Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 27 lutego 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1354/22, oddalił skargę M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 20 czerwca 2022 r., nr SKO.NP/4115/210/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Ponownie wydaną w sprawie decyzją z 29 kwietnia 2022 r., znak: MOPS.52524.BS/42/2/04/2022 Burmistrz Miasta [...] odmówił M. G. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką T. B. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) - dalej: "u.ś.r."- niepełnosprawność matki skarżącej istniała bowiem od 65 roku życia.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z 20 czerwca 2022 r., nr SKO.NP/4115/210/2022 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Kolegium ustaliło, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Bochni z 29 listopada 2019 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od 65-go roku życia. Natomiast ustalony stopień tej niepełnosprawności datował się od 16 lipca 2012 r. Dalej Kolegium podało, że w oświadczeniu z 1 lutego 2022 r. skarżąca wskazała, że na podstawie art. 27 ust. 5 u.ś.r. z dniem przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Następnie w oświadczeniu z 4 listopada 2021 r. skarżąca poinformowała, że opiekuje się matką a zakres czynności opiekuńczych to: higiena, wizyty lekarskie, przyrządzanie posiłków, robienie prania, zakupów, całokształt czynności związanych z bytowaniem. Z kolei na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca mieszka z mamą i dwójką dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym. Prowadzi z dziećmi odrębne gospodarstwo domowe. Matka skarżącej zajmuje pokój i łazienkę i nie jest zdolna do samodzielnego korzystania z tych pomieszczeń. Nie jest też w stanie samodzielnie funkcjonować w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Obecnie niemożliwe jest nawiązanie kontaktu logicznego z matką skarżącej ze względu na demencję starczą. Z trudem porusza się po mieszkaniu, ma problem z utrzymaniem równowagi. Wymaga pomocy w codziennych czynnościach takich jak: ubranie, przygotowanie posiłków, dbanie o higienę osobistą. Skarżąca zajmuje się załatwianiem wszystkich spraw urzędowych i medycznych. W ponownie przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym ustalono, że matka skarżącej jest osobą całkowicie zależną od innych osób, niesamodzielną, zdaną na pomoc. W ramach opieki skarżąca pomaga matce w czynnościach samoobsługowych, higienicznych, podaje leki, przygotowuje posiłki, wykonuje pranie, sprząta. Ponadto ustala terminy wizyt lekarskich, przestrzega ich realizacji. Matka słabo komunikuje werbalnie, ma trudności z rozumieniem treści. Nie wykonuje czynności samoobsługowych i higienicznych, ma problemy z kontrolowaniem potrzeb fizjologicznych.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
We wspomnianym na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę.
Zdaniem Sądu I instancji, istotne jest czy skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powinna była co najmniej uprawdopodobnić obiektywną niemożność udzielenia jej pomocy przez braci, tj. osoby zobowiązane w tym samym stopniu do alimentacji osoby niepełnosprawnej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Sąd Wojewódzki uznał więc za akceptowalne i nie naruszające ani wymienionych w skardze art. 7, 77 i 80 oraz art. 79a K.p.a., ani art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wnioski Kolegium, że zaangażowanie najbliższych członków rodziny (braci zobowiązanych do alimentacji matki w takim samym stopniu jak skarżąca) w pomoc w sprawowaniu opieki chociażby doraźnej pozwoliłoby skarżącej podjąć zatrudnienie nawet w niewielkim wymiarze czasu.
Zdaniem Sądu I instancji ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 u.ś.r. i potwierdzona ww. uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22.
