Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 11 lutego 2021 r., sygn. akt Ts 98/20

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 24 czerwca 2020 r. (data nadania) J.C. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił o zbadanie zgodności art. 40, art. 41 i art. 42 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.; dalej: k.p.k.) z art. 2, art. 32, art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji.

Postanowieniem z 11 lutego 2021 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 22 lutego 2021 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze z uwagi na wniesienie jej po upływie przepisanego terminu. Za nieuprawdopodobniony uznał również zarzut niekonstytucyjności art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k. Stwierdził ponadto, że zaskarżone art. 41 § 2 i art. 42 § 1-3 k.p.k.

nie były podstawą prawną wydania orzeczenia, z którym skarżący łączy naruszenie swoich konstytucyjnych praw, a treść art. 42 § 4 k.p.k. nie pozostaje w związku z istotą sformułowanego w skardze zarzutu niekonstytucyjności tego przepisu.

W zażaleniu z 1 marca 2021 r. (data nadania) skarżący zaznaczył, że głównym jego zarzutem był brak możliwości poddania kontroli instancyjnej postanowienia w sprawie wyłączenia sędziego w postępowaniu w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia z odbywania kary pozbawienia wolności. Wskazał, że nie przysługiwało mu również uprawnienie do kwestionowania treści tego rozstrzygnięcia w drodze zarzutu apelacji lub kasacji. Z tego względu, jego zdaniem, art. 40, art. 41 i art. 42 k.p.k. „naruszają art. 2, art. 32, art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, tj. zasadę demokratycznego państwa prawa, zasadę równości wobec prawa, prawo do bezstronnego i niezależnego sądu oraz zasadę dwuinstancyjności” (s. 2 zażalenia).

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.

1. 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. 2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że argumenty przytoczone w zażaleniu nie podważają ustaleń przedstawionych w zaskarżonym postanowieniu.

Skarżący powtórzył w rozpatrywanym zażaleniu stanowisko sformułowane w skardze konstytucyjnej. Nie odniósł się przy tym do ustalenia Trybunału, że skarga została wniesiona po upływie ustawowego terminu jej złożenia (zasadnicza przyczyna odmowy wszczęcia merytorycznej kontroli skargi). Nie polemizował ponadto ze stwierdzeniem przez Trybunał zaistnienia dodatkowych podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze, odnoszących się do sformułowanych przez niego zarzutów niekonstytucyjności art. 41 § 2 i art. 42 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 304; dalej: k.p.k.). Skutkuje to niemożnością uwzględnienia zażalenia.

W odniesieniu do podstawy odmowy nadania dalszego biegu skardze w części dotyczącej zarzutów niekonstytucyjności art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k., które Trybunał uznał za nieuprawdopodobnione, skarżący podniósł, że nie miał możliwości zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wyłączenia sędziego, zapadłego w postępowaniu w przedmiocie warunkowego przedterminowego zwolnienia ani formułowania zarzutów dotyczących tego rozstrzygnięcia w apelacji lub kasacji. W skardze wywodził natomiast, że „w postępowaniu karnym sąd rozstrzyga o jednym z podstawowych praw człowieka, o wolności. W przypadku rozpatrywania sprawy tylko w jednej instancji bez możliwości odwołania może skutkować znacznymi szkodami dla strony procesu, a w przypadku postępowania karnego szkody te mogą się przekładać na wyrok skazujący”(s. 4 skargi). Odnotowania wymaga ponadto odwołanie się w skardze do norm obowiązujących w procedurze cywilnej, przewidujących – nieistniejącą w postępowaniu karnym – możliwość zaskarżenia postanowienia o nieuwzględnieniu wniosku o wyłączenie sędziego.

Obecność w tym zakresie rozbieżności w ramach wskazanych procedur była jedynym powołanym przez skarżącego argumentem mającym uzasadnić niezgodność zaskarżonych przepisów ze wskazanymi w skardze postanowieniami Konstytucji.

Trybunał negatywnie ocenia taki sposób sformułowania zarzutów skargi i przychyla się do zawartego w zaskarżonym postanowieniu stwierdzenia, że skarżący nie uprawdopodobnił tezy o niekonstytucyjności art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k.

Przypomnieć należy, że instytucja warunkowego przedterminowego zwolnienia nie wiąże się z orzekaniem o karze, ale z wykonywaniem kary i kieruje się swoistymi dyrektywami. Jednocześnie skutki orzeczeń zapadających w kwestii warunkowego przedterminowego zwolnienia mają wpływ na sferę wolności osobistej skazanych, a pośrednio dotyczą także innych praw konstytucyjnych (wyrok TK z 10 lipca 2000 r., sygn. SK 21/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 144).

