Uzasadnienie
W. B. (dalej także: Skarżący) wniósł skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. wydaną w dniu [...] września 2022 r. o nr [...], odmawiającą Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne.
Zaskarżona decyzja została wydana po przeprowadzeniu postępowania zainicjowanego wnioskiem Skarżącego z dnia [...] września 2022 r. We wniosku o umorzenie należności z tytułu składek oraz kosztów egzekucyjnych, Skarżący podał, iż choruje na nowotwór śródpiersia i płuc, nadciśnienie tętnicze, niewydolność nerek, posiada rozrusznik serca. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej podał, że uzyskuje świadczenie rentowe w wysokości 1300 zł brutto oraz pobiera zasiłek z pomocy społecznej w wysokości łącznie 210 zł miesięcznie (50 zł na leki oraz 160 zł dodatku mieszkaniowego).
Skarżący podał, że nie posiada żadnego innego dochodu, a ze względu na zdrowia nie jest w stanie podjąć pracy i poprawić swoją sytuację majątkową. Stałe wydatki deklarowane przez Skarżącego wyniosły 410 zł tytułem miesięcznych opłat (czynsz), 430 zł tytułem opłat eksploatacyjnych, 400 zł tytułem kosztów związanych z leczeniem. Skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Podał także, że jest współwłaścicielem przyczepki lekkiej (w trakcie rejestracji) oraz pojazdu Opel [...]
W decyzji z dnia [...] września 2022 r. o nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 15468,31 zł, w tym na:
- 1) ubezpieczenie społeczne w łącznej kwocie 5580,87 zł, w tym z tytułu:
- - składek za okres 03/2017 – 01/2019 w kwocie 4030,87 zł,
- - odsetek naliczonych na [...] września 2022 r. w kwocie 1550,00 zł,
- 2) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 9887,44 zł, w tym z tytułu:
- - składek za okres 03/2017 – 01/2019 w kwocie 7138,44 zł,
- - odsetek naliczonych na [...] września 2022 r. w kwocie 2749,00 zł.
W uzasadnieniu Organ wskazał, że Skarżący prowadził działalność gospodarczą w zakresie przygotowywania terenu pod budowę. W związku z nieopłaceniem składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne na koncie Skarżącego powstały zaległości.
Organ w toku prowadzonego postępowania o umorzenie należności z tytułu składek przeanalizował dokumenty przedłożone przez Skarżącego (Oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym z [...] września 2022r., dokumentację medyczną, wydruk z historii rachunku, pismo z [...] września 2022r., dowód rejestracyjny, dokumenty z KRUS) oraz informacje pozyskane z urzędu (Informację z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych, Informację z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Informację z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej).
Organ ustalił, że od [...] września 2022r. Skarżący pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1676,78 zł brutto, tj. 1 525,87 zł netto.
Organ przyjął do analizy oświadczenia Skarżącego złożone w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym" dotyczące samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego, ponoszonych wydatków na utrzymanie, świadczeń uzyskiwanych z pomocy społecznej. Organ uwzględnił także, że Skarżący oświadczył, iż poza zadłużeniem w ZUS Skarżący posiada zobowiązania pieniężne u osób fizycznych w kwocie 4000 zł, których nie reguluje.
Organ przyjął do analizy oświadczenia Skarżącego o jego schorzeniach będących następstwem zdiagnozowanej choroby "sarkoidoza wielonarządowa z zajęciem płuc, serca, nerek, hiperkalcemią", a także innych wynikających z przedłożonej dokumentacji medycznej.
W zakresie majątku Skarżącego Organ ustalił, że Skarżący jest użytkownikiem wieczystym co do 8/512 udziału nieruchomości (inne tereny zabudowane) o powierzchni [...] ha położonej w G. oraz właścicielem nieruchomości (lokalu mieszkalnego) o powierzchni 39,00 m2 położonego w G.. Ponadto Skarżący jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Opel [...]. oraz przyczepy lekkiej z 2022r.
