Uzasadnienie
I
Pismem datowanym na dzień [...] lipca 2014 r. skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "organ", "ZUS" albo "Zakład") o umorzenie zadłużenia z tytułu składek, jako spadkobierca zadłużenia składkowego po zmarłym ojcu, za które odpowiada na mocy decyzji o odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy. W uzasadnieniu wniosku wskazała na problemy finansowe i trudną sytuację rodzinną.
Decyzją Nr [...] z dnia [...] września 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek (wraz z odsetkami) na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.
Od tego rozstrzygnięcia skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.
W jego uzasadnieniu wskazała na brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej (z uwagi na brak kwalifikacji zawodowych) i na konieczność kontynuowania nauki (w celu ich zdobycia). Zaznaczyła, że podjęcie studiów wyższych odsuwa w czasie (na około 5-6 lat) możliwość spłaty zadłużenia. Powołała się na swój własny interes i na interes społeczny, zwracając uwagę na fakt dochodzenia należności od młodej osoby, rozpoczynającej dopiero dorosłe życie i funkcjonowanie w społeczeństwie. Zainteresowanej odmówiono prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojcu, z uwagi na brak uregulowania przez niego składek za okres wymagany do przyznania tego świadczenia. Sytuacja ta ma bezpośredni wpływ na obniżenie poziomu życia wnioskodawczyni, możliwości kształcenia się i rozwoju zawodowego.
Zdaniem strony, organ pierwszej instancji, dokonując oceny jej możliwości płatniczych, niezasadnie pominął stałe obciążenia budżetu domowego (w wysokości [...] zł. Po ich uregulowaniu, do dyspozycji pozostaje suma około [...] zł. W tej sytuacji, spłata należności wobec ZUS, w wysokości ponad [...] zł, uznała strona za nierealną i zagrażającą dalszej egzystencji. Wnioskodawczyni podniosła, iż dochód matki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, zmniejszył się w skali miesiąca o około [...] zł (od chwili złożenia wniosku o umorzenie). Podkreśliła wreszcie, iż nie mogła odrzucić spadku po ojcu, bo wiązałaby się z tym utrata aktywu spadkowego, w postaci udziału (w wysokości ½) w spółdzielczym prawie do lokalu, w którym wnioskodawczyni mieszka wraz z matką (posiadającą pozostały udział).
Z własnych ustaleń Zakładu wynika, że wnioskodawczyni jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych z tytułu wykonywanej umowy o pracę (z dnia [...] sierpnia 2014 r.), z podstawą wymiaru składki (za wrzesień 2014 r.) w wysokości [...] zł. Natomiast w toku postępowania strona poinformowała organ o podjęcie studiów w trybie niestacjonarnym, ze stałą, miesięczną opłatą czesnego w kwocie [...] zł, dołączając do informacji: umowę z dnia 1 października 2014 r. zawartą z Uniwersytetem Wrocławskim w zakresie kształcenia i warunków opłat; komputerowy wydruk przelewy wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia w firmie Peek & Cloppenburg (z dnia 9 października 2014 r.) na sumę [...] zł oraz takiż wydruk przelewu opłaty uiszczonej z tytułu czesnego, na kwotę [...] zł.
II
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją opisaną w sentencji niniejszego wyroku, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie z dnia [...] września 2014 r.
W uzasadnieniu drugoinstancyjnego orzeczenia organ wskazał na przepisy art. 28 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1442, zwanej dalej "u.s.u.s."), zgodnie z którymi to przepisami, umorzenie należności może mieć miejsce, ale jedynie w przypadku stwierdzenia przesłanki całkowitej nieściągalności.
Okoliczności uzasadniające stwierdzenie przesłanki całkowitej nieściągalności zostały w sposób wyczerpujący określone przez ustawodawcę. Wyłącza to możliwość uwzględnienia sytuacji innych niż wymienione w art. 28 ust 3 u.s.u.s. Całkowita nieściągalność należności zachodzi zaś wtedy, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –Prawo upadłościowe i naprawcze;
- 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ordynacji podatkowej;
- 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
- 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Analizując przedstawiony katalog organ podniósł, że w niniejszej sprawie nie mogły znaleźć zastosowania przesłanki określone w punktach 1, 2, 3 i 4, z uwagi na fakt, iż działalność gospodarcza, w ramach której powstały zaległości, nie była prowadzona osobiście przez wnioskodawczynię, która odpowiada jedynie na podstawie stosownej decyzji jako następca prawny swojego ojca.
