Uzasadnienie
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2001 r. [...] oddalił apelację Zespołu Szkół Odzieżowych [...] w P. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Poznaniu z dnia 19 czerwca 2001 r. [...] uznającego wypowiedzenie stosunku pracy Marii S. z dnia 29 marca 2001 r. za bez- skuteczne. Sąd ustalił, że Maria S. była zatrudniona w pozwanej Szkole na stanowi- 2 sku nauczyciela zawodu od 1 września 1986 r.; od 6 grudnia 1991 r. na podstawie mianowania. Decyzją z 6 kwietnia 2000 r. nadano jej stopień awansu zawodowego - nauczyciel mianowany. Pismem z 29 marca 2001 r. wypowiedziano powódce stosu- nek pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) ze skutkiem na dzień 31 sierpnia 2001 r. Jako przyczynę wypowiedzenia podano zmiany organiza- cyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów w szkole uniemożliwiające dalsze zatrudnienie Marii S. w pełnym wymiarze zajęć. W piśmie tym została zawarta pro- pozycja złożenia przez powódkę (w terminie do 31 maja 2001 r.) ewentualnego wnio- sku o przeniesienie w stan nieczynny.
„Praktyka polegająca na równoczesnym rozwiązaniu z nauczycielem stosunku pracy i pouczaniu go o możliwości złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczyn- ny nie może być aprobowana przez Sąd”. „Pracownik musi stanąć przed alternatywą przejścia w stan nieczynny albo rozwiązania stosunku pracy zanim pracodawca złoży stosowne oświadczenie w tym względzie.” Pracodawca nie może podjąć decyzji o rozwiązaniu stosunku pracy nim nie postawi pracownika przed wyborem „jednego z tych rozwiązań. Nie czyni zadość temu obowiązkowi rozwiązanie stosunku pracy z jednoczesnym pouczeniem pracownika o możliwości zgłoszenia wniosku o przenie- sienie w stan nieczynny. Gdyby bowiem pracownik złożył wniosek o przeniesienie w stan nieczynny pracodawca musiałby za zgodą pracownika cofnąć swoje oświadcze- nie woli o rozwiązaniu stosunku pracy.” W ocenie Sądu, powódkę pozbawiono moż- liwości dokonania wyboru między przeniesieniem w stan nieczynny i rozwiązaniem stosunku pracy „przed podjęciem przez pracodawcę decyzji o wypowiedzeniu, co stanowi naruszenie art. 20 ust. 1 pkt 2” Karty Nauczyciela i czyni wypowiedzenie bezskutecznym.
Pozwana Szkoła zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawę ka- sacji naruszenie prawa materialnego, a to art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela „po- przez przyjęcie, że przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny jest możliwe bez wniosku osoby zainteresowanej oraz że informacja o możliwości złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny musi być przekazana wcześniej i niedopuszczalne jest jej połączenie w jednym piśmie z wypowiedzeniem”, jej pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa oraz o zasądzenie kosztów procesu w kwocie 3.000 zł. W uzasadnieniu skargi podniósł, że przedmiotem sporu jest zasadność zastosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, którą powódka 3 kwestionuje. Nie godzi się ona ani na rozwiązanie stosunku pracy, ani na przeniesie- nie w stan nieczynny. Wywodził, że do podjęcia ostatecznej decyzji o rozwiązaniu z nauczycielem stosunku pracy konieczne jest złożenie przez niego wniosku o prze- niesienie w stan nieczynny. „Wypowiedzenie umowy o pracę staje się skuteczne i zaczyna biec okres wypowiedzenia w sytuacji, gdy do początku okresu wypowiedze- nia nie zostanie złożony wniosek o przeniesienie w stan nieczynny”. W piśmie z dnia 29 marca 2001 r. strona skarżąca poinformowała powódkę o możliwości przejścia w stan nieczynny, wyznaczając na dokonanie tej czynności termin do 30 maja 2001 r.
Stosowny wniosek do dnia 30 maja nie został złożony, wobec czego w dniu następ- nym wypowiedzenie rozpoczęło bieg. Nie można podzielić poglądu Sądów, że nau- czyciel, który złożył wniosek o przeniesienie w stan nieczynny, odmówiłby wyrażenia zgody na cofnięcie przez pracodawcę wypowiedzenia stosunku pracy. Jego oświad- czenia woli - wniosek o przeniesienie w stan nieczynny i odmowa wyrażenia zgody na cofnięcie przez dyrektora szkoły wypowiedzenia stosunku pracy - byłyby ze sobą całkowicie sprzeczne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
W rozpoznawanej sprawie występuje kilka zagadnień prawnych, w tym doty- czących obowiązku, sposobu i terminu poinformowania nauczyciela przez dyrektora szkoły o możliwości przejścia w stan nieczynny oraz terminu do złożenia przez nau- czyciela wniosku o przeniesienie w stan nieczynny.
Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nau- czyciela, w brzmieniu obowiązującym po jego zmianie ustawą z dnia 6 kwietnia 2000 r. (Dz.U. Nr 19, poz. 239), w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejsze- nie liczby oddziałów w szkole uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć (taką przyczynę wypowiedzenia podano Marii S. w piśmie z 29 marca 2001 r.) dyrektor szkoły „rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny.” Z powołanego przepisu wynika niewąt- pliwie, że rozwiązanie z nauczycielem stosunku pracy jest alternatywą przeniesienia go w stan nieczynny (na co wskazuje jednoznacznie łącznik „lub”). Wynika dalej, że swoboda dyrektora szkoły w zakresie wyboru jednej z tych dwu alternatywnych czynności jest ograniczona wyborem przez nauczyciela albo rozwiązania, albo zmiany (przejścia w stan nieczynny) stosunku pracy.
Formalnym wyrazem dokona- 4 nego przez nauczyciela wyboru jest złożenie bądź niezłożenie wniosku o przeniesie- nie w stan nieczynny. Złożenie wniosku o przeniesienie w stan nieczynny jest dla dy- rektora szkoły równoznaczne z nakazem dokonania tej czynności zmieniającej i za- razem zakazem rozwiązania stosunku pracy. Przesłankami prawidłowego rozwiąza- nia stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela są zatem (poza zachowaniem przepisanego trybu) określona w tym przepisie przyczyna oraz brak wniosku o przeniesienie w stan nieczynny.
Z analizowanego przepisu nie wynika bezpośrednio (wprost) obowiązek dy- rektora szkoły informowania lub pouczenia nauczyciela o przysługującym mu prawie do przeniesienia w stan nieczynny, a tym bardziej zwracania się do nauczyciela z zapytaniem, czy wobec wytypowania go do zwolnienia z przyczyn organizacyjnych złoży on - lub nie - wniosek o przeniesienie w stan nieczynny. Mimo to, ze względów funkcjonalnych, organizacyjnych, a także aksjologicznych, trzeba przyjąć, że nauczy- cielowi należy stworzyć realną możliwość dokonania wyboru między rozwiązaniem stosunku pracy a kontynuowaniem zatrudnienia na zmienionych warunkach (po przeniesieniu w stan nieczynny). Możliwość taką daje jedynie wiedza o niej.
Biorąc pod uwagę prawo pracownika do informacji o jego sytuacji formalnej, trzeba uznać, że dyrektor szkoły powinien (ma obowiązek) poinformować nauczyciela o zamiarze rozwiązania z nim stosunku pracy i o tym, że alternatywą czynności rozwiązującej (wypowiedzenia) jest przeniesienie go w stan nieczynny, pod warunkiem, że złoży on stosowny wniosek. Zbyt daleko idącą i wykraczającą poza prawidłowo zastosowane doktrynalne reguły wykładni przepisów prawa jest konkluzja jakoby z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela wynikał dla dyrektora szkoły obowiązek skierowania do nauczy- ciela zapytania o jego zamiary i aby odpowiedź nauczyciela (negatywna) warunko- wała dopuszczalność wypowiedzenia stosunku pracy. Zgoda nauczyciela na wypo- wiedzenie mu stosunku pracy nie jest wszak wymagana. Od woli nauczyciela, które- go dalsze zatrudnienie w pełnym wymiarze zajęć nie jest możliwe, zależy jednak czy dojdzie do rozwiązania stosunku pracy (bo nie dojdzie w przypadku złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny).
W takim - potocznym tylko - sensie można zasad- nie twierdzić, że nie tyle wypowiedzenie, ile rozwiązanie stosunku pracy, wymaga zgody nauczyciela (wyrażonej przez niezgłoszenie wniosku o przeniesienie w stan nieczynny).
Ani sposób, ani forma, ani termin powiadomienia nauczyciela o przysługują- cym mu uprawnieniu do przejścia w stan nieczynny nie zostały w przepisach okre- 5 ślone. Znaczy to, że informacja (oświadczenie wiedzy) może być nauczycielowi przekazana przez dyrektora szkoły w jakikolwiek (mniej lub bardziej sformalizowany) sposób, który uzna on za właściwy. Nauczyciel może być wobec tego zawiadomiony o możliwości przejścia w stan nieczynny na piśmie lub ustnie. Informacja może mu być podana w osobnym piśmie poprzedzającym wypowiedzenie stosunku pracy lub zbiegającym się w czasie z tą czynnością. Ale także w piśmie zawierającym oświad- czenie woli o wypowiedzeniu. Przepisy (art. 30 § 4 i 5 k.p. w związku z art. 91c Karty Nauczyciela) wskazują konieczne elementy treści pisma zawierającego oświadcze- nie woli o wypowiedzeniu, a nie jedynie dopuszczalne. Wątpliwa natomiast może być skuteczność powiadomienia nauczyciela o możliwości przeniesienia w stan nieczyn- ny na jego wniosek już po dokonaniu wypowiedzenia stosunku pracy.