Zdaniem Wojewódzkiego Sądu, nie może budzić również wątpliwości, że w zakresie nieuregulowanym w u.ś.r. zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy k.r.o. W niniejszej sprawie, poza skarżącą, zobowiązani do alimentacji względem niepełnosprawnej matki są dwaj bracia, którzy jak sama skarżąca przyznała, pomagają jej sporadycznie. Uczynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu poprzez zapewnienie niepełnosprawnej w znacznym stopniu matce - stosownej opieki i pomocy, niewątpliwie przybrać może także postać finansową, tj. przeznaczania części swoich dochodów na pokrycie koniecznych w tym względzie wydatków.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła M. G. zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzuciła:
na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111) poprzez wadliwą wykładnię, a to rozumienie rzeczonych przepisów w sposób nieprawidłowy w odniesieniu do przyjętych reguł, polegające na uznaniu, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, jeśli pozostałe jej dzieci mogą sprawować lub finansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, podczas gdy w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych brak jest jakiegokolwiek przepisu warunkującego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od rzeczonych okoliczności, ergo świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, nawet jeśli pozostałe jej dzieci mogą sprawować bądź finansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie rzeczonych przepisów, co skutkowało wadliwym oddaleniem skargi i nie dostrzeżeniem przez Sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a. w zw. z art 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez wadliwą wykładnię, a to rozumienie rzeczonych przepisów w sposób nieprawidłowy w odniesieniu do przyjętych reguł, polegające na uznaniu, iż w sytuacji gdy o świadczenie pielęgnacyjne występuje jedno z dzieci niepełnosprawnego rodzica - wykazanie lub uprawdopodobnienie związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wymaga wykazania lub uprawdopodobnienia przez wnioskodawcę istnienia obiektywnych okoliczności uniemożliwiających pozostałemu rodzeństwu udzielenie pomocy w sprawowanej opiece nad rodzicem, podczas gdy w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych brak jest jakiegokolwiek przepisu warunkującego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od wykazania lub uprawdopodobnienia rzeczonych okoliczności, a pojęcie związku przyczynowo- skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w żaden sposób nie odnosi się do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, ergo świadczenie pielęgnacyjne przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, nawet jeśli nie zostaną wykazane lub uprawdopodobnienione obiektywne okoliczności uniemożliwiające pozostałemu rodzeństwu udzielenie pomocy w sprawowanej opiece nad rodzicem, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie rzeczonych przepisów, co skutkowało wadliwym oddaleniem skargi i nie dostrzeżeniem przez Sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a to bezpodstawne oddalenie skargi, podczas gdy Skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w tym zaistniał związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, co skutkowało wadliwym pozbawieniem Skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia i nie dostrzeżeniem przez Sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
art. 151 p.p.s.a. w zw. z art 7 i 77 § 1 ustawy z dnia 14.06.1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735)3 oraz art. 80 k.p.a.- polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie wyjaśniły wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i nie rozpatrzyły we właściwy sposób materiału dowodowego, w tym:
- błędne ustaliły, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przez Skarżącą przesłanka rezygnacji z pracy celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, gdyż rzekomo nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z pracy, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, a zakres przedmiotowej opieki sprowadza się do czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, podczas gdy Skarżąca zrezygnowała z pracy celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a zakres przedmiotowej opieki, w tym pomoc przy poruszaniu się, korzystaniu z toalety, pilnowaniu, aby osoba wymagająca opieki nie wyrządziła sobie krzywdy, np. poprzez niekontrolowane odkręcenie gazu uniemożliwiał jej zarobkowanie,
- błędne nie ustaliły, iż w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka niepodejmowania przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, podczas gdy w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka niepodejmowania przez Skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, w tym wskutek szerokiego zakresu przedmiotowej opieki, w tym pomocy przy poruszaniu się, korzystaniu z toalety, pilnowaniu, aby osoba wymagająca opieki nie wyrządziła sobie krzywdy, np. poprzez niekontrolowane odkręcenie gazu,