Odnośnie należności będących przedmiotem wniosku o umorzenie Organ ustalił, że są one wymagalne i nie uległy przedawnieniu. W stosunku do Skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora ZUS Oddział w T.. W dniu [...] września 2022r. wystawiono zajęcia, na podstawie których od [...] października 2022r. potrącenia ze świadczenia emerytalnego wynosić będą ok. 419,19 zł aż do całkowitej spłaty zadłużenia wobec ZUS.
ZUS wskazał, że wniosek o umorzenie rozpatrzył w oparciu o art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z dnia z dnia [...] października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.; dalej: u.s.u.s.). Organ przeanalizował w stosunku do Skarżącego wystąpienie przesłanek, o których mowa w tym przepisie i stwierdził brak okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie ww. przepisów. Organ argumentował, że Skarżący posiada majątek ruchomy i nieruchomości opisane powyżej oraz stały dochód w postaci emerytury w wysokości 1676,78 zł brutto, tj. 1 525,87 zł netto, z której możliwe jest dochodzenie należności. W stosunku do Skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w T., które nie zostało zakończone. W sprawie nie nastąpiło zatem stwierdzenie przez naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można egzekwować zobowiązanie z tytułu składek. Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Przedstawione powyżej fakty dowiodły zdaniem Organu, że w sprawie Skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Organ przeanalizował sytuację Skarżącego pod kątem wystąpienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek wskazanych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r. Nr 141, poz. 1365; dalej: Rozporządzenie), jednak nie znalazł argumentów po stronie Skarżącego uzasadniających umorzenie należności.
Organ podkreślił, że umorzenie należności jest zarezerwowane dla nadzwyczajnych (wyjątkowych), gdy ze względu na stan zdrowia, wiek i inne społeczne jest realnie niemożliwe wywiązanie się z zobowiązań, a także nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji.
Organ poinformował Skarżącego o możliwości podjęcia starań w kierunku polubownego wywiązania się z obowiązku uregulowania powstałego zobowiązania (poprzez zawarcie układu ratalnego).
Odnosząc się do uzasadnienia wniosku Organ wskazał, że powoływana przez Skarżącego przyczyna powstania zaległości nie może stanowić podstawy umorzenia należności wobec ZUS, bowiem w postępowaniu w sprawach o umorzenie należności analizie nie podlegają przyczyny powstania zadłużenia, ocenie podlega wyłącznie sytuacja wnioskodawcy w kontekście przesłanek umorzenia, określonych w przytoczonych powyżej przepisach.
Organ przypomniał, że każda osoba, która podjęła się prowadzenia działalności gospodarczej i podlega z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym, musi liczyć się z obowiązkiem odprowadzenia należnych składek na te ubezpieczenia i wykazywać staranność w prowadzeniu firmy, ponieważ to na płatniku ciąży ustawowy obowiązek regulowania składek w obowiązującym terminie jak i wysokości. Zatem płatnik powinien poszukiwać możliwości rozwiązania swojej sytuacji finansowej i płatniczej bez udziału państwa. Trudności finansowe nie są równoznaczne z niemożnością zapłaty zaległych zobowiązań z tytułu składek i nie mogą stanowić automatycznie podstawy do ich umorzenia.
Organ zaznaczył również, że bierze pod uwagę nie tylko interes dłużnika, ale również Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Korzystanie z ubezpieczenia społecznego (pobieranie emerytury) oraz z ubezpieczenia zdrowotnego (opieka zdrowotna) i jednoczesne nieregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem osoba z jednej strony korzysta ze świadczeń a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali.
W skardze na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. Skarżący podniósł, iż pracownicy ZUS i KRUS w G. wprowadzili go w błąd bowiem w jego ocenie wydali decyzję zobowiązującą Skarżącego do opłacania podwójnej składki – rolniczej i na działalność gospodarczą. Następnie po dwóch latach, gdy Skarżący zachorował na nowotwór i przeszedł na rentę to z niezrozumiałych dla Skarżącego względów zwrócono Skarżącemu kwotę 4600 zł i nakazano przejście do ZUS, przy czym ZUS zażądał od Skarżącego wielokrotność kwoty zwróconej. Skarżący wyraził stanowisko, że gdyby pracownicy KRUS od razu gdy zakładał działalność skierowali go do ZUS to nie byłoby jego zadłużenia. Skarżący wskazał na nieprawidłowe działanie pracowników ZUS i brak znajomości przez nich przepisów prawa.