Zdaniem organu, nie wchodziła również w rachubę przesłanka określona w punkcie 4a, gdyż z dokonanego rozliczenia wynika, iż zaległe składki znacznie przekraczają wartość kosztów upomnienia.
Odnośnie do przesłanki wynikającej z pkt 5, organ podkreślił, że w stosunku do skarżącej nie było do tej pory prowadzone postępowanie egzekucyjne. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że dana przesłanka wystąpiła. Nie można też uznać, że w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (nie jest więc również spełniona przesłanka z punktu 6).
Organ zwrócił dalej uwagę, że na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umorzone, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacania. Zasady umarzania należności z tytułu składek określono rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).
Zgodnie z powołanym rozporządzeniem, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
- 1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
- 2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
- 3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenia należności.
Odnosząc się do tych przesłanek organ dokonał analizy stanu majątkowego i rodzinnego skarżącej, a także do jej sytuacji materialnej. Podniósł, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe razem z matką. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód z tytułu zatrudnienia samej strony ([...] zł brutto – za październik 2014 r.) oraz dochód matki, w wysokości [...] brutto miesięcznie (również z października 2014 r.). Łączny dochód netto w rodzicie wynosi [...] zł, co w przeliczeniu na osobę daję kwotę [...] zł. Jest to suma przekraczająca minimum socjalne (stanowiące kryterium oceny sytuacji finansowej zagrażającej zaspokajaniu potrzeb codziennej egzystencji), które w dwuosobowym gospodarstwie wynosi 879,45 zł na osobę.
Odnosząc się do deklarowanej przez stronę kwoty miesięcznego obciążenia budżetu rodzinnego, w wysokości [...] zł ([...] zł – koszty utrzymania mieszkania, opłaty, raty kredytu; [...] zł – koszty leczenia; [...] zł – czesne za studia), Zakład podkreślił, iż nie jest uzasadnione, aby ubezpieczony spłacał zobowiązania wobec innych podmiotów, z pokrzywdzeniem ZUS reprezentującego wszystkich ubezpieczonych. Prawo ubezpieczeń społecznych zajmuje odrębne miejsce w systemie prawa, z uwagi na swój specyficzny przedmiot i konstytucyjną rangę. Jego celem jest zapewnienie socjalnego bezpieczeństwa wszystkich ubezpieczonych. Podstawą tych ścisłych reguł jest fakt, iż środki finansowe, z jakich wypłacane są świadczenia, pochodzą głównie ze składek osób podlegających ubezpieczeniu.
W przedstawionej sytuacji organ nie stwierdził zagrożenia, w postaci pozbawienia strony możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb, nawet w razie przystąpienia do spłaty zadłużenia składkowego w dogodnych ratach. W obecnej sytuacji wnioskodawczyni nie występuje więc – w ocenie organu – stan trwałego i pogłębiającego się zagrożenia dalszej egzystencji, w okolicznościach ewentualnego przystąpienia do spłaty zadłużenia na dogodnych ratach. Nie została zatem spełniona przesłanka przewidziana w § 3 ust. 1 pkt 1 powołanego wcześniej rozporządzenia.
W dalszej części uzasadnienia wyrażono zapatrywanie, iż nie zostały także spełnione przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 tego samego aktu normatywnego, z uwagi na to, iż nie zostały wykazane straty materialne, poniesione wskutek nadzwyczajnego zdarzenia. Organ wywodził dalej, iż strona informuje co prawda o przewlekłych problemach zdrowotnych i ponoszonych z tego tytułu wydatkach ([...] zł miesięcznie), których jednak nie udokumentowano. Z przedłożonej dokumentacji medycznej nie wynika zaś, żeby podnoszony stan zdrowia uniemożliwiał lub ograniczał osiąganie dochodów. Nie wykazano też konieczności sprawowania stałej opieki nad chorym członkiem rodziny.
