wydania takiego postanowienia może wiązać się z np. określeniem lub zmianą sposobu zabezpieczenia czy też zmianą zakresu zabezpieczenia.
Reasumując powyższe wywody raz jeszcze należy podkreślić, że prawidłowa wykładnia językowa przepisów art. 155 a § 1 u.p.e.a., art. 157 a u.p.e.a., art. 2 § 2 u.p.e.a. i art. 195 a k.k.w., różnicująca znaczenie sformułowań "dokonuje zabezpieczenia" oraz "wykonuje na zlecenie sądu lub prokuratora orzeczone zabezpieczenie", wyłącza możliwość dokonania przez organ administracyjny zmiany sposobu zabezpieczenia orzeczonego w postępowaniu karnym na mocy przepisów 291 – 293 k.p.k. Rola organu administracyjnego w takiej sytuacji ogranicza się bowiem jedynie do funkcji wykonawczej.
Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 200 i 152 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.