W odpowiedzi na skargę z dnia [...] listopada 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. (dalej także: Organ) wniósł o oddalenie skargi.
Odnosząc się do treści skargi Organ podniósł, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie doszło do naruszenia art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 r. (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1009; dalej: ustawa systemowa) w zw. z §3 ust. 1 pkt 1) i pkt 3) Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz.U. z 2003 r. Nr 141. poz. 1365; dalej: Rozporządzenie). Organ wskazał, że w sytuacji majątkowej i życiowej Skarżącego opłacanie przez niego należności z tytułu nieuregulowanych składek nie pozbawi W. B. możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Z majątku Skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne – potrącenia z emerytury.
Organ podkreślił, że w toku postępowania ustalono, że Skarżący ma liczne problemy zdrowotne. Postępowanie dowodowe przeprowadzone przed organem doprowadziło do ustalenia, że skarżący prowadzący samodzielnie gospodarstwo domowe uzyskuje stały miesięczny przychód w postaci świadczenia emerytalnego w wysokości 1676,78 zł (1525,87 zł netto). Ustalono również, że skarżący jest właścicielem nieruchomości (lokalu mieszkalnego) o powierzchni 39 m2 położonej w G., a także użytkownikiem wieczystym udziału w niezabudowanej nieruchomości także położonej w G..
Skarżący posiada ponadto udział w wysokości 1/2 w prawie własności samochodu osobowego marki Opel [...] r. oraz przyczepy lekkiej z 2022 r. W stosunku do skarżącego prowadzone jest obecnie postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w T., w związku z czym z emerytury skarżącego potrącana jest miesięcznie kwota ok. 419,19 zł. W toku postępowania Skarżący nie udokumentował wydatków świadczących o tym, że spłacanie przez niego zaległości w jakiejkolwiek części wiązałoby się z jego niedostatkiem, ani też nie wykazał złego stanu zdrowia uniemożliwiającego uzyskanie dochodu na zapłatę zaległości. Organ podkreślił, że to na Skarżącym spoczywa ciężar dowodu w powyższych kwestiach.
Następnie Organ zauważył, że instytucja umorzenia stanowi wyjątek od powszechnego obowiązku uiszczania należności publicznoprawnych, co oznacza, że jej zastosowanie powinno być ograniczone do nadzwyczajnych sytuacji. Informacje zgromadzone w sprawie nie stwarzały zdaniem Organu podstaw do uznania, że opłacanie należności, np. w systemie ratalnym, mogłoby uniemożliwić skarżącemu zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, co jest warunkiem koniecznym dla przyjęcia, że zachodzi wymieniona w §3 ust. 1 pkt 1) Rozporządzenia przesłanka umorzenia zaległości. Podkreślić przy tym należy, że dokonując oceny sytuacji skarżącego organ rentowy uwzględnił m.in. tzw. minimum socjalne dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wskazywane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych i stwierdził, że dochody gospodarstwa domowego skarżącego przekraczają to minimum.
Niezależnie od powyższego Organ zwrócił uwagę, że skuteczna egzekucja prowadzona wobec skarżącego przez Dyrektora Oddziału ZUS w T. oznacza, że umorzenie należności na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym.
W odpowiedzi na skargę Organ zaznaczył, że akta dotyczące postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec Skarżącego, zawierające dokumenty, na podstawie których organ przyjął, że należności objęte zaskarżona decyzją nie uległy przedawnieniu, zostaną przedłożone niezwłocznie po przekazaniu przez Inspektorat ZUS w G., w którym akta te się znajdują.