Zakład powołał się następnie na postanowienie Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej z dnia 18 grudnia 2012 r., z którego wynika, że wnioskodawczyni nabyła w całości spadek po swoim ojcu, z dobrodziejstwem inwentarza. Komorniczy spis inwentarza obejmuje – jako masę czynną spadku – udział w ½ w spółdzielczym, lokatorskim prawie do lokalu mieszkalnego o całkowitej wartości [...] zł (½ to zatem [...] zł).Natomiast bierną masę spadku stanowią zobowiązania składkowe wobec ZUS (w sumie – [...] zł). Zakres odpowiedzialności strony za zobowiązania spadkowe wyznacza masa czynna, która przewyższa bierną masę spadku.
Organ wywodził dalej, że umorzenie zaległości ma charakter nieodwracalny. Zastosowanie tej instytucji byłoby w tej sprawie przedwczesne, skoro ZUS nie wykorzystał jeszcze wszystkich środków zmierzających do wyegzekwowania zadłużenia (np. układ ratalny czy postępowanie egzekucyjne). Zdaniem organu, za odmową umorzenia przemawia również fakt regulowania innych zobowiązań finansowych przez stronę. Przywołując stanowisko sądów administracyjnych w tym zakresie Zakład stwierdził, że nie wystarczy wskazanie przez zobowiązanego uciążliwości i trudności w spłacie narosłych zaległości. Istnienie tego typu uciążliwości i trudności jest bowiem oczywiste. Zobowiązany musi się jednak liczyć z koniecznością zapłaty składek, gdyż jest to jego obowiązkiem, zaś odstąpienie od realizacji tej powinności ma charakter zupełnie wyjątkowy.
III
Nie godząc się z takim rozstrzygnięciem skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, żądając uchylenia obu decyzji wydanych w jej sprawie i zasądzenia kosztów. Autorka skargi sformułowała następujące zarzuty:
- • naruszenia przepisów postępowania (art. 7, 11, 77 § 1 oraz 80 k.p.a.), w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, oraz
- • naruszenie prawa materialnego, to jest art. 28 ust. 3 pkt 6 i ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 2 ust. 3 i § 3 ust. 1 pkt 1 ministerialnego rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy (z dnia 31 lipca 2003 r.).
W uzasadnieniu skargi – po przedstawieniu przebiegu dotychczasowego postępowania w sprawie – podjęto polemikę ze stanowiskiem organu, powielając w istocie argumenty przywołane wcześniej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Część wywodów uzasadnienia skargi poświęcono też przedstawieniu zmian, jakie nastąpiły w sytuacji strony skarżącej.
IV
W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył co następuje
V
Według ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (jednolity tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej (art. 1 § 1). Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2). Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 tej ustawy, zgodnie z ustawą z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (jednolity tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej – "p.p.s.a.") umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego każdej decyzji administracyjnej, w razie stwierdzenia co najmniej jednego z naruszeń wskazanych w art. 145 § 1 p.p.s.a. Jeśli jednak okaże się, iż zaskarżona decyzja odpowiada prawu, skarga podlega oddaleniu, stosownie do dyspozycji art. 151 tej samej ustawy.
Istotne jest przy tym podkreślenie, że dokonując oceny sprawy, sąd administracyjny nie zastępuje organów administracji publicznej; nie prowadzi postępowania dowodowego we własnym zakresie i nie wydaje orzeczeń o charakterze merytorycznym w rozpoznawanej sprawie. Dodatkowego, dobitnego podkreślenia wymaga i to, że standardem jest dokonywanie przez sąd administracyjny oceny legalności zaskarżonej decyzji według stanu faktycznego i prawnego ustalonego i obowiązującego w czasie orzekania przez organy (o znaczeniu ewentualnych, późniejszych zmian będzie jeszcze mowa).
Mając na względzie dopiero co wskazane zasady orzekania, należało przyjąć, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
VI
Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, organ rozpatrywał wniosek o umorzenie zaległości składkowych na ubezpieczenia społeczne o niespornej wysokości, za które skarżąca ponosi odpowiedzialność jako następca prawny swojego ojca, na podstawie decyzji ZUS z dnia [...] maja 2014 r. (Nr [...]).
