Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 7 lipca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 836/10, odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w W. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując jako podstawę orzeczenia przepis art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270, z późn. zm.), zwanej dalej "p.p.s.a".
Uzasadniając postanowienie Sąd przede wszystkim podniósł, że Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc Państwa, a więc ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym przypadku poczynić wszelkie możliwe czynności, które pozwolą mu na uiszczenie kosztów sądowych i dopiero wtedy, gdy poczynione w ten sposób czynności okazałyby się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc Państwa.
Stosownie do art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855, z późń. zm.), majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie z zachowaniem obowiązujących przepisów może zatem przyjmować darowizny, spadki i zapisy, jak również korzystać z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może także prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Zgodnie z art. 34 Prawa o stowarzyszeniach, dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych.
W tej sytuacji Sąd doszedł do wniosku, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy, skoro Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych w prawie możliwości zgromadzenia środków finansowych, np. w postaci składek członkowskich.
Pismem z dnia 19 lipca 2010 r. strona skarżąca wniosła zażalenie na wyżej wymienione postanowienie domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie uchylenia postanowienia w całości i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła, że w sposób rażący narusza ono przepis art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a.
W uzasadnieniu zażalenia skarżące Stowarzyszenie podniosło, że jego działalność, polegająca na reprezentowaniu interesu społecznego w sprawach z zakresu architektury i urbanistyki, nie wymaga żadnych środków i jest realizowana społecznie przez członków Stowarzyszenia. Wskazało, że prowadzi działalność korzystną dla ogółu mieszkańców Warszawy oraz dąży do zapewnienia ładu architektoniczno-urbanistycznego, realizuje więc cele istotne dla całej społeczności. Ponadto podkreśliło, że o tym czy Stowarzyszenie prowadzi działalności gospodarczą decyduje wola jego członków, zaś w chwili obecnej Stowarzyszenie nie ma zamiaru prowadzenia działalności tego rodzaju. Podkreśliło również, że w szeregu innych spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie było zwalniane od kosztów sądowych, dlatego zaskarżone postanowienie stanowi niezrozumiałe odstępstwo od poprzedniej praktyki. W ocenie Stowarzyszenia odmowa przyznania prawa pomocy w przedmiotowej sprawie jest równoznaczna z pozbawieniem go prawa do sądu i naruszeniem art. 6 ust. 1 Konwencji i Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie ma uzasadnionych podstaw, a zatem nie może odnieść zamierzonego skutku.
W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, który Sąd w pełni podziela, iż osoba prawna, czy też inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada niezbędnych środków, ale również, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (por.: J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", LexisNexis, Warszawa 2006 r., str. 504).
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie przedstawiło przekonywujących argumentów, które mogłyby stanowić podstawę do uznania, że Stowarzyszenie środków tych pozyskać nie mogło. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność powinno było założyć konieczność ponoszenia kosztów sądowych we wszczynanych postępowaniach i zapewnić na ten cel odpowiednie środki finansowe.
Należy wskazać, że możliwość pozyskania dochodów przez stowarzyszenie przewiduje w szczególności przepis art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855, ze zm.), w myśl którego majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej. Ponadto stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach, a dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych (art. 34).
Fakt, że skarżące Stowarzyszenie zrezygnowało z uzyskiwania ww. dochodów jak również nie ma zamiaru prowadzić działalności gospodarczej nie uzasadnia – co słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi przez Skarb Państwa.
Rację ma również Sąd pierwszej instancji, gdy twierdzi, że wskazywana przez skarżące Stowarzyszenie okoliczność, iż w innych postępowaniach uzyskiwało zwolnienie od kosztów sądowych nie oznacza, że prawo pomocy zostanie mu przyznane w kolejnych postępowaniach sądowych.
Należy również mieć na uwadze, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wielokrotnie odmawiał przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy w innych postępowaniach, a zażalenia wnoszone przez Stowarzyszenie były oddalane przez Naczelny Sąd Administracyjny, co zupełnie pominęło skarżące Stowarzyszenie (np.: postanowienia NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09; z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09; z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 66/09; z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 133/09; z dnia 8 lipca 2010 r. sygn. akt II OZ 664/10).
Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut, że odmowa udzielenia prawa pomocy stanowi pozbawienie skarżącego Stowarzyszenia prawa do Sądu i narusza art. 6 ust. 1 Konwencji i Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, z późn. zm.). Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania stronie skutecznego dostępu do sądu w żadnym razie nie oznacza konieczności zagwarantowania jej bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów.
Kierując się powyższymi względami Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.