Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 18 października 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania R. P., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy M. z 29 kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zaskarżona decyzja SKO, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
Dnia 4 kwietnia 2022 r. R. P. (dalej jako "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym mężem, W. P..
Przywołaną wyżej decyzją z 29 kwietnia 2022 r. Wójt Gminy M. (dalej jako "Wójt" lub "organ I instancji") odmówił wnioskodawczyni przyznania żądanego świadczenia. Z treści uzasadnienia decyzji wynika, że powodem odmowy było niespełnienie warunku określonego w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej w skrócie "u.ś.r."), ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała do ukończenia 18. roku życia, ani w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej do ukończenia 25. roku życia.
Od tej decyzji Wójta wnioskodawczyni, reprezentowana przez ad Ż., złożyła odwołanie, w którym - zarzuciwszy naruszenie prawa materialnego przez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - wniosła o uchylenie w całości decyzji Wójta i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Pismem z 4 października 2022 r. pełnomocnik skarżącej uzupełnił akta sprawy o akt zgonu osoby wymagającej opieki i wniósł o rozpatrzenie sprawy w zakresie przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od miesiąca złożenia wniosku do dnia śmierci osoby niepełnosprawnej, tj. od 1 kwietnia 2022 r. do 24 września 2022 r.
Utrzymując w mocy decyzję Wójta z 29 kwietnia 2022 r. – przywołaną na wstępie decyzją z 18 października 2022 r. – SKO w uzasadnieniu stwierdziło, że wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt K 38/13 podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. Następnie, relacjonując ustalenia faktyczne, organ II instancji wskazał, że z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, iż mąż wnioskodawczyni orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS I Oddział w P. z 31 stycznia 2020 r. nr akt [...] uznany został za niezdolnego do samodzielnej egzystencji do 30 czerwca 2022 r. Z kolei orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] czerwca 2022 r. ustalono, że W. P. jest całkowicie niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji do 30 czerwca 2024 r. Faktyczną opiekę nad chorym mężem do dnia jego śmierci, tj. do 24 września 2022 r., sprawowała wnioskodawczyni, co wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego.
Wnioskodawczyni począwszy od 1 kwietnia 1992 r. ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Aktywna zawodowo była natomiast w okresie od 25 czerwca 1986 r. do 16 marca 2022 r. Skarżąca oświadczyła, że opiekę nad mężem sprawuje od czerwca 2017 r., a ponieważ stan zdrowia męża stale się pogarszał nie mogła kontynuować zatrudnienia.
Biorąc pod uwagę ustalony stan faktyczny, SKO stwierdziło, że skarżąca, poza ustalonym prawem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, spełnia wszystkie przesłanki do ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z tym zawiadomieniem z 29 lipca 2022 r. poinformowano skarżącą o możliwości zawieszenia prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Pismem z 12 sierpnia 2022 r. skarżąca oświadczyła, że złożyła w ZUS Oddział w P. wniosek o zawieszenie wypłaty renty, a 5 września 2022r. przedłożyła do akt decyzję ZUS znak [...] z 30 sierpnia 2022 r. o wstrzymaniu na jej wniosek od 1 października 2022 r. wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy. Zdaniem SKO, pomimo że skarżąca dopełniła wszystkich obowiązków i wstrzymała wypłatę renty, to z uwagi na zgon ([...] r.) osoby wymagającego opieki, nie może być uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wyjaśnił przy tym, że skarżącej w okresie od miesiąca złożenia wniosku, tj. od 1 kwietnia 2022 r., do 24 września 2022 r. również nie przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne.
Bezsporne bowiem jest, że w tym czasie była ona uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, którą pobierała. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do renty. W konsekwencji SKO, modyfikując uzasadnienie decyzji Wójta, podzieliło stanowisko tego organu o odmowie ustalenia skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO, R. P., reprezentowana przez dotychczasowego pełnomocnika - zarzuciwszy naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. o sygn. akt SK 2/17 - wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi jej autor podkreślił, że dominujący obecnie w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd dopuszczający przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po zawieszeniu prawa do renty lub emerytury nie powinien mieć zastosowania w niniejszej sprawie, w związku ze stwierdzeniem niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r. w zakresie wskazanym w ww. wyroku TK, ponieważ na ten moment nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości swe stanowisko, że aby możliwe było ustalenie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne było zawieszenie prawa do renty, ponieważ nie jest możliwe jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje
Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.").
Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu.
W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie – niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Przedmiotem tak sprawowanej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 18 października 2022 r. ([...]) oraz, na mocy art. 135 p.p.s.a., poprzedzającą ją decyzja Wójta Gminy M. z 29 kwietnia 2022 r. ([...]) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W tym miejscu wypada zaznaczyć, że organ II instancji trafnie przyjął, że śmierć niepełnosprawnego W. P. w toku postępowania administracyjnego (w dniu [...] r. – zob. kopia skróconego aktu zgonu, k. 19 akt adm. II inst.) nie uczyniła tego postępowania bezprzedmiotowym w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Ma ono bowiem nadal swój przedmiot, w postaci wiążącego rozstrzygnięcia o przysługiwaniu skarżącej, bądź nie, prawa do wnioskowanego świadczenia, za okres od miesiąca złożenia wniosku do dnia śmierci osoby niepełnosprawnej (męża skarżącej), tj. od 01 kwietnia 2022 r. do 24 grudnia 2022 r.
Przechodząc zatem do merytorycznej kontroli zaskarżonej decyzji SKO, należy stwierdzić, że według tego organu uzasadnioną podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił przepis art. 17 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r."). Natomiast SKO nie podzieliło stanowiska organu I instancji, że na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia stał art. 17 ust. 1b u.ś.r. – w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jedynie wtedy, gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: (1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub (2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia – oraz okoliczność, że niepełnosprawność męża skarżącej powstała po upływie ww. okresów.
Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela tę ostatnią ocenę prawną wyrażoną przez SKO – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako żonie dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu.
Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia jego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń TK – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA").
Należy w tym miejscu jeszcze zaznaczyć - w nawiązaniu do stanowiska Wójta, który tezę o konieczności dalszego stosowania przez organy przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. oparł na twierdzeniu, że skutkiem wejścia w życie wyroku TK o sygn. K 38/13 nie jest ani uchylenie tego przepisu, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność nie powstała w okresie dzieciństwa, oraz że poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy – iż takie rozumienie skutków ww. wyroku TK, abstrahujące od odmiennej i praktycznie jednolitej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, jawi się w kontekście zasady legalizmu (art. 6 k.p.a.) jako nadmierne i nieuprawnione uproszczenie. Jak bowiem trafnie objaśniono to w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2008 r. o sygn. P 57/07 (OTK-A 2008, nr 10, poz. 178): "Jednym z rudymentów zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa jest to, że obywatel może zakładać, że treści obowiązującego prawa są dokładnie takie, jak to zostało ustalone w orzecznictwie przez sądy" (tak też uchwała NSA z 15.06.2011 r., I OPS 1/11, ONSAiWSA 2011, nr 5, poz. 95).
Wszystko to prowadzi do wniosku o trafności stanowiska SKO, że podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Natomiast za błędne w okolicznościach kontrolowanej sprawy należy uznać to stanowisko SKO, że na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia stoi przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 616, z późn zm.; w skrócie "u.ś.r.") – w brzmieniu: "Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym" – oraz bezsporny fakt, że skarżąca pobierała w analizowanym okresie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy (której, pomimo podjętych działań, przed śmiercią męża nie zdążyła zawiesić).
Zdaniem Sądu w niniejszym składzie, takie stanowisko organu II instancji jest wynikiem nieuwzględnienia w sposób właściwy skutków prawnych, przywołanego w skardze, wyroku Trybunał Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. o sygn. SK 2/17 (OTK-A 2019, poz. 36; Dz. U. z 2019 r. poz. 1257).
W tej mierze Sąd podziela w pełni stanowisko wyrażone w, dość już licznych, orzeczeniach sądów administracyjnych - w tym zwłaszcza w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 sierpnia 2022 r. o sygn. akt I OSK 2052/21 (dostępnym w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA).