- nie zweryfikowały możliwości majątkowych braci Skarżącej w zakresie partycypowania przez nich w finansowaniu opieki nad ich niepełnosprawną matką lub istnienia obiektywnych przeszkód uniemożliwiających im sprawowanie osobiście opieki, co miało istotny wpływ na wydanie i treść decyzji organu II instancji, gdyż doprowadziło do bezpodstawnego nie ustalenia, iż zaistniał związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowania przez Skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź jego niepodejmowaniem, a podjęciem i sprawowaniem opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz, że bracia Skarżącej nie mają możliwości sprawowania opieki nad matką bądź partycypowania w jej finansowaniu, co miało istotny wpływ na wydanie zaskarżonego wyroku - Sąd a quo zaaprobował rzeczone uchybienia i wadliwie zastosował art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i oddalił skargę, art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1, 2 i 3 k.p.a. - polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie zapewniły stronie możliwości wykazania zakwestionowanej dopiero w decyzji odwoławczej okoliczności faktycznej, a to, iż:
brak jest w sprawie bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź jego niepodejmowaniem przez Skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką, bracia Skarżącej mogą sprawować osobiście opiekę nad niepełnosprawną matką lub partycypować w jej finansowaniu, a gdyby Skarżąca miała rzeczoną możliwość to podjęłaby ona stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania, iż:
istnieje związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, bracia Skarżącej z obiektywnych przyczyn nie mogą sprawować osobiście opieki nad niepełnosprawną matką oraz partycypować w jej finansowaniu, co mogłoby skutkować przyznaniem jej przedmiotowego świadczenia, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i wadliwym pozbawieniem Skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia oraz nie dostrzeżeniem przez sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. ) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organ II instancji nie wyjaśnił podstawy prawnej wydawanej przez siebie decyzji, a to dlaczego w realiach niniejszej sprawy:
uznano, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, jeśli pozostałe jej dzieci mogą finansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem lub sprawować ją osobiście oraz jej wyjaśnienia, nie wyjaśniono, w jakim zakresie uległy zmianie ustalenia stanu faktycznego od dnia 8 listopada 2021 r., kiedy to organ I instancji uznawał, że istnieje związek między rezygnacją lub nie odejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a sprawowaniem przedmiotowej opieki, w tym co takiego zmieniło się w sytuacji Skarżącej i jej matki, że spowodowało i wydanie decyzji odmownej w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, co uniemożliwiło Skarżącej skuteczne wdanie się w spór i dokonanie kontroli przez tut. Sąd,
- art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 8 § 1 i 2 k.p.a. polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż organy obu instancji bezpodstawnie odstąpiły bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, a to w niniejszej sprawie odmówiły przyznania przedmiotowego świadczenia, podczas gdy uprzednio w identycznym stanie faktycznym organ I instancji przyznał Skarżącej prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co skutkowało wadliwym oddaleniem skargi.
Na podstawie art. 185 § 1 i art. 188 oraz 203 pkt 1 p.p.s.a. wniesiono o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji;
zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Na zasadzie art. 179a p.p.s.a. wniesiono, aby Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uchylił w całości zaskarżony wyrok i ponownie rozpoznał sprawę oraz zasądził od organu na rzecz Skarżącej zwrot kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259), dalej: p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się wyłącznie do zbadania zawartych w skardze zarzutów sformułowanych w granicach podstaw kasacyjnych.
Strona skarżąca kasacyjnie formułuje zarzuty oparte na naruszeniu wskazanych w skardze przepisów prawa procesowego, jak również przepisów prawa materialnego. Mimo wielości zarzutów, zarzuty skargi kasacyjnej koncentrują się w istocie na jednym problemie tj. prawidłowości stanowiska Sądu Wojewódzkiego w zakresie braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego nie podejmowaniem przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad matką, w sytuacji istnienia innych członków rodziny zobowiązanych do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej. Zdaniem skarżącej w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest jakiegokolwiek przepisu warunkującego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od rzeczonych okoliczności.
Odnosząc się do tych zarzutów wskazać na wstępie należy, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisu u.ś.r., regulujące zasady i warunki przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym na datę wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że matka skarżącej (rocznik 1946) legitymuje się orzeczeniem z 29 listopada 2019 r., w którym ustalono, że jest niepełnosprawna w stopniu znacznym, a ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 16 lipca 2012 r. Matka skarżącej jest osobą całkowicie zależną od innych osób, niesamodzielną, zdaną na pomoc. Matka słabo komunikuje werbalnie, nie ma z nią kontaktu logicznego, z trudem zachowuje równowagę. Nie wykonuje czynności samoobsługowych i higienicznych, ma problemy z kontrolowaniem potrzeb fizjologicznych.