Organ rozstrzygnął sprawę uwzględniając właściwe podstawy normatywne, tzn. przepisy wcześniej już przywołanych: ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz wykonawczego względem niej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.
Wedle art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych taksatywnie w ust. 3 tego artykułu, gdzie wymieniono następujące przypadki:
- 1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
- 2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze;
- 3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności, przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa;
- 4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
- 5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
- 6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Organ trafnie stwierdził, że w niniejszej sprawie żadna z tych przesłanek nie zachodzi. Chodzi w szczególności o brak okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-4 u.s.u.s.
Zasadnie wskazano także, że zaległe składki znacznie przekraczają wartość kosztów upomnienia, ani nie zachodzi obawa, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 4a i pkt 6). Nie została zatem spełniona również przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.
Co prawda w skardze zarzucono, iż spełniona jest przesłanka wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., powołując się na rzekome trudności w zbyciu lokalu mieszkalnego, w którym mieszkają aktualnie strona i jej matka, ale w ocenie Sądu zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie. Porównanie wartości wspomnianego lokalu (jeśli uwzględnić fakt, iż zainteresowana ma tylko udział we wspomnianym mieszkaniu, to chodzi o ½ z kwoty [...] zł, czyli o sumę [...] zł, a nie o kwotę [...] zł, jaka błędnie obliczył organ), z wysokością zadłużenia składkowego (ponad [...] zł), prowadzić musi do logicznego i w pełni uzasadnionego wniosku, iż istnieje realna możliwość uzyskania, mimo wspomnianych trudności w zbyciu mieszkania, kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. W każdym razie, nawet uwzględniając wszystkie szczegółowe realia rozpoznawanej sprawy, nie sposób skutecznie bronić zapatrywania, iż – zważywszy tak dużą dysproporcje między obu dopiero co wymienionymi wartościami – jest oczywiste (celowe podkreślenie składu orzekającego), że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki tego postepowania, a takiej "oczywistości" wymaga prawodawca jednoznacznie dla wystąpienia stanu całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.
W konsekwencji, należy w pełni zgodzić się z twierdzeniem organu – wbrew odmiennemu poglądowi zaprezentowanemu w skardze – iż w sprawie nie mamy do czynienia ze stanem całkowitej nieściągalności, co wykluczało umorzenie zaległości na podstawie art. 28 u.s.u.s.
Organ rozważył przeto istnienie (brak) przesłanek umorzenia zaległych należności na kanwie rozporządzenia MGPiPS z 2003 r.
Także w tym zakresie trzeba podzielić stanowisko organu, iż żadna z przesłanek wymienionych zwłaszcza w § 3 ust. 1 tego rozporządzenia nie zaistniała w sprawie.
Trafnie ocenił ZUS brak przesłanki opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, o którym mowa. Przedstawiona drobiazgowo przez organ sytuacja materialno-bytowa strony, zresztą na podstawie przedstawionych przez nią samą okoliczności, nie pozwalała bowiem przyjąć, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe razem z matką. Źródło utrzymania rodziny stanowiły – w czasie ferowania orzeczeń w kontrolowanej przez Sąd sprawie – dochód z tytułu zatrudnienia samej strony ([...] zł brutto – za październik 2014 r.) oraz dochód matki, w wysokości [...] brutto miesięcznie (również z października 2014 r.). Łączny dochód netto w rodzicie wynosił zatem (według danych, którymi dysponował organ orzekając w sprawie) [...]zł netto, co w przeliczeniu na osobę daję kwotę [...] zł. Słusznie zauważył przeto organ, że ta ostatnio wymieniona suma przekracza minimum socjalne (stanowiące rutynowe niemal, pierwszoplanowe w każdym razie kryterium oceny sytuacji finansowej zagrażającej zaspokajaniu potrzeb codziennej egzystencji w tego rodzaju sprawach, jak rozpoznawana), które w dwuosobowym gospodarstwie wynosi 879,45 zł na osobę.
