Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 7 czerwca 2023 r., sygn. akt I SA/Kr 197/23

Uzasadnienie

W. O. (dalej: Strona, Skarżący) wnioskiem z dnia 21 marca 2022 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne. W uzasadnieniu wniosku Strona podniosła, że znajduje się w się w trudnej sytuacji finansowej oraz zdrowotnej. Wskazała, że w związku epidemią COVID-19 działalność gospodarcza, która była źródłem utrzymania, praktycznie całkowicie przestała generować zyski. Aktualnie podstawą utrzymania Strony są prace dorywcze, z których uzyskuje dochód w granicach 5.000,00 zł miesięczne, który to dochód jest nieregularny.

Ponadto koszty utrzymania w K. znacznie uszczuplają tę kwotę. Strona podniosła, że jest jedynym żywicielem rodziny, w której skład wchodzi narzeczona oraz jej dziecko. Narzeczona ma problemy zdrowotne i opiekuje się synem, który również choruje. Regularnie przyjmuje leki oraz konieczne są częste wizyty u lekarza. Strona miesięcznie wydaje ok. 1.500,00 zł na leki dla dziecka. Ponadto spłaca kredyt, opłaca czynsz, prąd i gaz, co generuje wydatki w łącznej kwocie 2.700,00 zł. Narzeczona otrzymuje świadczenie "500 plus" na syna. Strona podała, że nie posiada żadnych oszczędności, wierzytelności oraz innych papierów wartościowych, natomiast posiada dwa samochody: S. o wartości około 4.000,00 zł oraz F. o wartości około 1.500,00 zł.

Ponadto Strona zaznaczyła, że epidemia COVID-19 spowodowała przestoje finansowe, w związku z czym niektóre relacje gospodarcze nie zakończyły się polubownie. Obecnie trudna sytuacja majątkowa wynika z należności zasądzonych przez sądy w sprawach, w których Strona została pozwana oraz w sprawach, w których na mocy ugód sądowych jest zobowiązana do zapłaty na rzecz różnych podmiotów określone sumy pieniężne - łącznie około 59.968,68 zł. Poza wymienionymi postępowaniami sądowymi toczą się inne sprawy. Zobowiązania finansowe i wydatki znacznie przekraczają możliwości finansowe Strony.

Wniosek Strona uzupełniła pismem z dnia 4 maja 2022 r., w którym zaznaczyła, że stan zdrowotny utrudnia wykonywanie Jej niektórych prac, w tym w szczególności fizycznych. Strona nadmieniła, że trudności powodują: niedowład ręki, który jest spowodowany uszkodzeniem ścięgien oraz problemy z chodzeniem (ostroga piętowa). Strona poinformowała, że na skutek powstałych zadłużeń zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Strona dodatkowo podniosła, że w związku z odejściem pracownika, który zajmował się sprawami księgowymi oraz posiadał hasła do programów, nie mogła zamknąć roku 2020 i złożyć zeznania podatkowego za ten rok.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: PZUS, organ) decyzją z dnia 19 września 2022 r. nr 1770/2022, działając na podstawie:

1. 1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1009, ze zm.; dalej: u.s.u.s.) odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych, w łącznej kwocie 32 907,96 zł, w tym na:
2. a) ubezpieczenia społeczne - za okres od września 2019 r. do grudnia 2020 r. w łącznej kwocie 23.416,91 zł, w tym z tytułu: składek w kwocie 19.427,91 zł oraz odsetek w kwocie 3.989,00 zł,
3. b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres od września 2019 r. do grudnia 2020 r. w łącznej kwocie 7.544,36 zł, w tym z tytułu: składek w kwocie 5.717,36 zł oraz odsetek w kwocie 1.827,00 zł,
4. c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - za okres od sierpnia 2019 r. do grudnia 2020 r. w łącznej w kwocie 1.946,69 zł, w tym z tytułu: składek w kwocie 1.863,69 zł oraz odsetek w kwocie 83,00 zł.
5. 2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r.) odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 19.895,96 zł, w tym na:
6. a) ubezpieczenia społeczne - za okres od stycznia 2020 r. do grudnia 2020 r. w łącznej kwocie 12.431,52 zł, w tym z tytułu: składek w kwocie 10 985,52 zł oraz odsetek w kwocie1446,00 zł,
7. b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres od września 2019 r. do grudnia 2020 r. w łącznej kwocie 6.542,36 zł, w tym z tytułu: składek w kwocie 5.717,36 zł oraz odsetek w kwocie 825,00 zł,
8. c) Fundusz Pracy - za okres od stycznia 2020 r. do grudnia 2020 r. w łącznej kwocie 922,08 zł.