W swoich orzeczeniach Trybunał dokonywał już prób porównania przesłanek i mechanizmów wyłączenia sędziego w ramach różnych procedur. Nie prowadziło to jednak do konkluzji nakazującej ujednolicanie regulacji rozbieżnych. W wyroku z 23 października 2006 r. Trybunał orzekł, że „prawo do sądu nie ma bezwzględnego i absolutnego charakteru, a gwarancje konstytucyjne związane z prawem do sądu nie mogą być w konsekwencji traktowane jako nakaz urzeczywistnienia w każdym trybie i w każdym rodzaju procedury tego samego zestawu instrumentów procesowych, jednolicie określających pozycję stron postępowania i zakres przysługujących im środków procesowych (…). Gwarancje konstytucyjne operują zestawem najbardziej podstawowych środków, od których zależy urzeczywistnienie sensu i znaczenia prawa do sądu, a w konsekwencji ustawodawca dysponuje stosunkowo szerokim zakresem swobody ukształtowania procedur sądowych. Nieuzasadnione jest więc przyjmowanie, z powołaniem się na regulacje konstytucyjne, imperatywu tworzenia rozwiązań, które odtwarzałyby – w odniesieniu do każdej kategorii sprawy, bez względu na jej specyfikę i inne racje, związane najczęściej ściśle z postulatem efektywności stosowanych procedur – ten sam idealny, abstrakcyjny model postępowania, bo taki zresztą nie istnieje” (sygn. SK 42/04, OTK ZU nr 9/A/2006, poz. 125).

W konsekwencji należy stwierdzić, że nie każda odmienność lub specyfika postępowania sądowego musi być a priori traktowana jako ograniczenie prawa do sądu i związanych z tym gwarancji procesowych stron. Z Konstytucji nie wynika bowiem założenie, że każde postępowanie sądowe musi operować tymi samymi instrumentami procesowymi.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 8 u.o.t.p.TK a contrario – postanowił jak w sentencji.

Postanowienie

z dnia 11 lutego 2021 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.C. w sprawie zgodności:

art. 40, art. 41 i art. 42 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) z art. 2, art. 32, art. 45 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

postanawia:

odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 24 czerwca 2020 r. (data nadania) J.C. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.

Postanowieniem z 30 lipca 2018 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy w G. nie uwzględnił wniosku skarżącego o wyłączenie sędziego od udziału w sprawie dotyczącej rozpoznania jego wniosku o udzielenie mu, jako skazanemu, warunkowego przedterminowego zwolnienia.

Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 28 lipca 2020 r. skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: nadesłanie odpisu lub kopii poświadczonej za zgodność z oryginałem orzeczenia wskazanego jako ostateczne oraz udokumentowanie daty jego doręczenia skarżącemu, podanie i udokumentowanie daty złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, a także poinformowanie, czy został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.

W piśmie z 8 sierpnia 2020 r. (data nadania) pełnomocnik skarżącego ustosunkował się do powyższego wezwania. Wskazał, że skarżący przebywa obecnie w Areszcie Śledczym i w związku z tym nie było możliwe uzyskanie od niego dokumentu potwierdzającego datę doręczenia mu postanowienia wskazanego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał ustalił z urzędu, że orzeczenie to skarżący otrzymał 8 sierpnia 2018 r. 5

Zdaniem skarżącego zakwestionowane przepisy – poprzez brak możliwości zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wyłączenia sędziego – naruszają zasadę demokratycznego państwa prawa, zasadę równości wobec prawa, prawo do bezstronnego i niezależnego sądu oraz zasadę dwuinstancyjności. Jak twierdzi, „zróżnicowanie procedury karnej w stosunku do cywilnej powoduje, że strona postępowania karnego jest w gorszej sytuacji niż strona postępowania cywilnego, gdyż odmawia się jej prawa do dwuinstancyjności postępowania w sprawie z wniosku o wyłączenie sędziego” (s. 3 skargi). Zaznaczył, że w postępowaniu karnym sąd rozstrzyga o jednym z podstawowych praw człowieka – o wolności. Zdaniem skarżącego rozpatrywanie sprawy tylko w jednej instancji, bez możliwości odwołania, „może skutkować znacznymi szkodami dla strony procesu, a w przypadku postępowania karnego szkody te mogą się przekładać na wyrok skazujący” (s. 4 skargi).

