Uzasadnienie
Prezydent Miasta Zabrze reprezentowany przez Zastępcę Kierownika Działu Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Zabrzu na podstawie art. 22 § 1 ust. 1 K.p.a. wystąpił z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Prezydentem Miasta Zabrze a Burmistrzem Miasta i Gminy Dobczyce o wskazanie organu właściwego do rozpatrzenia sprawy dotyczącej ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 stycznia 2014 r. do 28 lutego 2014 r. oraz w sprawie rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. przez K. Z..
W uzasadnieniu wskazano, że w dniu 21 lipca 2014 r. K. Z. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Zabrzu oświadczenie, z którego wynika, że od dnia 7 lipca 2014 r. zamieszkuje w Dobczycach [...], ul. [...]. Na podstawie powyższego MOPR w Zabrzu w dniu 24 lipca 2014 r. przekazał dokumentację do MGOPS w Dobczycach w celu dalszego prowadzenia postępowania. MGOPS w Dobczycach pismem z dnia 25 sierpnia 2014 r. odesłał dokumentację nie uznając się za organ właściwy do ustalenia świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego w związku z wszczętym postępowaniem w dniu 8 lipca 2014 r. oraz do rozłożenia na raty świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego w związku z prośbą K. Z. z dnia 1 lipca 2014 r.
Burmistrz Miasta i Gminy Dobczyce w odpowiedzi na wniosek wniósł o wskazanie Prezydenta Miasta Zabrza jako organu właściwego do rozpatrzenia sprawy. Burmistrz wskazał, że MOPR w Zabrzu przekazał do MGOPS w Dobczycach całość akt sprawy o ustalenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionej A. F., reprezentowanej przez matkę K. Z., dotychczas zamieszkałą pod adresem: ul. [...] 4, [...] Zabrze, w związku ze złożonym w dniu 21 lipca 2014 r. przez ww. oświadczeniem, iż od dnia 7 lipca 2014 r. przebywa pod adresem: [...],[...] Dobczyce. Przesłana dokumentacja zawierała wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z załącznikami niezbędnymi do wydania decyzji ustalającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. Do akt sprawy dołączono decyzję uchylającą prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz A. F. od dnia 1 sierpnia 2014 r., w związku z faktem zmiany miejsca zamieszania wierzycielki oraz pismo w sprawie przekazania do realizacji wypłaty od 1 sierpnia 2014 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez MGOPS w Dobczycach.
Ponadto do akt sprawy dołączono dokumentację, z której wynika, że w związku z zaistniałymi okolicznościami świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. MOPR w Zabrzu jako organ właściwy wierzyciela, decyzją z dnia 25 czerwca 2014 r. w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zażądał od K. Z. zwrotu świadczeń za okres od 1 października 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. W przesłanej dokumentacji znajdował się wniosek K. Z. z dnia 30 czerwca 2014 r., w którym zwróciła się z prośbą o rozłożenie na raty świadczeń nienależnie pobranych za okres od 1 października 2013 r. do 31 grudnia 2013 r., który wpłynął do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Zabrzu w dniu 1 lipca 2014 r., a zatem przed zmianą jej dotychczasowego miejsca zamieszkania.
W ocenie Burmistrza nie jest on organem właściwym w sprawie rozpatrzenia wniosku dot. rozłożenia na raty świadczeń nienależnie pobranych za okres od 1 października 2013 r. do 31 grudnia 2013 r., gdyż wydanie rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest sprawą administracyjną ściśle powiązaną z uprzednim wydaniem decyzji przez MOPR w Zabrzu w sprawie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. A zatem pomimo zmiany miejsca zamieszkania K. Z. właściwym do rozpoznania wniosku i wydania w tej sprawie decyzji jest organ realizujący wypłatę świadczeń, za który została wydana decyzja dotycząca zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.