W uzasadnieniu PZUS m.in. dokonał analizy sytuacji majątkowej i zdrowotnej Strony i stwierdził, że:

1. - nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s.;
2. - Strona nie wykazała, że zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego;
3. - Strona nie wykazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;
4. - Strona nie wykazała, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły Stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Strona pismem z dnia 21 października 2022 r. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym nie zgodziła się ze stanowiskiem organu zawartym w decyzji. Strona powtórzyła argumentację z wniosku jednocześnie szerzej wyjaśniając, że za pewne źródło dochodów nie można uznać wykonywanych przez Nią prac dorywczych, gdyż nie jest to stałe źródło dochodów. Wskazała, że nie posiada pewnej i stałej pracy. Strona wskazała, że obecnie wszelkie prace dorywcze, np. w branży budowlanej, wiążą się z coraz wyższymi cenami materiałów. Powoduje to zmniejszenie prac dorywczych, a tym samym uszczupla zarobki z tego tytułu. Rosnąca inflacja oraz coraz droższe materiały budowlane zniechęcają potencjalnych klientów do wykonania jakichkolwiek prac (np. remontów). Wobec czego kwota dochodu (średnia miesięczna) 4.500,00 zł nie jest już aktualna i ulega stopniowemu zmniejszeniu.

Strona odniosła się do stwierdzenia zawartego w decyzji, że narzeczona pracuje w oparciu o dwie umowy o pracę, wyjaśniając, że dwie umowy generują zarobek łącznie na poziomie najniższej krajowej. Zdaniem Strony, nie ma zatem znaczenia, że narzeczona pracuje w oparciu o dwie umowy, skoro zarabia tyle, ile zarobiłaby na jedną umowę, na pełnym etacie i to na poziomie najniższego wynagrodzenia za pracę. Strona dodała, że narzeczona pracuje na pół etatu w przypadku obu powołanych umów. Ponadto jest to praca na zastępstwo, a więc będzie musiała odejść z pracy w momencie powrotu do pracy poprzedniej pracownicy. Źródło dochodu w postaci umów o pracę narzeczonej również nie stanowi pewnego (stałego) dochodu.

Strona oznajmiła, że biorąc pod uwagę powyższe, w gospodarstwie domowym prowadzonym wspólnie z narzeczoną nie można mówić o kilku źródłach dochodów. Tym bardziej, że żadne z tych źródeł dochodów nie jest pewnym źródłem, dającym gwarancję płynności.

Dodatkowo Strona wskazała, że kwota, którą uzyskuje narzeczona, nie wystarcza nawet na pokrycie raty kredytu hipotecznego, który razem spłacają. Zatem wszelkie wydatki życia codziennego narzeczonej i swoje musi pokrywać sam w całości a zarobki nie są stabilne i ulegają stałemu uszczupleniu. Z kolei świadczenie 500 plus jest przeznaczone na zaspokojenie potrzeb dziecka i w tym celu jest wypłacane. ZUS nie może ściągać należności uzyskanych z tego tytułu w celu pokrycia zaległych składek.

Dalej Strona podniosła, że organ stwierdził, iż jest w wieku aktywności zawodowej, wobec czego zastosowanie umorzenia należności byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym. Strona uważa jednak, że organ nie uwzględnił Jej stanu zdrowotnego, który utrudnia wykonywanie niektórych prac, w szczególności fizycznych. Utrudnienia spowodowane są niedowładem ręki, który wynika z uszkodzenia ścięgien oraz problemami z chodzeniem (ostroga piętowa uniemożliwiająca poruszanie się).

PZUS decyzją z dnia 16 grudnia 2022 r. nr UP-984/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2000 ze zm.; dalej: K.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję z dnia 19 września 2022 r.