W przekonaniu skarżącego w niniejszej sprawie termin na wniesienie skargi konstytucyjnej wynosi trzy miesiące od dnia poinformowania pełnomocnika o wyznaczeniu go do reprezentowania skarżącego z urzędu.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Warunkiem skuteczności skargi konstytucyjnej jest spełnienie wymogów wynikających z Konstytucji oraz ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).

2. Zdaniem skarżącego skarga konstytucyjna została wniesiona w ustawowym terminie trzech miesięcy od dnia doręczenia pełnomocnikowi z urzędu zawiadomienia o wyznaczeniu go w tej sprawie do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Przedstawione stanowisko jest nietrafne. Zgodnie z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK początkiem biegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej jest doręczenie skarżącemu ostatecznego orzeczenia w sprawie. Termin ten w przypadku jego zawieszenia jest liczony w dniach, tak jakby od początku był oznaczony w dniach, i wynosi 90 dni (art. 36 u.o.t.p.TK w związku z art. 165 § 1 ustawy z dnia 17 października 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm. w związku z art. 111 i art. 114 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.).

W rozpoznawanej sprawie termin do wniesienia skargi konstytucyjnej należy zatem liczyć od dnia następnego po dacie doręczenia skarżącemu ostatecznego rozstrzygnięcia (8 sierpnia 2018 r.), czyli od 9 sierpnia 2018 r. Bieg terminu uległ zawieszeniu 13 sierpnia 2018 r. na skutek złożenia przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej.

Termin ponownie zaczął biec 21 stycznia 2020 r., tj. od pierwszego dnia po dacie zawiadomienia o wyznaczeniu pełnomocnika z urzędu (art. 44 ust. 3 pkt 1 u.o.t.p.TK). Oznacza to, że termin do złożenia skargi upłynął zatem 15 kwietnia 2020 r. Rozpatrywaną skargę nadano w urzędzie pocztowym 24 czerwca 2020 r., a więc po terminie. Okoliczność ta stanowi samodzielną przesłankę odmowy nadania skardze dalszego biegu.

Nietrafne jest również stanowisko skarżącego dotyczące liczenia terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej w związku z ustawą z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374, ze zm.; dalej: ustawa o COVID-19). Trybunał przypomina, że termin do wniesienia skargi konstytucyjnej jest terminem materialnoprawnym (zob. m.in. postanowienia TK z: 25 czerwca 2014 r., sygn. Ts 5/14, OTK ZU nr 3/B/2014, poz. 246; 17 października 2018 r., sygn. Ts 143/17, OTK ZU B/2019, poz. 21; 20 lutego 2020 r., sygn. Ts 191/19, OTK ZU B/2020, poz. 213). Z tego względu w sprawie nie doszło do zawieszenia biegu terminu do wniesienia skargi na podstawie art. 15zzs ustawy o COVID-19.

W tej sytuacji – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK – Trybunał odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.

3. Trybunał wskazuje ponadto, że na podstawie art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być tylko ten przepis, który był normatywną podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie, w związku z którą wniesiono skargę.

Poniżej Trybunał ustosunkuje się do przedmiotu zaskarżenia, odnosząc się do poszczególnych jednostek redakcyjnych przepisów zakwestionowanych przez skarżącego w całości.

1. 3.1. Zaskarżony art. 41 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.;

dalej: k.p.k.), jak stwierdza Trybunał, nie był podstawą prawną wydania postanowienia Sądu Okręgowego, z którym skarżący łączy naruszenie swoich konstytucyjnych praw. W przepisie tym ustanowiono termin prekluzyjny, po przekroczeniu którego sąd pozostawia wniosek bez rozpoznania. Jak wynika zarówno z przedstawionego w skardze stanu faktycznego, jak i z dołączonego do niej orzeczenia, podstawą nieuwzględnienia przez sąd wniosku skarżącego i odmówienia wyłączenia sędziego od rozpoznania jego sprawy nie było przekroczenie terminu do złożenia wniosku. Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącego, ponieważ stwierdził, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki określone w art. 40 § 1 pkt 1-9 oraz art. 41 § 1 k.p.k.

3.2. Normujący postępowanie w przedmiocie wyłączenia sędziego art. 42 § 1-3 k.p.k. również nie stanowił podstawy prawnej orzeczenia powołanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie bowiem z art. 42 § 1 wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu, albo na wniosek strony. § 2 tego przepisu brzmi: „[j]eżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 40, wyłącza się, składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia”. Sędzia, co do którego zgłoszono wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41, może złożyć do akt stosowne oświadczenie na piśmie. Wniosek rozpoznaje się niezwłocznie. Natomiast § 3 stanowi, że z chwilą wyłączenia sędziego, czynności procesowe dokonane z jego udziałem po złożeniu wniosku stają się bezskuteczne. Trybunał stwierdza, że powołane wyżej paragrafy 1-3 tego przepisu nie znalazły zastosowania w sprawie skarżącego, w zakwestionowanym w skardze zakresie.