Do dnia posiedzenia niejawnego, podczas którego sprawa została rozpoznana przez Sąd, Organ nie przesłał dokumentów dotyczących postępowania egzekucyjnego, o których wspomniał w odpowiedzi na skargę z dnia [...] listopada 2022 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje
Na wstępie należy zauważyć, że Sąd rozpoznał niniejszą sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs⁴ ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.). W będącej przedmiotem kontroli sądowej sprawie Przewodniczący Wydziału skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym (k. 22 akt sądowych). W sprawie zachodziła przeszkoda techniczna do rozpoznania sprawy na rozprawie zdalnej, zatem nie było podstaw do odstąpienia od skierowania sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2016r., poz. 1066) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r. poz. 1369 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym - co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Analiza procesu decyzyjnego Organu wskazuje, że narusza on przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, co uzasadnia wyeliminowanie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.
Spór w przedmiotowej sprawie sprowadza się do odmowy umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne wraz z odsetkami. Zdaniem organu, nie wystąpiły przesłanki umorzenia zaległości z tytułu ww. należności, stąd decyzja odmawiająca uwzględnienia wniosku jest zasadna. W ocenie natomiast strony skarżącej, organ naruszył przepisy prawa odmawiając umorzenia ww. składek wraz z odsetkami, co jest skutkiem nieprawidłowej oceny jej sytuacji materialnej i zdrowotnej. Ponadto doszło do przedawnienia części składek, czego Skarżący wcześniej nie podnosił, "gdyż nie sądził, że ZUS wiedząc o tej sytuacji będzie dochodził należności przedawnionych".
W pierwszej kolejności należy podać, że stosownie do art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z ust. 3 tego artykułu całkowita nieściągalność zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. – Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Wyliczenie zawarte w art. 28 ust. 3 ww. ustawy jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie, tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.
Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podstawy umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365; dalej: Rozporządzenie). Z przepisu tego wynika, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślenia wymaga, że w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust. 1 powyższego rozporządzenia, także mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. Również i tu prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on, ale nie ma obowiązku umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności.
Analizując wyżej przywołane przepisy Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd zaprezentowany przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w prawomocnym wyroku z dnia 28 lutego 2018 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Bd 62/18 (wszystkie orzeczenia powołane w uzasadnieniu są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W związku z powyższym zdaniem Sądu istotnym elementem stanu faktycznego sprawy są ustalenia w zakresie istnienia zaległości, o których umorzenie wnioskuje zobowiązany. Pozytywne lub negatywne decyzje w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS mogą być podejmowane wyłącznie w odniesieniu do należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest nadal zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Za bezprzedmiotowe (podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego – Dz.U. 2022 poz. 1009; dalej: k.p.a.) trzeba bowiem uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych.
Zatem nie ulega wątpliwości, że wydanie decyzji w oparciu o art. 28 u.s.u.s. musi być poprzedzone prawidłowym ustaleniem okresów, za które należności nie uległy przedawnieniu i wysokości tychże zaległości. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Instytucja umorzenia ma bowiem zastosowanie jedynie wtedy, gdy istnieje należność, znana jest jej wysokość i ta wysokość nie jest sporna. Wysokość należności z tytułu składek może mieć bowiem znaczenie dla oceny przesłanek umorzenia i może rzutować na ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zastosowania ulgi. Nie ulega wątpliwości, że na ocenę okoliczności faktycznych konkretnej sprawy w aspekcie przesłanek ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych, tj. ocenę możliwości płatniczych strony i w konsekwencji ewentualnej zapłaty należności, istotny wpływ ma m.in. wysokość ustalonych i dochodzonych od niej należności.
W postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ jest zobligowany z urzędu wykazać prawidłowo kwotę należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, bowiem umorzenie tej właśnie konkretnej kwoty stanowi przedmiot postępowania, a przedmiot taki musi być jednoznacznie i prawidłowo określony. Nie jest bowiem możliwe umorzenie należności, które nie istnieją. Nie można też odmawiać umorzenia nieistniejących zaległości.
Mając na uwadze powyższe, tut. Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie ustalenia takie zostały dokonane, jednak w aktach sprawy brak jest dowodów potwierdzających stanowisko Organu w tym zakresie. Istnieją przy tym wątpliwości co do istnienia zaległości, o których umorzenie wnioskował Skarżący. W tym kontekście zauważyć należy, że organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne dotyczących okresów z lat 03/2017 – 01/2019.