Organ przedstawiając w uzasadnieniu stan faktyczny wskazał, że "Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 21 marca 2022 r. wynika, że:

jest Pan stanu wolnego, nie pracuje Pan zarobkowo, nie pobiera Pan renty czy emerytury,

1. - posiada Pan dochód z prac dorywczych w wysokości około od 4.000,00 zł do 5.000,00 zł miesięcznie,
2. - nie pobiera zasiłku/świadczenia z Urzędu Pracy,
3. - nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej,
4. - korzysta Pan z innych form pomocy - świadczenie 500+ w wysokości 500,00 zł,
5. - ponosi Pan stałe wydatki związane z utrzymaniem: z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 700,00 zł, opłaty eksploatacyjne w wysokości 300,00 zł, koszty związane z leczeniem w wysokości 1.500,00 zł oraz inne w wysokości 2.100,00 zł,
6. - prowadzi Pan gospodarstwo domowe z narzeczoną - Panią M. O., która nie uzyskuje żadnego dochodu, na utrzymaniu pozostaje 3 letni syn K. O.,
7. - posiada Pan zobowiązania finansowe z tytułu zaciągniętych kredytów za okres 2012-2032 w wysokości 376.500,00 zł, miesięczna rata w wysokości 2.100,00 zł jest spłacana w układzie ratalnym,
8. - nie posiada Pan domu, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, praw majątkowych oraz innych składników mienia ruchomego,
9. - na własność posiada Pan mieszkanie w K. przy ulicy [...],
10. - posiada Pan pojazdy: S. z 1999 r., F. z 2005 r., Y. z 2006 r.,
11. - posiada Pan wierzytelności pieniężne w L. s.c. w wysokości 5.000,00 zł,
12. - prowadził Pan firmę do grudnia 2019 r. - oprócz źródła dochodu była Pana pasją, którą przerwał Covid w 2020 r., popadł Pan w depresję.

W celu rozpatrzenia sprawy organ skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych:

1. - Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej;
2. - Centralnej Ewidencji Pojazdów;
3. - Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

Na ich podstawie organ ustalił:

1. - do 31 grudnia 2020 r. prowadził Pan działalność gospodarczą W. (kod PKD 46.52.Z - Sprzedaż hurtowa sprzętu elektronicznego i telekomunikacyjnego oraz części do niego),
2. - nie podlega Pan do ubezpieczeń społecznych w ZUS,
3. - jest Pan właścicielem bądź współwłaściciel nieruchomości, dla których Sąd Rejonowy [...] w K. prowadzi KW o numerze: [...] - lokal mieszkalny w K. przy ulicy [...] o powierzchni 66,1900 m2, udział [...], na wskazanym majątku. ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na poczet należności z tytułu składek (DZIAŁ III - PRAWA, ROSZCZENIA I OGRANICZENIA zawiera informacje o ograniczonym prawie rzeczowym: nieodpłatnie i dożywotnie prawo użytkowania całego lokalu na rzecz K. O. oraz o wszczęciu egzekucji z nieruchomości w sprawie [...] przeciwko dłużnikowi na rzecz wierzyciela Pana M. W.)
4. - [...] - lokal niemieszkalny w K. przy ulicy [...] powierzchni 1310,1200 m2, udział [...],
5. - posiada Pan pojazdy: samochód osobowy S. z 1999 r., motocykl Y. z 2006 r."

Następnie organ przytoczył przepisy art. 28 ust. 3 u.s.u.s., dokonał analizy poszczególnych przesłanek i wskazał, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a to uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Kolejno organ przytoczył przepisy § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. i wskazał, że zgromadzone dowody nie wskazują, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, lecz było wynikiem nieopłacania składek w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej. Analiza faktów prowadzi do wniosku, że powstanie zadłużenia częściowo dotyczy okresu sprzed epidemii koronawirusa - mianowicie od września 2019 r. Sama sytuacja związana z pandemią koronawirusa, na którą się Strona powołuje i inne wiążące się z tym negatywne konsekwencje zarówno dla aktywnych przedsiębiorców jak i dla pozostałych ubezpieczonych, nie jest podstawą do umorzenia zaległości.

Należy wskazać, że stan epidemii był stanem przejściowym. Stwarzał pewne ograniczenia, ale nie wykluczał zupełnie z możliwości uzyskiwania dochodu z tytułu prowadzonej działalności, czy podjęcia zatrudnienia. Państwo udzielało bardzo dużego wsparcia przedsiębiorcom, którzy ponieśli straty z działalności z uwagi na zaistniałą sytuację związaną z COVID-19. Tarcza antykryzysowa dała możliwość ubiegania się o pieniądze, które pomagały przetrwać trudny czas epidemii koronawirusa. Strona taką pomoc otrzymała od ZUS w wysokości 2.080,00 zł, a od Prezydenta Miasta K. w wysokości 5.000,00 zł (bezzwrotnej pożyczki warunkowo-umorzeniowa).

Dalej organ podniósł, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS.

Natomiast wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności.