W tej sytuacji – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało odmówić nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu w zakresie badania konstytucyjności art. 41 § 2 i art. 42 § 1-3 k.p.k.

4. Jak stanowi zakwestionowany art. 42 § 4 k.p.k., „[p]oza wypadkiem określonym w § 2 o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie; w składzie orzekającym w kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wyłączenie.

W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu, w kwestii wyłączenia orzeka sąd wyższego rzędu”.

Trybunał stwierdza, że powyższa norma została zastosowana przy wydaniu postanowienia Sądu Okręgowego, jednakże jej treść nie pozostaje w związku z istotą postawionego w skardze zarzutu niekonstytucyjności powołanego wyżej przepisu (brak możliwości zaskarżenia postanowienia sądu w przedmiocie wyłączenia sędziego), co czyni ten zarzut oczywiście bezzasadnym.

Wskazana okoliczność jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu w zakresie badania konstytucyjności art. 42 § 4 k.p.k.

1. 5. Trybunał stwierdza, że złożonej skardze należy odmówić nadania dalszego biegu także w pozostałym zakresie, tj. co do zarzutu niekonstytucyjności art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k.

Sformułowany przez skarżącego zarzut dotyczy braku możliwości poddania kontroli instancyjnej (braku możliwości złożenia zażalenia) postanowienia w sprawie wyłączenia sędziego. Należy zwrócić uwagę na fakt, że wprawdzie na postanowienie sądu w sprawie wyłączenia sędziego zażalenie nie przysługuje, to jednak zarzut obrazy art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k. może być skutecznie postawiony w apelacji. Takie uprawnienie przewiduje art. 447 § 4 k.p.k. Zgodnie z tym przepisem „[w] apelacji można podnosić zarzuty, które nie stanowiły lub nie mogły stanowić przedmiotu zażalenia”. Dopuszczalne jest więc formułowanie ich bez względu na to, czy dotyczą uprzednich orzeczeń i zarządzeń wpadkowych, które mogły być zaskarżone, czy tych, których zaskarżenia się nie przewiduje (wyrok SN z 12 czerwca 2007 r., sygn. akt IV KK 62/07, LEX nr 296720 oraz postanowienie SN z 6 lutego 2015 r., sygn. akt V KK 384/14, LEX nr 1653780). Próbę podważenia postanowienia odmawiającego wyłączenia sędziego można podjąć także w kasacji.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 22 października 2002 r.: „[z]arzut obrazy art. 41 § 1 k.p.k. może być skutecznie złożony w postępowaniu kasacyjnym, jeżeli strona złożyła wniosek o wyłączenie sędziego sądu odwoławczego w tym trybie i nie został on uwzględniony, albo strona dowiedziała się o przyczynie tego wyłączenia po wydaniu wyroku w sądzie drugiej instancji, bądź też sędzia, któremu znane były powody wyłączenia nie złożył stosownego żądania o wyłączenie (art. 42 § 1 k.p.k.), a strona nie skorzystała z prawa złożenia wniosku. Co oczywiste, zarzut ten jest skuteczny tylko wówczas, gdy uchybienie to, mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia” (sygn. akt II KK 202/02, LEX nr 56092). Stwierdzenie przez sąd naruszenia przepisów dotyczących wyłączenia sędziego jest podstawą do uchylenia zakwestionowanego orzeczenia na podstawie art. 438 pkt 2 k.p.k.

Mając na uwadze powyższe Trybunał stwierdza, że choć przepisy ustawy ‒ Kodeks postępowania karnego nie przewidują możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie oddalające wniosek o wyłączenie sędziego, to jednak umożliwiają kwestionowanie rozstrzygnięć, które są niekorzystne dla skarżącego. W tym stanie rzeczy sformułowane w skardze zarzuty, odnoszące się tylko do kwestii niemożności wniesienia zażalenia na postanowienie w sprawie wyłączenia sędziego, nie uprawdopodobniają tezy o niezgodności przedmiotu skargi z postanowieniami Konstytucji, które prawa te statuują.

Okoliczność ta jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu co do zarzutu niekonstytucyjności art. 40 i art. 41 § 1 k.p.k.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

POUCZENIE 26

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.