Podać należy, że z dniem 1 stycznia 2012r. został uregulowany 5 - letni termin przedawnienia należności z tytułu składek na podstawie art. 24 u.s.u.s., który stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6.
Uwzględniając fakt, że przedmiotem niniejszego postępowania są należności z tytułu składek za okresy 03/2017 a zatem sprzed ok. 5 lat i 5 miesięcy (na dzień orzekania przez organ), to obowiązkiem organu było ustalenie i wyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji, czy należności nie wygasły na skutek upływu terminu przedawnienia, ewentualnie czy zaistniały okoliczności, które miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. W uzasadnieniu decyzji znajduje się wywód na ten temat, iż "Należności będące przedmiotem wniosku są wymagalne i nie uległy przedawnieniu". Organ wskazuje przy tym, że "W stosunku do Pana prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora ZUS Oddział w T.. [...] września 2022r. wystawiono zajęcia, na podstawie których od [...] października 2022r. dokonywane będą potrącenia ze świadczenia emerytalnego w kwocie ok. 419,19 zł aż do całkowitej spłaty zadłużenia wobec ZUS." Dokumentów potwierdzających powyższe okoliczności nie ma jednak w aktach postępowania przesłanych do Sądu wraz ze skargą i odpowiedzią na skargę.
Stosownie do art. 54 § 2 p.p.s.a. organ, za pośrednictwem którego wniesiono skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, przekazuje skargę sądowi wraz z kompletnymi i uporządkowanymi aktami sprawy i odpowiedzią na skargę, w postaci papierowej lub elektronicznej, w terminie trzydziestu dni od dnia jej otrzymania.
Sąd zwraca przy tym uwagę na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 września 2022 r., sygn. akt I SA/Gd 773/22, w którym został zaprezentowany pogląd, który tutejszy Sąd podziela. W wyroku tym wyjaśniono, że "Tylko kompletne akta administracyjne przekazane sądowi przez organ, którego działanie jest przedmiotem skargi, dają sądowi możliwość wszechstronnego zbadania sprawy we wszystkich jej aspektach, a w szczególności dokonania należytej oceny, czy kontrolowany akt oraz poprzedzające go postępowanie, nie naruszają prawa, w stopniu nakazującym wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego.
W konsekwencji uznać należy, że brak kompletnych akt sprawy (pełnego materiału dowodowego będącego podstawą podjętego przez organ administracji rozstrzygnięcia) uniemożliwia sądowi przeprowadzenie kontroli decyzji objętych skargą. Skoro bowiem obowiązkiem organu administracji jest przekazanie sądowi kompletnych akt administracyjnych sprawy wraz ze skargą i odpowiedzią na skargę (art. 54 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), to nie jest rolą sądu poszukiwanie dokumentów będących podstawą rozstrzygnięcia organu lub też orzekanie w oparciu o materiał dowodowy, który nie został sądowi administracyjnemu przedstawiony".
Ponadto WSA w Gdańsku stwierdziło, iż "W celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu składek konieczne jest także odniesienie się do kwestii, czy dana należność istnieje. Z tego względu obowiązkiem organów jest także odniesienie się do kwestii przedawnienia. Warunkiem wstępnym procedowania w przedmiocie umorzenia należności jest ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją (np. nie uległy przedawnieniu). W przeciwnym razie doszłoby do prowadzenia postępowania, które byłoby bezprzedmiotowe".
W związku z powyższym analiza treści zaskarżonej decyzji oraz przekazanych akt postępowania przed Organem prowadzi do powstania wątpliwości co do podstaw faktycznych wziętych pod uwagę przez Organ przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie istnienia podstaw do stwierdzenia, że należności Skarżącego są nieprzedawnione. Wobec nieprzedstawienia przez Organ dokumentów, potwierdzających brak przedawnienia należności, Sąd z oczywistych względów nie miał możliwości przeanalizowania tej kwestii, o której Organ wspomina w treści decyzji.