Organ wskazał, że Strona powołała się na swoją sytuację zdrowotną. Oświadczyła, że ma podwyższony poziom cholesterolu oraz pogorszył się Jej wzrok. Ostroga piętowa uniemożliwia funkcjonowanie (chodzenie). Narzeczona i syn również mają problemy zdrowotne. Syn regularnie przyjmuje leki, konieczne są częste wizyty u lekarza.

PZUS odnosząc się do tej argumentacji podniósł, że wskazane problemy z całą pewnością są dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Strona nie przedłożyła żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny. Ze składanych wniosków i dokumentów wynika, że pracuje dorywczo. Otrzymuje comiesięczny dochód. Tym samym nie udowodniła, że nie może uzyskiwać dochodów ze względu na własny stan zdrowia lub w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Brak jest więc podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwia podjęcie stałej pracy. Strona ma 35 lat, czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego zastało jeszcze 30 lat aktywności zawodowej, co daje podstawę organowi do przepuszczeń, że Strona będzie na przestrzeni wykazanego czasu osiągała dochody, które pozwolą spłacić zadłużenie.

Dalej organ wskazał, że również bardzo ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

Następnie organ wskazał, że Strona prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z narzeczoną M. O. Na utrzymaniu pozostaje małoletni syn. Organ ustalił i potwierdza, że M.O. do dnia 15 listopada 2022 r. była zatrudniona na podstawie umowy zlecenia w P. S.A. oraz P.1 S.A. Obecnie narzeczona nie jest zgłoszona do ubezpieczeń społecznych z żadnego tytułu. Strona oświadczyła, że otrzymuje dochód z pracy dorywczej w wysokości od ok. 4.000,00 zł do 5.000,00 zł miesięcznie. Nie udokumentowała swojego dochodu z prac dorywczych, okresu i czasu pracy. A wobec braku zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, organ nie może w oparciu o własną bazę zweryfikować tych twierdzeń.

Należy podkreślić, że uzyskiwane w ten sposób dochody nie podlegają egzekucji. ZUS zauważa, że może to być celowe działanie, gdyż Strona jest świadoma, że w sytuacji, gdy uzyskiwałaby wynagrodzenie za pracę w kwocie przekraczającej minimalne wynagrodzenie, to byłaby możliwość prowadzenia postępowania egzekucyjnego.

PZUS wyjaśnił, że wliczając świadczenie wychowawcze z programu 500 plus do dochodu organ opiera się na wyroku NSA z dnia 26 lutego 2020 r. sygn. akt I GSK 1359/19, w którym orzeczono, że organ administracji publicznej, przeprowadzając postępowanie w celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych w terminie składek winien dokonać analizy sytuacji materialnej oraz rodzinnej strony. Dokonując takiej analizy nie ma podstaw, aby oceniając sytuację materialną nie uwzględniać świadczeń, które nie są dochodem, ale nie można mieć wątpliwości, że stanowią przysporzenie majątkowe strony oraz jej rodziny wpływając jednocześnie na jej sytuację materialną. Nie ma przy tym, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, znaczenia to, że tego rodzaju świadczenia nie mogą być przeznaczane na inne cele niż pokrycie (częściowe) wydatków na utrzymanie dziecka oraz to, że zgodnie z art. 10 § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie podlegają egzekucji administracyjnej.

ZUS dokonując rozeznania sytuacji finansowej płatnika każdorazowo jest zobligowany do analizy dochodów osiąganych w gospodarstwie na podstawie minimum socjalnego ustalonego dnia 30 września 2022 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, które dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego za II kwartał 2022 r. wyniosło 3.776,91 zł. Należy podkreślić, że powołując we wniosku o ponowne umorzenie należności z tytułu składek średniomiesięczny dochód w wysokości 4.500,00 zł Strona oznajmiła, że nie jest on już aktualny i uległ stopniowemu zmniejszeniu na wskutek rosnącej inflacji oraz coraz droższych materiałów budowlanych.

Jednocześnie nie wskazała pomniejszonej kwoty dochodu, którym dysponuje. Z uwagi na fakt, że otrzymywany przez Stronę dochód nie jest zewidencjonowany, ZUS nie może poczynić w tym zakresie dalszych ustaleń. Można więc sądzić, że materiał dowodowy jest niejednoznaczny i nie daje podstaw do uznania, że sytuacja materialna gospodarstwa domowego jest ciężka.