Ponadto zdaniem Burmistrza nie jest on także organem właściwym w sprawie dotyczącej ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 stycznia 2014 r. do 28 lutego 2014 r. Świadczenia w tym okresie były wypłacane przez MOPR w Zabrzu, który po zaistnieniu okoliczności wskazujących na fakt nienależnego ich pobrania w dniu 8 lipca 2014 r. wszczął postępowanie administracyjne. Zmiana miejsca zamieszkania K. Z., która nastąpiła po fakcie pobrania przez nią nienależnych świadczeń, w przekonaniu Burmistrza nie ma wpływu na właściwość organu, gdyż jest to ściśle powiązane z uprzednio wszczętym postępowaniem przez MOPR w Zabrzu. Z tych względów właściwym do kontynuowania postępowania w sprawie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych poprzez wydanie decyzji ustalającej ich wysokość i żądania ich zwrotu jest dotychczasowy organ właściwy wierzyciela, który realizował w tym czasie wypłatę świadczeń i po zaistnieniu stosownych przesłanek wszczął postępowanie mające na celu odzyskanie świadczeń nienależnie pobranych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sądy administracyjne rozpoznają – na podstawie art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 – dalej: p.p.s.a.), z zastrzeżeniem art. 22 § 1 k.p.a. – spory o właściwość powstałe pomiędzy organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek, a organami administracji rządowej. Przez spór kompetencyjny (także o właściwość), o którym mowa w art. 4 p.p.s.a. należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia konkretnej sprawy (spór pozytywny) lub też każdy z nich uważa się za niewłaściwy do jej załatwienia (spór negatywny).
W rozpoznawanej sprawie pomiędzy Prezydentem Miasta Zabrze a Burmistrzem Miasta i Gminy Dobczyce wystąpił negatywny spór o właściwość dotyczący rozpatrzenia sprawy ustalenia nienależnie pobranych przez K. Z. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 stycznia 2014 r. do 28 lutego 2014 r. oraz w sprawie rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 31 grudnia 2013 r.
Zgodnie z art. 19 k.p.a. organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Odnosi się to do wszystkich stadiów postępowania. W sytuacji więc, gdy organ właściwy stał się w toku postępowania niewłaściwy miejscowo do rozpatrzenia sprawy, np. strona zmieniła miejsce zamieszkania, organ ten powinien przekazać sprawę organowi właściwemu dla miejsca zamieszkania strony (por. postanowienie NSA z 29 czerwca 2007 r., I OW 10/07; B. Adamiak, J Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2011, wyd. 11, s. 106).
Podkreślić należy, że o ile określenie właściwości rzeczowej następuje na podstawie przepisów odrębnych, odnoszących się do spraw określonych co do ich rodzaju, które są przypisane do zakresu jego działania (o czym stanowi się w art. 20 k.p.a.), o tyle przy ustalaniu zakresu właściwości miejscowej oraz instancyjnej w pierwszej kolejności stosuje się przepisy szczególne zawarte w ustawach odrębnych, a dopiero w ich braku (zgodnie z zasadą subsydiarności) przyjmuje się za podstawę przepisy k.p.a.
Przy ustalaniu organu właściwego w niniejszej sprawie, ma zastosowanie ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 2 pkt 10 tej ustawy organem właściwym wierzyciela jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej. Natomiast zgodnie z art. 12 ust. 1 powołanej wyżej ustawy postępowania w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego prowadzi organ właściwy wierzyciela.
Przepis art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przewiduje, że "osoba, która pobrała nienależne świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami" (czyli wierzyciel alimentacyjny), natomiast przepis ten nie określa organu właściwego do rozpoznania tej sprawy. Zasadą przewidzianą w art. 12 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest, że "postępowania w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego prowadzi organ właściwy wierzyciela", którym zgodnie z art. 2 pkt 10 jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej.
Z kolei w myśl art. 23 ust 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów "organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". W myśl przytoczonego już wyżej art. 2 pkt 10 ustawy organem właściwym wierzyciela jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej.
Podkreślić należy, że przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie regulują tzw. następczej, zachodzącej już w toku prowadzenia postępowania zmiany miejsca zamieszkania wierzyciela. W tej sytuacji zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy stosować odpowiednio wskazane wyżej zasady dotyczące właściwości miejscowej organu wynikającej z przepisów k.p.a. w sytuacji, gdy strona w toku postępowania zmieniła miejsce zamieszkania, wskutek czego organ właściwy staje się w toku postępowania niewłaściwy miejscowo do rozpatrzenia sprawy i powinien przekazać sprawę organowi właściwemu dla aktualnego miejsca zamieszkania strony.
Przedstawiona wykładnia przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest również podzielana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. postanowienia NSA: z 25 września 2014 r., I OW 99/14, z 18 listopada 2014 r., I OW 148/14, z 18 listopada 2014 r., I OW 164/14).
Skoro miejscem zamieszkania K. Z. są Dobczyce to organem właściwym do prowadzenia postępowania o zwrot oraz rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych jest Burmistrz Miasta i Gminy Dobczyce.
Powyższej oceny nie może zmienić okoliczność, iż zaliczkę alimentacyjną na rzecz osoby uprawnionej do alimentów wypłacał Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Zabrzu.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, zgodnie z art. 4 w zw. z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a.