Należy się więc zgodzić ze stanowiskiem organu, iż w takiej sytuacji nie można było przyjąć, że zapłacenie należności (niekonieczne jednorazowo, w pełnej wysokości, a np. w ramach dogodnego układu ratalnego) pozbawi wnioskodawczynię możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, tym bardziej, iż jest ona współwłaścicielką nieruchomości.
Osobnego zauważenia wymaga, iż organ odniósł się też do deklarowanej przez stronę kwoty miesięcznego obciążenia budżetu rodzinnego, w wysokości [...] zł ([...] zł – koszty utrzymania mieszkania, opłaty, raty kredytu; [...]zł – koszty leczenia; [...] zł – czesne za studia). W pełni usprawiedliwione jest w szczególności stwierdzenie organu, iż nie może stanowić usprawiedliwienia dla uwzględnienia wniosku strony i umorzenia zaległości składkowych spłata zobowiązań wobec innych podmiotów, z pokrzywdzeniem ZUS. Zakład musi bowiem – jak trafnie zauważono – brać pod uwagę interesy wszystkich ubezpieczonych, dla których świadczenia wypłacane SA przecież z kapitału, gromadzonego przede wszystkim z uiszczanych składek.
Nie można również kwestionować skutecznie oceny organu, kiedy twierdzi on, że strona nie wykazała poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2).
Dysponując – w momencie podejmowania kontrolowanych decyzji, na co trzeba ponownie zwrócić uwagę w tym miejscu wywodu – takim materiałem dowodowym, jaki przedłożyła ówcześnie sama zainteresowana, Zakład był także w pełni uprawniony do konkluzji, iż w sprawie nie zachodzi też przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 2003 r., w postaci przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenia należności. Z materiału dowodowego, o którym mowa, wynikało, że skarżąca pozostaje w zatrudnieniu. Informowała ona wprawdzie o przewlekłych problemach zdrowotnych i ponoszonych z tego tytułu wydatkach (250 zł miesięcznie), wydatków tych jednak nie udokumentowała. Z przedłożonej dokumentacji medycznej nie wynikało też, aby stan zdrowia, na który powoływała się strona, uniemożliwiał lub choćby ograniczał osiąganie dochodów. Nie wykazano wreszcie konieczności sprawowania stałej opieki nad chorym członkiem rodziny.
Cały dotychczasowy wywód uzasadnia końcową konkluzję Sądu, zbieżną w pełni ze stanowiskiem ZUS, o braku w rozpoznawanej sprawie przesłanek do zastosowania ulgi, o którą ubiegała się skarżąca Zarówno tych, które zostały uregulowane w art. 28 ust 1-3 u.s.u.s., jak i tych, które wynikają z przepisów rozporządzenia wykonawczego z 2003 r.
Natomiast do zarzuconego w skardze, rzekomego naruszenia przez Zakład przepisu § 2 ust. 2 rozporządzenia z 2003 r. nie mogło w ogóle dojść, z tej prostej przyczyny, że wspomniany akt prawny nie zawiera takiej jednostki (§ 2 zawiera po prostu tzw. "słowniczek", wyjaśniający sens użytych tam pojęć, w tym, w pkt 3, określa pojęcie "zobowiązanego", przyjęte dla potrzeb rozporządzenia).
Sąd nie stwierdził zatem naruszeń prawa przy podejmowaniu skontrolowanych decyzji. Mimo to konieczne wydaje się podkreślenie uznaniowego charakteru decyzji wydawanych przez ZUS w tego typu sprawach, jak rozpoznawana (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UZP 6/04, OSNP z 2004 r., Nr 16, poz. 285, a także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 października 2008 r., II GSK 379/08 i z dnia 17 października 2008 r., II GSK 396/08 – zob. www.orzeczenia. nsa.gov.pl). Nawet ewentualne wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. lub w § 3 wymienionego rozporządzenia (co w sprawie tej nie miało miejsca, jak już podkreślono) oznacza dla organu jedynie uprawnienie, a nie obowiązek umorzenia składek.