Organ podniósł, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku o umorzenie winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową, oraz że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie. Natomiast rolą organu jest ocena czy złożone oświadczenia i przedstawione dowody są wystarczające do udzielenia stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Jeżeli dochód, jakim Strona dysponuje, nie jest wystarczający do zaspokojenia potrzeb życiowych rodziny oraz spłaty zadłużenia w ZUS, Strona powinna podjąć kroki w kierunku osiągania dodatkowego dochodu poprzez zatrudnienie na pełny etat bądź część etatu, co z całą pewnością poprawiłoby sytuację materialną rodziny. Dodatkowo odnosząc się do utraty pracy przez narzeczoną wskazać należy, że jest to zapewne sytuacja trudna i nieprzyjemna, lecz jest to stan przejściowy, który może ulec zmianie.

Organ odnosząc się do argumentacji Strony, że posiada nieuregulowane zobowiązania cywilnoprawne wobec innych niż ZUS wierzycieli, wskazał, że okoliczności te nie stanowią przesłanki do umorzenia zaległości. Zobowiązania były zaciągane świadomie z uwzględnieniem możliwości finansowych i Strona godziła się na ich ewentualne negatywne skutki. Zobowiązania wobec organu nie mogą być traktowane jako zobowiązania o charakterze drugorzędnym, ze względu na ich szczególny charakter, a ZUS nie może rezygnować z możliwości odzyskania należności dając pierwszeństwo zaspokojenia wierzycielom cywilnoprawnym. Należności z tytułu składek zasilają fundusze celowe wchodzące w skład polskiego systemu zabezpieczenia społecznego. Z kwot zgromadzonych na tych funduszach realizowane są zadania w zakresie świadczeń (np. emerytury, renty czy zasiłki z ubezpieczenia chorobowego).

Podsumowując organ wskazał, że "Zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że Pana sytuacja materialna ma charakter definitywny. Instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. Umorzenia należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. W ocenie organu nie udowodnił Pan, że nie ma możliwości ratalnej spłaty zadłużenia. Pomimo powoływanego złego stanu zdrowia zdecydował się Pan na podjęcie pracy dorywczej, z której - biorąc pod uwagę charakter "pracy dorywczej" - uzyskuje Pan dochód znacznie powyżej minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Ma Pan prawo do złożenia wniosku o rozłożenie należności z tytułu składek na raty, których wysokość organ stara się dostosować do aktualnych możliwości płatniczych osoby zobowiązanej. Zawarcie umowy stwarza następujące korzyści:

1. - umożliwia uregulowanie należności w dłuższym okresie czasu,
2. - nienaliczanie odsetek za zwłokę od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi,
3. - od składek, które rozłożono na raty, Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany jest do każdej raty naliczyć opłatę prolongacyjną wynoszącą połowę odsetek za zwłokę,
4. - ograniczenie negatywnych konsekwencji wynikających z przymusowego ich dochodzenia w trybie egzekucji (w okresie obowiązywania umowy ratalnej Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wszczyna postępowań egzekucyjnych, a wszczęte egzekucje ulegają zawieszeniu z mocy prawa).

Umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania.

Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą.

W niniejszej sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych zgromadził materiał dowodowy, a następnie dokonał oceny, która stała się podstawą do merytorycznego rozstrzygnięcia zgodnie z art. 77 k.p.a. Ocena dowodów dokonana przez organ, a prowadząca do rozstrzygnięcia negatywnego dla Pana, nie jest oceną dowolną, ale podjętą zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów określoną w art. 80 k.p.a.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w prowadzonym postępowaniu badał sprawę (stan faktyczny), swoją ocenę opierając na przekonywających podstawach, dając temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Organ gromadząc materiał dowodowy z urzędu dążył do zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy i do wyjaśnienia rzeczywistych treści stosunków faktycznych i prawnych. Stan faktyczny został w pełni wyjaśniony i w prawidłowy sposób dokonano jego oceny prawnej.

Biorąc pod uwagę przeanalizowany materiał dowodowy oraz publicznoprawny charakter należności z tytułu składek nie znaleziono podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 19 września 2022 r. nr 1770/2022."