Skarżąca, jedyna z rodzeństwa, zapewnia matce opiekę i pielęgnację całodobowo, zabezpieczając wszystkie potrzeby w zakresie żywienia, leczenia, utrzymania higieny osobistej. W ramach opieki skarżąca pomaga matce w czynnościach samoobsługowych, higienicznych, podaje leki, przygotowuje posiłki, wykonuje pranie, sprząta. Ponadto ustala terminy wizyt lekarskich, przestrzega ich realizacji. Podkreślenia wymaga, że zarówno Sąd I instancji, jak i organ odwoławczy, nie kwestionują, iż ze względu na ciężki i poważny stan zdrowia matka skarżącej wymaga pomocy i opieki, a opiekę tą zapewnia jej skarżąca, jedna z trójki rodzeństwa.
Jednak, w ocenie Sądu I instancji, w realiach tej sprawy z uwagi na posiadanie przez skarżącą jeszcze dwóch braci, obciążonych w równym stopniu co ona, obowiązkiem alimentacyjnym względem matki, w stosunku do których nie ma obiektywnych przeszkód uniemożliwiających im wywiązanie się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego - brak jest możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego,
Z takim stanowiskiem Sądu I instancji, nie sposób się zgodzić.
Bezsprzecznie zarówno skarżąca, jak i jej rodzeństwo, należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem matki i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślić trzeba, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtowało się stanowisko, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy wnioskodawca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Taki pogląd jest w zasadzie jednolity w najnowszym orzecznictwie NSA (por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1596/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt 1626/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1521/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1627/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r" sygn. akt I OSK 925/21 publik. CBOSA).
Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołany przepis wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki.
Nie można zgodzić się również ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż w kontekście świadczenia pielęgnacyjnego, pomoc jest możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskodawca wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m. in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych sfinansowanych przez osoby zobowiązane do alimentacji). Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. takiego wymogu nie ustanawia, natomiast wyraźnie określa podmiotowe i przedmiotowe oraz pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to zatem wymóg pozaustawowy i słusznie podniosła strona skarżąca kasacyjnie, iż niedopuszczalne jest wprowadzanie przez sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wskazać również należy, że uszło uwadze Sądu I instancji, iż odesłanie zawarte w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przepisów k.r.o. ma ograniczony charakter w tym znaczeniu, że nie daje podstaw w procesie wykładni do odwoływania się do przepisów k.r.o. w zakresie szerszym, niż to wynika z odesłania. W kwestii kryteriów i przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ustawa o świadczeniach rodzinnych ma charakter autonomiczny.
Zatem całkowicie nieuprawnione jest stanowisko Sądu I instancji o niewystępowaniu związku przyczynowo - skutkowego miedzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną matką, w sytuacji istnienie jeszcze innych osób zobowiązanych do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej.
Tym samym zasadnie autor skargi kasacyjnej zarzucił Sądowi I instancji błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., poprzez akceptację stanowiska organu odwoławczego o braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a opieką nad matką. Natomiast zasadność wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów prawa procesowego jest konsekwencją przedstawionej wyżej interpretacji przepisów prawa materialnego.
Nie jest także prawidłowe stanowisko Kolegium, że skoro skarżąca od 2018 r. nie pracuje, to nie istnieje związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawną matką. O istnieniu związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki przesądza nie to, kiedy skarżąca wcześniej pracowała, lecz to, jaki jest rzeczywisty zakres sprawowanej przez nią opieki nad matką i jednocześnie jakie są potrzeby niepełnosprawnej matki w dacie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1. sentencji. Rozpoznając ponownie sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpozna ją z uwzględnieniem aktualnego stanu prawnego, regulującego przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego.
O zasądzeniu od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego postanowiono na podstawie art. 203 pkt 1, art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.
Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.
-----------------------