Wydaje się, że udzielenie informacji w terminie przypadającym na bieg okresu wypowiedzenia pozo- stawałoby, co do zasady, w sprzeczności z jej celem. Świadomy wybór między roz- wiązaniem stosunku pracy i przejściem w stan nieczynny wymaga namysłu, analizy wszelkich konsekwencji podjętej decyzji, a więc i stosownego czasu. Stosownym czasem jest bez wątpienia okres wypowiedzenia. Z drugiej wszakże strony trzeba uwzględnić okoliczność, że wypowiedzenie, związane z organizacją następnego roku szkolnego, może być złożone z wyprzedzeniem czasowym i to niekiedy znacznym (jak w rozpoznawanej sprawie). Dlatego należałoby łączyć ocenę należytego wyko- nania obowiązku powiadomienia nauczyciela o możliwości zgłoszenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny nie tyle z samym wypowiedzeniem - złożeniem oświadczenia woli o wypowiedzeniu, ile – ewentualnie - z rozpoczęciem ustawowego biegu okresu wypowiedzenia.
W tym kontekście zasadne wydaje się zwrócenie uwagi na regulację zbliżonej sytuacji prawnej zawartą w art. 42 § 2 k.p. Za czas do- stateczny do podjęcia przez pracownika decyzji w kwestii przyjęcia zaproponowa- nych warunków pracy i płacy (i kontynuowania zatrudnienia) lub odmowy ich przyję- cia (i rozwiązania stosunku pracy) ustawodawca uznał połowę okresu wypowiedze- nia. Powyższe prowadzi do wniosku, że nie byłoby celowe wywodzenie jakiegoś jed- nego, sztywnego, ostatecznego (końcowego) terminu do przekazania nauczycielowi przez pracodawcę informacji o możliwości złożenia wniosku przewidzianego w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Jako regułę tylko można przyjąć, że powinno to nastąpić przed rozpoczęciem biegu wypowiedzenia. Kwestię tę należy jednak roz- strzygać przy uwzględnieniu i po rozważeniu wszystkich okoliczności każdego kon- kretnego przypadku, a zwłaszcza po ustaleniu, czy i jakie znaczenie miał lub mógł 6 mieć brak dostatecznie wczesnego poinformowania nauczyciela na podjęcie przez niego takiej a nie innej decyzji i czy uniemożliwił mu lub utrudnił złożenie wniosku o przeniesienie w stan nieczynny.
Innym jest zagadnienie terminu do złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Z użytego w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela sformułowania, że dy- rektor szkoły rozwiązuje stosunek pracy (nie zaś wypowiada go) lub przenosi nau- czyciela w stan nieczynny, należy wnosić, że złożenie wniosku o przeniesienie w stan nieczynny jest równoznaczne z zakazem rozwiązania (a nie wypowiedzenia) stosunku pracy. Jak się zdaje, orzekający w sprawie Sąd drugiej instancji nie przy- wiązał do tej stylistyki wykładanego przepisu dostatecznej wagi, czego dowodzi zwłaszcza zamienne użycie w - nadzwyczaj lakonicznym - uzasadnieniu zaskarżo- nego wyroku określeń „rozwiązanie” i „wypowiedzenie”, pomimo że rozwiązanie sto- sunku pracy jest skutkiem terminowej czynności prawnej - wypowiedzenia, a usta- wodawca, w samym tylko analizowanym przepisie, wyraźnie odróżnia te dwa zda- rzenia. Z faktu użycia przez ustawodawcę określenia rozwiązanie, nie zaś wypowie- dzenie stosunku pracy jako alternatywy przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny, można pośrednio wnosić o terminie do złożenia wniosku.
Prawo nauczyciela do do- konania tej czynności wygasa z chwilą ustania zatrudnienia, albowiem zmiana sto- sunku pracy nieistniejącego nie jest możliwa. Wniosek o przeniesienie w stan nie- czynny złożony po zakończeniu stosunku pracy byłby bezprzedmiotowy. Przejście (przeniesienie) w stan nieczynny jest możliwe tylko w czasie trwania stosunku pracy, ale i przez cały czas jego trwania. Wynika stąd, że wniosek o przeniesienie w stan nieczynny może być przez nauczyciela złożony do czasu zakończenia stosunku pracy (upływu okresu wypowiedzenia), a zatem zarówno przed dokonaniem wypo- wiedzenia (złożeniem nauczycielowi oświadczenia woli o wypowiedzeniu), jak i, wbrew odmiennemu stanowisku strony pozwanej, po wypowiedzeniu stosunku pracy.