Na powyższą decyzję Skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której zarzucił decyzji naruszenie:

przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

1. 1. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 K.p.a., polegające na przyjęciu, że w postępowaniu przed ZUS na Skarżącym spoczywał ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających umorzenie składek, podczas gdy organ administracji w toku postępowania ma obowiązek podjęcia z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; co skutkowało brakiem rozpatrzenia całego materiału dowodowego przez organ i w konsekwencji doprowadziło do nieuwzględnienia wniosku Skarżącego o umorzenie składek ZUS;
2. 2. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego przez organ i w konsekwencji stwierdzenie, iż postępowanie egzekucyjne toczące się przeciwko Skarżącemu, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności zaległości z tytułu składek, podczas gdy nie wystarczy odmówić umorzenia należności z tytułu składek tylko z tej przyczyny, że egzekucja jest w toku, a Organ powinien zwrócić się z zapytaniem do organu egzekucyjnego o przebieg postępowania egzekucyjnego i jego skuteczność, czego w niniejszej sprawie nie uczynił, co w konsekwencji doprowadziło do odmowy umorzenia składek ZUS;
3. 3. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a. polegające na błędnym przyjęciu przez organ, iż sytuacja osobista i majątkowa Skarżącego pozwala na spłatę zaległych składek ZUS, a w konsekwencji bezpodstawne stwierdzenie, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia składek ZUS, podczas gdy prawidłowa analiza zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że sytuacja majątkowa Skarżącego nie pozwala na jakiekolwiek spłaty składek ZUS, ze względu na to, że całość uzyskiwanych dochodów jak również świadczenie 500 plus przeznaczane jest na niezbędne potrzeby życiowe Skarżącego i osób wchodzących w skład wspólnego gospodarstwa domowego Skarżącego, a co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji utrzymującej decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek ZUS;
4. 4. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez wydanie decyzji utrzymującej decyzję o odmowie umorzenia składek ZUS, co jest skutkiem m.in. pominięcia w zaskarżonej decyzji podstawowych i niezbędnych wydatków Skarżącego i osób wchodzących w skład wspólnego gospodarstwa domowego, a to: wydatków na żywność, środki czystości, artykuły higieniczne oraz ubrania, a także na przedszkole dla małoletniego syna, a więc poczynienie przez organ błędnych ustaleń faktycznych, w tym błędnych wyliczeń łącznych wydatków, co przełożyło się na nieuprawnione stwierdzenie, iż Skarżący ma lub będzie miał w przyszłości możliwość spłaty zaległych składek ZUS;
5. 5. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów prowadzącej do stwierdzenia, iż Skarżący nie wykazał, aby stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiłyby Skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, podczas gdy z załączonych dowodów z dokumentów i pism Skarżącego wynika, iż on sam ma problemy zdrowotne uniemożliwiają mu uzyskiwanie wyższych zarobków, a ponadto Skarżący opiekuje się przewlekle chorym członkiem rodziny, którym jest syn Skarżącego, co nie pozwala mu na uzyskiwanie wyższych dochodów, pozwalających na spłatę zaległych składek ZUS, a co w konsekwencji doprowadziło do stwierdzenia przez organ, iż nie wystąpiła przesłanka do umorzenia składek ZUS i wydania decyzji utrzymującej decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu składek ZUS;
6. II. przepisów prawa materialnego, a to art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., poprzez błędną wykładnię i stwierdzenie, iż nie wystąpiła przesłanka "poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności", ponieważ pandemia Covid19 nie stanowi ww. zdarzeń, podczas gdy pandemia Covid19 stanowi inne nadzwyczajne zdarzenie, powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić Skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej, przy jednoczesnym uwzględnieniu, iż utrata płynności finansowej przez Skarżącego ostatecznie doprowadziła do zaprzestania przez Skarżącego prowadzenia działalności gospodarczej, co w konsekwencji doprowadziło do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek ZUS i decyzji o utrzymaniu w mocy decyzji o odmowie umorzenia składek ZUS.

Na podstawie tych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji z dnia 19 września 2022 r.

PZUS w odpowiedzi na skargę podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone wart. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.).

Skarga jest nieuzasadniona, nie doszło bowiem do naruszeń prawa nie tylko wskazanych w skardze, ale i innych ważących dla prawidłowości przyjętego przez organ rozstrzygnięcia. Postępowanie wyjaśniające odpowiadało wymogom prawa, zwłaszcza wymogom proceduralnym określonym w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Organ zebrał pełny materiał dowodowy, dokonał jego prawidłowej oceny, oraz niewadliwie uzasadnił rozstrzygnięcie, respektując treść art. 107 § 3 K.p.a. w konsekwencji organ nie naruszył przepisów prawa materialnego wskazywanych w skardze, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.,

Zgodnie z dyspozycją art. 28 ust. 1 i ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach określonych w ust.

3. Wskazania tam zawarte są wyczerpujące i stanowią zamknięty katalog. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek przewidzianych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia należności. Wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r. sygn. akt II UZP 6/04, opubl. OSNP 2004/16/285).

Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. W sytuacjach, w których nie występuje całkowita nieściągalność składek w świetle art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. mamy do czynienia z tzw. decyzją związaną w przedmiocie odmowy umorzenia należności ZUS, gdyż wydanie takiej decyzji nie jest możliwe, bowiem naruszałaby ona prawo materialne.

W świetle analizy akt poddanej sądowej kontroli sprawy nie budzi wątpliwości, że Skarżący jest osobą w sile wieku (ma 35 lat). Aktualnie z wyboru wykonuje prace dorywcze osiągając z tego tytułu dochód w kwocie przekraczającej dochód z minimalnego wynagrodzenia za pracę. Jako przedsiębiorca prowadził działalność gospodarczą do dnia 31 grudnia 2020 r. Skarżący jest właścicielem mieszkania i środków transportowych. Postępowanie egzekucyjne jest w toku.

W świetle powyższego organ oczywiście zasadnie uznał, że nie wystąpiła przesłanka umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność. Nieściągalność należności z tytułu składek związana jest wszak generalnie z całkowitą, aktualną i przyszłą niemożnością skutecznego ich dochodzenia w postępowaniu egzekucyjnym oraz nieracjonalnością wszczęcia takiego postępowania. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie występuje. W świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości podatkowej, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym (por. wyrok NSA w Katowicach z dnia 21 czerwca 2000 r., sygn. akt I SA/Ka 14/99; wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zasadnie także oceniono w uzasadnieniu decyzji, że nie zachodzą wobec Skarżącego inne okoliczności wskazane w przywołanym wyżej przepisie przemawiające za umorzeniem. W szczególności podstawy takiej nie stanowią przesłanki z pkt. 2 i pkt. 4 ust. 2 art. 28 u.s.u.s., albowiem nie nastąpiło oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika, ani też umorzenie postępowania upadłościowego z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe, a należność Zakładu nie została zaspokojona w postępowaniu likwidacyjnym. Również przesłanka z pkt 3 dotycząca zaprzestania prowadzenia działalności, gdyż jak słusznie wskazał organ nie stwierdzono jednocześnie braku majątku.

Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczy to należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 3a określone zostały w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., gdzie wskazano na okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Dotyczy to sytuacji:

1. 1. gdy opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
2. 2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,
3. 3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Ustawodawca posłużył się w tych przepisach uznaniem administracyjnym, co oznacza, że nawet po stwierdzeniu istnienia przesłanek, których wystąpienie jest warunkiem wstępnym ewentualnego umorzenia, organ ma możliwość dokonania swobodnej oceny tego, czy zachodzi przypadek uzasadniający zastosowanie ulgi. Należy mieć przy tym na uwadze, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym.

Pozostawienie do uznania organu istnienia lub nieistnienia w konkretnej sprawie okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości, jak również zakres ewentualnego umorzenia, nie może prowadzić do dowolności rozstrzygnięcia, a więc w każdym przypadku wydanie decyzji powinno być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych.

Analizując sytuację bytową Skarżącego wskazano, że umorzenie zaległości byłoby nieuzasadnione i naruszałoby zasadę równego traktowania wszystkich dłużników.

Sytuacja Skarżącego nie jest szczególna lub uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami, aby miała być potraktowana odmiennie niż sytuacja innych płatników składek ZUS.

Organ, na co wskazuje uzasadnienie decyzji, poddał twierdzenia i dowody przedstawione w sprawie wnikliwej analizie i wyprowadził z nich prawidłowe wnioski. Dokonana w sprawie ocena wniosku mieści się w granicach uznania administracyjnego. Zauważyć trzeba, że kontrolujący zaskarżoną decyzję sąd administracyjny nie może dokonywać własnych ustaleń faktycznych, ani też nie może zmienić zaskarżonej decyzji. Powyższe wynika m.in. z art. 3 § 1 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. "Stosowanie środków określonych w ustawie" polega, w razie uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 145 § 1 cyt. ustawy m.in. na uchyleniu zaskarżonej decyzji w całości lub w części, stwierdzeniu jej nieważności, ewentualnie stwierdzeniu, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa. W orzecznictwie NSA podkreśla się, iż w sprawach gdzie rozstrzygnięcie organów opiera się na uznaniu administracyjnym, sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji państwowej wybór jest słuszny, a zatem sąd nie jest uprawniony do badania merytorycznej zasadności (celowości) decyzji administracyjnej.

