Uzasadnienie
W. H. wystąpił z wnioskiem – sporządzonym na formularzu PPF z dnia [...]r. – o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i córką, jest współwłaścicielem wraz z żoną działki rekreacyjnej o pow. 900 m2, natomiast żona jest właścicielem mieszkania o pow. 45,6 m2, w którym zamieszkuje wraz ze skarżącym. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż otrzymuje emeryturę w wysokości 1.998,23 zł, jego żona emeryturę w wysokości 1.398,47 zł, zaś córka jest na rencie w wysokości 724,40 zł miesięcznie. W uzasadnieniu opisała swoją sytuację życiową, wskazując w szczególności, iż jest osobą chorą, zaś jego córka z powodów zdrowotnych przebywa na rencie socjalnej.
Dodatkowo wskazał, iż sytuacja jego rodziny jest trudna z uwagi na zadłużenie w płatności czynszu oraz wobec banków. Wnioskodawca przedstawił swoje miesięczne zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczył: kredyt odnawialny – 4.134,55 zł, spłatę rat ZUS – 129,47 zł, kredyty żony w trzech bankach – 14.079,57 zł, kartę kredytową – 2.886,25 zł, czynsz – 507,63 zł, energia elektryczna – 119,27 zł, telewizja i internet – 75 zł, telefon komórkowy – 151,86 zł, bilety ZTM – 63 zł, leki – 198,55 zł oraz żywność – 2.100 zł.
Na wezwanie skarżący złożył wyciągi z trzech rachunków bankowych, zestawienia operacji na kartach kredytowych, a także zaświadczenia o wysokości emerytur i renty.
Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje:
W pierwszej kolejności wskazać należy, iż skargi wnoszone w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych są wolne od kosztów sądowych z mocy samego prawa, o czym stanowi art. 239 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Wobec tego, iż skarżący nie ma obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawie, wniosek w tym zakresie należało umorzyć. Stosownie bowiem do przepisu art. 249a p.p.s.a., jeżeli rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Z tego względu, na podstawie art. 258 § 1 w zw. art. 249a p.p.a.s.a. orzeczono, jak w punkcie pierwszym sentencji postanowienia.
W pozostałym zakresie uznano natomiast, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie.
Przypomnieć trzeba, iż prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Podkreślić również należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia.
Przenosząc powyższe zasady na grunt niniejszej sprawy, nie sposób jest przyjąć by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro oboje małżonkowie osiągają stałe dochody, posiadają majątek nieruchomy, a nadto korzystają z kart kredytowych. W tym zakresie wskazać należy, iż wnioskodawca i jego żona pobierają emerytury w wysokości 1.993,23 zł oraz 1.398,47 zł, zaś jego córka rentę w wysokości 724,40 zł. Wskazać następnie należy, iż żona wnioskodawcy posiada mieszkanie o wartości 270.000 zł oraz wspólnie ze skarżącym działkę rekreacyjną o wartości 27.000 zł. Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę".
Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy.
Odnosząc się do wskazanych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków, związanych z zaciągniętymi pożyczkami (kredytami) przypomnieć należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek, czy też kosztów działalności gospodarczej. Przez wydatki "utrzymania koniecznego" należy bowiem rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność i mieszkanie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08).
Nie można również przyjąć jakoby zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienia NSA: z dnia 30 września 2015 r. o sygn. akt II FZ 776/15; z dnia 6 października 2015 r. o sygn. akt II FZ 688/15; z dnia 12 stycznia 2016 r. o sygn. akt II FZ 1049/15).
Przywołać również trzeba stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych. Sąd podkreślił przy tym, iż koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami.
Analiza wydatków jakie ponosi rodzina wnioskodawcy prowadzi do wniosku, że łączny dochód trzech osób (4.121,10 zł) przewyższa te wydatki, które można zaliczyć do niezbędnych dla utrzymania, jak wydatki na wyżywienie, opłaty związane z mieszkaniem, energią elektryczną, komunikacją i leczeniem, a także spłatę rat wobec ZUS (łącznie obliczone na kwotę – 3.117,92 zł). Z kolei do wydatków niezbędnych nie sposób zaliczyć opłat za telefon komórkowy, telewizję i internet, a także – co już wyżej wskazano – spłaty kart kredytowych i rat kredytów. W ocenie referendarza sądowego, skoro wnioskodawca jest w stanie ponosić tego typu wydatki to tym bardziej winien partycypować w kosztach sądowych.
Przypomnieć trzeba, iż opłaty sądowe winny być traktowane na równi z pozostałymi wydatkami, które nie są niezbędne dla egzystencji (por. postanowienie NSA z dnia 14 września 2006 r. o sygn. akt II OZ 830/06). Instytucja prawa pomocy znajduje bowiem zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy wnioskująca strona nie posiada majątku, który mogłaby przeznaczyć na udział w kosztach sądowych, a nie w przypadku, gdy środki takie wprawdzie posiada ale przeznacza je na spłatę innych zobowiązań.
W powyższym świetle warto również wskazać, iż instytucja prawa pomocy została przewidziana przez ustawodawcę dla osób najuboższych, które nie posiadają majątku ani środków na wydatki związane z podstawowym utrzymaniem, a które tym bardziej nie mogą sobie pozwolić nawet na wnioskowanie o kartę kredytową, kredyt odnawialny, czy inną pożyczkę (kredyt) z uwagi na brak zdolności kredytowej. Gdyby przyjąć stanowisko odmienne, to konieczność spłacania takich zobowiązań zawsze stanowiłaby przeszkodę w ponoszeniu kosztów sądowych. Ponadto uwzględnienie zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy mogłoby godzić w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa innych obywateli, którzy będąc w takiej samej sytuacji życiowej i zarobkowej nie zaciągają tego rodzaju zobowiązań. Nie podważając przy tym prawa każdego obywatela do swobodnego kształtowania swojej sytuacji finansowej, nie można jednak zaakceptować postawy polegającej na zaciąganiu zobowiązań finansowych o charakterze prywatnym i jednoczesnym występowaniu o pomoc państwa przy założeniu a priori jej zasadności, z uwagi na brak środków finansowych wynikający z konieczności zaspokojenia tych zobowiązań.
Próby wykorzystywania omawianej instytucji w opisanej sytuacji oceniać należy negatywnie również z tego względu, że wiążą się one z przeniesieniem kosztów w indywidualnej sprawie sądowej jednego obywatela na współobywateli, skoro to z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia.
Końcowo podnieść należy, iż podjęte rozstrzygnięcie nie ogranicza prawa skarżącego do sądu, bowiem nie ma on obowiązku ponoszenia opłat sądowych w niniejszej sprawie z mocy samego prawa, zaś udział profesjonalnego pełnomocnika nie jest obowiązkowy w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Pamiętać przy tym należy, iż sąd z urzędu bierze pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy niezależnie od tego, czy zostały one podniesione w skardze (art. 134 § 1 i 2 p.p.s.a.).
Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w punkcie drugim sentencji postanowienia.