W pierwszej sytuacji ewentualne późniejsze wypowiedzenie byłoby prawnie niedo- puszczalne, a więc bezskuteczne. W przypadku drugim - prawnie nieistniejące. Ar- gumentu przeciwko dopuszczalności złożenia wniosku po dokonaniu wypowiedzenia nie może stanowić obawa Sądu, której nie sposób podzielić, co do możliwości jedno- czesnego złożenia przez nauczyciela i wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, i odmowy wyrażenia zgody na cofnięcie wypowiedzenia. Wedle art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. oświadczenie woli należy tak tłumaczyć jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których zostało złożone, zasady współżycia społecznego 7 oraz ustalone zwyczaje. Kolejny raz trzeba powtórzyć, że przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny jest alternatywą rozwiązania z nim stosunku pracy. Przeniesienie w stan nieczynny następuje wprawdzie na podstawie jednostronnego aktu dyrektora szkoły, jednak wyłącznie na wniosek nauczyciela.
Wniosek taki jest oświadczeniem woli złożonym w zamiarze kontynuowania zatrudnienia, a zatem skierowanym prze- ciwko rozwiązaniu stosunku pracy (dokonaniu wypowiedzenia lub skutkom dokona- nego wypowiedzenia). Wobec tego złożenie przez nauczyciela wniosku o przenie- sienie w stan nieczynny po wypowiedzeniu mu stosunku pracy jest tego rodzaju za- chowaniem, poprzez które ujawniona zostaje dostatecznie jego wola „unicestwienia” czynności rozwiązującej stosunek pracy (co znaczy wyrażoną konkludentnie zgodę na cofnięcie wypowiedzenia).
Do rozważenia pozostaje ostatnia kwestia - związania nauczyciela wyznaczo- nym przez dyrektora szkoły terminem do złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Ustawodawca nie ograniczył w czasie możliwości składania wniosku, określając jedynie (nie wprost) ostateczny termin do dokonania tej czynności, którym jest data poprzedzająca dzień rozwiązania stosunku pracy. Należy wobec tego przy- jąć, że - wbrew odmiennemu poglądowi pełnomocnika strony pozwanej - określenie przez pracodawcę terminu do złożenia wniosku nie wiąże nauczyciela. Takie stano- wisko jest usprawiedliwione również funkcjonalnie. Podjęcie decyzji w kwestii konty- nuowania zatrudnienia lub zaprzestania pracy wymaga rozważenia (uwzględnienia) wszelkich jej konsekwencji. Okoliczności uzasadniające taki a nie inny wybór w da- nym momencie mogą ulec zmianie w terminie późniejszym. Ze względów czysto or- ganizacyjnych (brak możliwości zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć w danym roku szkolnym) jest zasadniczo dla szkoły obojętne, czy stosunek pracy z nauczycielem „zbędnym” ulegnie rozwiązaniu z końcem poprzedniego roku szkol- nego, czy nauczyciel zostanie zwolniony z obowiązku świadczenia pracy (a tym sa- mym pracodawca z obowiązku zatrudniania go) z perspektywą wygaśnięcia stosunku pracy po sześciu miesiącach.
W konkluzji należy stwierdzić, że - wbrew stanowisku Sądu wyrażonemu w motywach zaskarżonego wyroku - informacja o uprawnieniu do złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny nie musi być dokonana odrębnym pismem poprze- dzającym wypowiedzenie stosunku pracy, lecz może być przekazana nauczycielowi w piśmie zawierającym oświadczenie woli o wypowiedzeniu, oraz że nauczyciel może złożyć wniosek o przeniesienie w stan nieczynny nie tylko w okresie poprze- 8 dzającym dokonanie wypowiedzenia, ale także w terminie późniejszym - póki trwa stosunek pracy. Tym samym podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela przez błędną jego wykładnię jest usprawiedliwiony, co nie oznacza trafności jego uzasadnienia w części odnoszącej się do terminu złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny.
Biorąc powyższe pod uwagę jak również to, że Sąd drugiej instancji nie doko- nał żadnych ustaleń w zakresie zasadności zastosowania przez dyrektora Zespołu Szkół Odzieżowych w P. względem Marii S. art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, co jest niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313 k.p.c., orzekł jak w sentencji.