W ślad za tym wyrokiem należy wskazać, że w obowiązujących w dacie wydawania zaskarżonej decyzji przepisach prawa (mowa o ich literalnym brzmieniu), jak i aktualnie, brak jest regulacji, która odnosi się do osób spełniających przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, a pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, uzależniającej przyznanie im tego świadczenia od skutecznej rezygnacji z renty. Nie ma również regulacji przewidującej zasadę przyznawania wnioskodawcy świadczenia o najwyższej kwotowo wysokości (tu: świadczenia pielęgnacyjnego) z równoczesnym zawieszeniem prawa do niższego kwotowo świadczenia (tu: renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), czy też wstrzymaniem wypłaty niższego kwotowo świadczenia.
Natomiast w orzecznictwie NSA ugruntowany jest obecnie pogląd, zgodnie z którym zawieszenie prawa do emerytury eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w postaci posiadania prawa do emerytury, wyłączającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Należy jednak zwrócić uwagę, że stanowisko to nie odnosi się do okoliczności niniejszej sprawy. Skarżąca ma bowiem ustalone prawo nie do emerytury, lecz do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Biorąc pod uwagę powyższe, należy stwierdzić, że niniejsza sprawa wpisuje się wprost w kontekst prawny objęty skutkami przywołanego wyżej wyroku TK o sygn. SK 2/17. Trybunał w wyroku tym stwierdził, w punkcie I, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zaś w punkcie II – że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższy wyrok TK został opublikowany w Dzienniku Ustaw z 08 lipca 2019 r. (pod poz. 1257), w związku z czym od 09 stycznia 2020 r. norma prawna wyrażona w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. musi być odczytywana w ten sposób, że zawarte w niej wyłączenie przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom posiadającym ustalone prawo do wskazanych w tym przepisie świadczeń nie obejmuje sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zestawienie treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. i sentencji wyroku TK o sygn. SK 2/17 nie pozostawia w tym zakresie żadnych wątpliwości.
Przypomnienia w tym miejscu wymaga, że zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a skutkiem prawnym stwierdzenia niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP jest utrata mocy obowiązującej tego aktu. Z powszechnego charakteru wyroków Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, i utraty mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP) wynika, że możliwość rozstrzygnięcia sprawy z pominięciem derogowanego przepisu odnosi się zasadniczo do wszystkich spraw, w których niekonstytucyjny przepis był podstawą orzeczenia o prawach osób uprawnionych, bez względu na to, kto i w jakim trybie zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z odpowiednim żądaniem. Na gruncie stanu faktycznego niniejszej sprawy nie jest przy tym konieczne czynienie rozważań dotyczących kwestii obowiązywania spornej regulacji w okresie pomiędzy ogłoszeniem wyroku TK, a upływem wskazanego w nim terminu odroczenia utraty mocy obowiązującej sprzecznej z Konstytucją regulacji (z uwagi na daty wydanych przez organy decyzji).
Podobnie, zresztą, jak kwestii (nie)wadliwości samego orzeczenia trybunalskiego (por. np. rozważania zawarte w nieprawomocnym wyroku WSA z 20.06.2018 r., V SA/WA 459/18, CBOSA) - korzystnego dla strony i stosowanego przez organy (acz w tym przypadku wadliwie) - a to już z uwagi na obowiązujący w postępowaniu sądowoadministracyjnym zakaz orzekania na niekorzyść strony (art. 134 § 2 in principio p.p.s.a.), rozumiany tu sensu largo.