Z woli ustawodawcy, organy orzekające ZUS mają zatem kompetencję do działania w trybie uznania administracyjnego. W takiej sytuacji, sądowa weryfikacja decyzji obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Nie ocenia także wydanej decyzji z punktu widzenia jej celowości, zasad słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia zaległości na rzecz ZUS należy bowiem do kompetencji jego organów. Sąd nie ma natomiast uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, czyli do umorzenia należności zgodnie z żądaniem zawartym w skardze.
Uznanie administracyjne nie oznacza co prawda swobody decyzji organu administracji. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 czerwca 2003 r., (III SA 3118/01, POP z 2004 r., Nr 4, poz.
77) podkreślił, że jest ono ograniczone dyrektywami wyboru sformułowanymi w ustawie. Sąd jest zatem zobligowany do oceny, czy postępowanie było prowadzone niewadliwie i czy organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym dokonał rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki i czy zawarta w motywach decyzji wydanej w sprawie umorzenia ocena dowodów nie jest dowolna.
Reasumując ten fragment rozważań należy uznać, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo zgromadził i poddał wszechstronnej ocenie cały materiał dowodowy sprawy, jakim dysponował. Wyjaśnił także – w świetle przepisów prawa materialnego znajdujących zastosowanie w sprawie – stan faktyczny, wypełniając normę art. 7 k.p.a. oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Zaskarżona decyzja zawiera uzasadnienie faktyczne oraz prawidłową podstawę prawną, ze wskazaniem, jakimi przesłankami kierował się organ odmawiając umorzenia zaległych składek. Organy orzekające wzięły pod uwagę wszystkie podnoszone przez skarżącą okoliczności i zgromadzone w toku postępowania dowody. Odnosząc je do podstawy materialnoprawnej rozstrzygnięcia sformułowały wnioski, które mieszczą się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Sytuacja skarżącej została rzetelnie zbadana i oceniona. Nie można więc przypisać znamion dowolności ocenie dokonanej przez organy orzekające.
Podjęta decyzja niewątpliwie mieści się w zakresie wyznaczonym przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Podkreślić bowiem trzeba, że instytucja umorzenia nie może być stosowana ani nagminnie, ani jako powszechny sposób zwolnienia z długu o publicznym przecież charakterze. Niedopuszczalne jest przy tym przenoszenie konsekwencji niewywiązywania się przez zobowiązanego (ojca skarżącej) z obowiązku uiszczania składek na Zakład, którego ustawowym obowiązkiem jest dochodzenie należności z tytułu składek, w tym, z wykorzystaniem wszelkich dostępnych środków przymusowego ich egzekwowania.
Końcowo Sąd zaznacza, iż każda zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z wnioskiem o umorzenie zaległości. Odmowa ich umorzenia nie stwarza bowiem sytuacji powagi rzeczy osądzonej. Oznacza to, że zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje – zwłaszcza, jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu (por. wyrok NSA z dnia 18 lutego 2000 r., III SA 398-399/99, LEX Nr 40399).
Spostrzeżenie to ma o tyle istotne znaczenie w niniejszej sprawie, jeśli zważyć na nowe dowody zaoferowane w skardze. Sąd oddalił wnioski dowodowe zainteresowanej, mając na uwadze postanowienie art. 106 § 3 p.p.s.a., a także to, że skoro dowodami tymi organy nie dysponowały w czasie podejmowania swoich decyzji, to ich nieuwzględnienie nie może przesądzać o nielegalności wydanych rozstrzygnięć.
Nic nie stoi jednak na przeszkodzie do złożenia przez zainteresowaną ponowienia wniosku o umorzenie, z powołaniem się zarówno na świadectwo pracy z dnia [...] listopada 2014 r. o rozwiązaniu ze skarżącą stosunku pracy, na kartę informacyjną SP ZOZ MSW we Wrocławiu z dnia [...] grudnia 2014 r., jak i na ewentualne, inne jeszcze, nowe okoliczności, które Zakład będzie zmuszony poddać ponownej ocenie, z perspektywy zaistnienia lub braku przesłanek do umorzenia zaległości składkowych, o które ubiega się zainteresowana
VII
W tym stanie rzeczy, skoro Sąd nie dopatrzył się naruszenia przez ZUS norm prawa procesowego lub materialnego, skarga podlegała oddaleniu, stosownie do dyspozycji art. 151 p.p.s.a.