Ponownie rozpatrując sprawę, organ odniesie się do tego zagadnienia wykazując, które składki na skutek konkretnie jakich czynności nie uległy przedawnieniu i włączy do akt sprawy dokumenty potwierdzające te okoliczności. Zdaniem Sądu Skarżący ma bowiem prawo poznać stanowisko organu co do nieprzedawnienia składek i ewentualnie podjąć z nim polemikę.
W konsekwencji należy skonstatować, że z zaskarżonej decyzji nie wynikają ustalenia organu pozwalające stwierdzić, które i w jakiej wysokości należności istnieją (na dzień wydania decyzji), skoro brak jest jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. Powyższe uchybienia uniemożliwiają Sądowi dokonanie pełnej kontroli zaskarżonej decyzji w tym, czy sporne należności w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie uległy przedawnieniu.
Warto w tym miejscu przywołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2017r., sygn. akt II GSK 1491/17, w którym wyrażony został następujący pogląd: "co do zasady zgodzić należy się ze stanowiskiem autora skargi kasacyjnej, że przedmiotem postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, nie może być badanie zadłużenia, a jedynie ustawowe podstawy umorzenia należności. Jednocześnie nie budzi wątpliwości Sądu drugiej instancji, że wniosek w sprawie umorzenia należności z tytułu składek powinien odnosić się do konkretnej kwoty tych należności weryfikowalnej na podstawie wiarygodnych dokumentów.
Przypomnieć także należy, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i rentowe może być prowadzone wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie - jego zdaniem - ich uiścić. Stosownie bowiem do art. 24 ust. 2 u.s.u.s. składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata, jako należności z tytułu składek, nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Równolegle mogą więc toczyć się dwa postępowania: egzekucyjne i dotyczące umorzenia należności. Taka sytuacja wystąpiła w tej sprawie.
Należy dodać, że art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji stanowi, że podstawą zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej może być wykonanie lub umorzenie w całości albo w części obowiązku, przedawnienie, wygaśnięcie albo nieistnienie obowiązku. Jeżeli zdaniem Skarżącego nastąpiło przedawnienie należności z tytułu nieopłaconych składek, to zarzut przedawnienia może być zgłoszony wyłącznie w postępowaniu egzekucyjnym. Przedawnione zobowiązanie przestaje istnieć, nie może być egzekwowane i z tego samego powodu nie staje się przedmiotem postępowania o jego umorzenie. O tym, czy upłynął okres przedawnienia zaległych składek i na podstawie jakiego stanu prawnego, będzie mógł orzec sąd administracyjny przy skorzystaniu ze sprawowanej kontroli działalności administracji publicznej obejmującej także orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie (art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a.).
Te kwestie nie budzą wątpliwości w orzecznictwie sądowym (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 lutego 2006r. sygn. akt II SA/Wr 517/2004, wyrok NSA z dnia 14 listopada 2006r. sygn. akt II FSK 1480/2005, wyrok z dnia 11 grudnia 2013r. wyrok WSA w Olsztynie I SA/Ol 681/13).
Dodatkowo zwrócić należy uwagę na relację między przedawnieniem zobowiązań z tytułu składek a umorzeniem tych należności. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej zobowiązanie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wygasa wskutek przedawnienia. Inną przyczyną powodującą wygaśnięcie przedmiotowego zobowiązania jest jego umorzenie (art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej).
W konkluzji stwierdzić trzeba, że przedawnienie nie jest przesłanką, zaistnienie której uzasadnia wniosek o umorzenie zaległości. Fakt przedawnienia może być przedmiotem zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. W postępowaniu prowadzonym z wniosku o umorzenie, przedawnienie jest okolicznością istotną jedynie z tego względu, że wniosek o umorzenie przedawnionych zaległości uznać należy za bezprzedmiotowy. Skład orzekający NSA podziela pogląd, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może bowiem zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne. W tym sensie Sąd pierwszej instancji powinien mieć wiedzę czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyrok NSA z dnia 27 sierpnia 2009 r. sygn. akt II GSK 15/09).