Zdaniem Sądu, z uwagi na brak jakiegokolwiek innego przepisu szczególnego regulującego sytuację prawną osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, w zakresie przysługiwania im uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jak też przepisów uzależniających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sytuacji majątkowej osoby uprawnionej, względnie braku osiągania przez nią dochodów ze źródeł innych niż zatrudnienie lub inna praca zarobkowa bądź źródła wskazane w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., uznać należy, iż osoby mające ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach ogólnych, to jest po spełnieniu wymogów wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Ponadto zauważenia wymaga, że Trybunał w wyroku o sygn. SK 2/17 odroczył utratę mocy obowiązującej uznanego za niekonstytucyjny przepisu o sześć miesięcy, uznając, że wydanie orzeczenia stwierdzającego niezgodność zaskarżonego przepisu z Konstytucją RP będzie skutkowało koniecznością poczynienia przez Skarb Państwa znacznych nakładów, które nie zostały ujęte w obowiązującej ustawie budżetowej. W ocenie bowiem Trybunału w związku z utratą mocy obowiązującej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. potencjalnie nieodzowna stać się miała wypłata świadczenia pielęgnacyjnego osobom znajdującym się w tożsamej sytuacji, jak skarżąca. Jednak pomimo upływu wskazanego wyżej terminu utraty mocy obowiązującej części aktu normatywnego, prawodawca nie wprowadził w ustawie o świadczeniach rodzinnych jakichkolwiek regulacji ograniczających wysokość świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę, a mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Nadmienić również wypada, że nie dodał także świadczenia pielęgnacyjnego do katalogu świadczeń, które powodują automatyczne zmniejszenie (zawieszenie) emerytur i rent – vide art. 104 (zwłaszcza jego ust.
- 6) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504).
Jak to już wyżej podkreślono, powołany wyrok TK o sygn. SK 2/17 jest w swej sentencji jednoznaczny. Wyraźnie wskazuje, że utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Innymi słowy, uprawniony do takiej renty ma po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Za taki stan rzeczy ponosi odpowiedzialność prawodawca. Po wydaniu ww. wyroku nie wprowadzono bowiem ustawowych rozwiązań regulujących specyficzny status opiekunów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego posiadających jednocześnie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Należy więc przyjąć, że obecnie uprawnienia takich osób wynikają wprost z zestawienia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. z sentencją ww. wyroku TK (zob. wyrok NSA z 11.08.2022 r., I OSK 2052/21, CBOSA).
W tym kontekście Sąd zwraca również uwagę, iż nie podziela, z przyczyn podanych powyżej, argumentacji przedstawionej w zaskarżonej decyzji SKO, w zakresie, w którym organ II instancji podnosi, że świadczenie pielęgnacyjne na gruncie niniejszej sprawy pozostawało zależne od przedstawienia przez skarżącą decyzji o zawieszeniu renty i wstrzymaniu jej wypłaty. Rozważania organu w zakresie ewentualnego zawieszenia prawa do świadczenia emerytalno-rentowego nie znajdują bowiem zastosowania w sytuacji, gdy – tak jak w niniejszej sprawie – wnioskodawczyni pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
W ocenie Sądu w niniejszym składzie, SKO w sposób nieuprawniony zastosowało rozważania czynione w dorobku orzeczniczym na gruncie wskazanej regulacji prawnej w zakresie emerytury, błędnie utożsamiając to świadczenie z rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy (por. wyrok WSA z 19.08.2022 r., II SA/Gl 603/22, CBOSA).
Poza tym Sąd podkreśla, że wydając niniejszy wyrok wziął pod uwagę okoliczność, że skarżąca, zyskując możliwość pobrania renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i równocześnie świadczenia pielęgnacyjnego, może znaleźć się de facto w "uprzywilejowanej" sytuacji w stosunku do innych opiekunów osób niepełnosprawnych. Skład orzekający doszedł jednak do przekonania, że ocena taka nie powoduje, że należy poszukiwać (w drodze wykładni, czy sposobu stosowania art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.) metod, które zapobiegną tego rodzaju "uprzywilejowaniu", na drodze sądowej, a nie poprzez, właściwą w takim przypadku, ewentualną interwencję ustawodawcy (która, notabene, pomimo upływu ponad trzech lat od wydania ww. wyroku TK, nadal nie nastąpiła). Przede wszystkim przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie znajdującej się w sytuacji takiej, jak skarżąca, trudno uznać za działanie, które prowadzi do stanu wtórnej niekonstytucyjności.