Z tych samych względów Sąd pierwszej instancji rozstrzygając wniosek w przedmiocie umorzenia należności powinien mieć dane umożliwiające stwierdzenie, że obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża Skarżącego. Nie oznacza to, że w toku postępowania o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Sąd przejmuje obowiązki organu egzekucyjnego. Z tych względów należało też uznać, że jakkolwiek przedawnienie należności z tytułu składek nie stanowi przesłanki skutkującej ich umorzeniem, to podniesiona przez Sąd pierwszej instancji kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności składkowych."
Sąd orzekający w niniejszej sprawie pogląd prawny przedstawiony powyżej podziela. Podobny pogląd został wyrażony m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2017r. sygn. akt II GSK 2181/17, w którym stwierdzono, iż "W postępowaniu prowadzonym z wniosku o umorzenie, przedawnienie jest okolicznością istotną jedynie z tego względu, że wniosek o umorzenie przedawnionych zaległości uznać należy za bezprzedmiotowy. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może bowiem zapaść jedynie wówczas, kiedy należności - umorzenia których domaga się strona - nie uległy przedawnieniu lub z innych przyczyn nadal są wymagalne."
Sąd w obecnym składzie dostrzega, że pogląd przeciwny także jest prezentowany w orzecznictwie, jednak nie podziela stanowiska przeciwnego zaprezentowanego m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 646/17. Zdaniem Sądu bowiem stanowisko, iż mimo, że przedawnienie należności z tytułu składek nie stanowi przesłanki skutkującej ich umorzeniem to jednak kwestia przedawnienia mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności składkowych zasługuje na aprobatę z uwagi na ekonomikę postępowania, które może być ograniczone w czasie, na skutek ustalenia przedawnienia składek, których umorzenia dotyczy rozpoznawany przez organ wniosek.
Ponownie zatem rozstrzygając sprawę, organ poda wysokość należności z tytułu składek będących przedmiotem postępowania, uwzględniając terminy przedawnienia oraz okoliczności, które mogą mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia w odniesieniu do konkretnych składek oraz włączy do akt sprawy materiał dowodowy potwierdzający te twierdzenia Organu. Organ zobowiązany będzie do zgromadzenia kompletnych akt administracyjnych, zawierających dane i dokumenty w oparciu, o które dokona prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, a następnie w oparciu o zgromadzone dowody dokona merytorycznego rozstrzygnięcia.
W konsekwencji braku powyższych treści zarówno w uzasadnieniu decyzji, jak i w aktach postępowania przez Organem tut. Sąd nie może stwierdzić, jaki jest zakres przedmiotowy sprawy wobec tego, że składki należne za okres 03/2017 stały się wymagalne w kwietniu 2017 r. a w konsekwencji 5 letni termin przedawnienia uregulowany w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. upłynął w kwietniu 2022 r. W aktach sprawy brak jest dowodów wskazujących na przerwanie biegu terminu przedawnienia.
Sąd obecnie nie przesądza zagadnienia czy doszło do przedawnienia należności składkowych, czy nie miało ono miejsca. Stwierdza wyłącznie, że kwestia ta wymaga rozważenia. Jeżeli bowiem doszłoby do przedawnienia części zaległości z tytułu składek, to w takiej części postępowanie przed organem podlegałoby umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a.
Z kolei z uwagi na fakt, że kwestia przedawnienia jest powodem uchylenia zaskarżonej decyzji, przedwczesna jest ostateczna kontrola prawidłowości zbadania przez organ istnienia przesłanek umorzenia należności w świetle sytuacji, w której znajduje się Skarżący.
Powyższe wady stanowią naruszenie art. 75 § 1, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.). Organ obowiązany jest dokonać wszechstronnego i wnikliwego rozważenia całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), a poprzedzać je powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.). Przedmiotem dowodu może być wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty (art. 75 § 1 k.p.a.).
Jednocześnie Sąd stwierdza, że nawet wystąpienie przesłanki z ww. Rozporządzenia, nie stanowi – po stronie organu – o obowiązku uwzględnienia wniosku o umorzenie składek. Sąd administracyjny nie ma też kompetencji do umorzenia zaległych składek, jak również nakazania organowi, aby udzielił ulgi, bowiem w tej materii Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje w granicach uznania administracyjnego.
Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.