Osoba posiadająca rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy uzyskująca świadczenie pielęgnacyjne znajdzie się, rzecz jasna, w korzystnej świadczeniowo sytuacji. Temu nie sposób zaprzeczyć. Nie jest to jednak stan rażący i przez to nieakceptowalny. Ponadto nie prowadzi on do automatycznej dyskryminacji innych opiekunów osób niepełnosprawnych (zob. wyrok WSA z 04.11.2021 r., II SA/Po 402/21, CBOSA; por. też wyroki WSA: z 28.04.2021 r., II SA/Po 758/20; z 01.04.2022 r., IV SA/Po 159/22; z 21.07.2022 r., II SA/Po 257/22; z 07.09.2022 r., II SA/Po 477/22; z 06.10.2022 r., IV SA/Po 506/22; dostępne w CBOSA).
Co więcej, do takiego "uprzywilejowania" pośrednio doprowadził Trybunał w powołanym wyroku o sygn. SK 2/17, stwierdzając, że utraciła moc regulacja czyniąca prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (opiekuna) negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji uprawniony do takiej renty ma obecnie po prostu prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jak to już wyżej wskazano, za taki stan rzeczy ponosi ostatecznie odpowiedzialność prawodawca, który po ww. wyroku TK - jak dotychczas - nie uczynił nic, aby wprowadzić ustawowe rozwiązania regulujące specyficzny status opiekunów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego posiadających jednocześnie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy (por. wyrok WSA z 16.11.2022 r., II SA/Po 670/22, CBOSA).
Zresztą, sytuacja faktycznego "uprzywilejowania" pewnych grup podmiotów nie jest niczym nowym (niespotykanym) na gruncie regulacji dotyczącej przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wszak prawo do tego świadczenia w pełnej wysokości - w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, względnie niepodejmowania zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) - mogą nabyć osoby uzyskujące nawet znaczne dochody ze źródeł innych, niż wymienione w art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., w tym np. dochody z kapitału, z papierów wartościowych, z najmu nieruchomości, majątkowych praw autorskich itd. (por. wyrok WSA z 07.09.2022 r., II SA/Po 477/22, CBOSA).
Powyższe skłania do uznania za nieuprawniony pogląd wyrażony m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 17 sierpnia 2022 r. o sygn. akt II SA/Ol 333/22 (CBOSA), w którym wskazano, iż prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w następstwie wyroku TK o sygn. SK 2/17, nie powinna ograniczać się do jego literalnego brzmienia, lecz wymaga oparcia się na efektach zastosowania prokonstytucyjnej wykładni celowościowej i systemowej, pozwalającej na realizację m.in. zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) – co doprowadziło tenże WSA do zaaprobowania odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie pobierającej rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
W ocenie Sądu w niniejszym składzie należy w pełni podzielić stanowisko, zgodnie z którym prokonstytucyjna i celowościowa wykładnia przepisów prawa nie może prowadzić do pozbawienia strony uprawnień wprost jej w tychże przepisach przyznanych (zob. wyrok WSA z 07.09.2022 r., II SA/Po 477/22, CBOSA) – i to także wówczas, jeśli (tak jak w kontrolowanej sprawie) owo przyznanie jest wynikiem "korekty" przepisów dokonanej orzeczeniem trybunalskim.
Mając wszystko to na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji (pkt 1 sentencji wyroku).
O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., uwzględniając wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej ustalone według stawek minimalnych, zgodnie z § 15 ust. 2 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800, z późn. zm.), w wysokości 480 zł.
Ponownie rozpoznając sprawę po uprawomocnieniu się niniejszego wyroku, organ administracji uwzględni przyjętą przez Sąd w tym wyroku wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w świetle której fakt pobierania przez skarżącą renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stoi na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia (podobnie zresztą, jak przywołany w decyzji organu I instancji przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r.). W rezultacie, w ramach ponownie prowadzonego postępowania, organ zweryfikuje występowanie, bądź nie, w niniejszej sprawie pozostałych ustawowych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (od zbadania których organ I instancji się uchylił) – tak pozytywnych, jak i negatywnych – a zwłaszcza wymaganego w świetle art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad mężem (do dnia jego śmierci) przez skarżącą, a rezygnacją z, lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stosownie do wyniku poczynionych ustaleń, organ podejmie właściwe rozstrzygnięcie, należycie je uzasadniając, jak tego wymaga art. 107 § 3 k.p.a.