Sąd administracyjny nie rozstrzyga o tym, czy pobór należności powinien być zaniechany. Takie rozstrzygnięcie należy wyłącznie do organów administracyjnych. Natomiast w pełnym zakresie zaskarżona decyzja podlega badaniu co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi (tak też: wyrok NSA z dnia 23 kwietnia 1998 r., sygn. akt I SA/Kr 1227/97). O ile więc zachowano wszelkie wymogi prawa procesowego, to sąd administracyjny, który sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę zgodności z prawem, nie jest władny jej uchylić (por. wyrok NSA z dnia 5 listopada 1998 r., sygn. akt III SA 1745/97). Jednoznacznym podkreśleniem roli orzecznictwa w sprawach ulg i zwolnień uznaniowych jest teza wyroku NSA z dnia 7 lutego 2001 r. stwierdzająca, iż sądowa kontrola legalności uznaniowych decyzji sprowadza się do oceny, czy organ podatkowy prawidłowo zgromadził materiał dowodowy oraz czy wyciągnięte wnioski w zakresie merytorycznym decyzji o odmowie umorzenia zaległości mają swoje uzasadnienie w zebranym materiale dowodowym, oraz czy dokonana ocena mieści się w ustawowych granicach, zaś wyciągnięte wnioski są logiczne i poprawne (por. wyrok NSA z 7 lutego 2001 r., sygn. akt I SA/Gd 1507/00).

Analogiczne stanowisko dominuje w doktrynie prawa podatkowego, gdzie wskazuje się, że kontrola wobec uznania może mieć ograniczony zakres, ale nie można z niej rezygnować, zaś orzeczenia sądu winny opierać się jedynie na kryterium legalności. Zasada nieingerencji przez sąd administracyjny wynika z faktu, że nie jest on, co wyżej już wywiedziono - trzecią instancją postępowania administracyjnego (A. Habuda, Uznanie administracyjne - zmierzch czy renesans pojęcia; opublikowane w: Administracja i prawo administracyjne u progu trzeciego tysiąclecia, Łódź 2000, s.117).

Umorzenie należności publicznoprawnych jest instytucją prawną o charakterze wyjątkowym, gdyż zasadą jest płacenie należności, nie zaś zwalnianie płatników składek od tego obowiązku, ponieważ należności publicznoprawne jakimi są składki na ubezpieczenia społeczne, określone ustawami, mają charakter powszechny, co z kolei nie jest samodzielną przesłanką powodującą oddalenie wniosku płatnika składek bez pełnej merytorycznej oceny sytuacji.

Sąd wskazuje, że wykładnia pojęć nieostrych, będących przesłankami możliwości zastosowania ulgi w postaci umorzenia, czyli wyjątku od zasady, powinna mieć zawężający charakter.

Dolegliwość wynikająca z zapłaty należności publicznoprawnej jest oczywista, ale sama w sobie nie stanowi o umorzeniu w całości owej zaległej należności. Każdy zobowiązany powinien w taki sposób układać bieg swoich interesów oraz podejmować takie decyzje finansowe, by pozwoliły mu na wywiązywanie się z ciążących na nim należności publicznoprawnych. Udzielenie ulgi, w tym umorzenie zaległych składek, nie może być również traktowane jako sposób na rozwiązywanie problemów finansowych zobowiązanego, co skutkuje przerzuceniem ciężarów podatkowych na resztę społeczeństwa.

Zatem względy społeczne wymagają, by zobowiązanie publicznoprawne było realizowane, a zobowiązany nie był pochopnie z niego zwalniany (por. wyrok NSA z dnia 21 marca 2001 r., sygn. akt I SA/Ka 577/00.). Zważyć należy, iż niejednokrotnie zobowiązani, znajdujący się również w trudnej sytuacji życiowej, czy to ze względu na zdrowie czy finanse, wywiązują się ze swych zobowiązań publicznoprawnych w sposób należyty i terminowy.

O istnieniu ważnego interesu zobowiązanego nie mogą decydować jego subiektywne przekonania, lecz kryteria zobiektywizowane, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 18 października 2005 r" sygn. akt I SA/Gd 257/03).

W ocenie Sądu, ocena organu w przedmiocie istnienia przesłanek do zastosowania uznania administracyjnego, została dokonana po wszechstronnym i wystarczająco wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, poprzedzonym dokładnym wyjaśnieniem okoliczności faktycznych. Wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego oraz wszechstronna analiza ustawowych przesłanek umorzenia zaległości nie pozwalają postawić zaskarżonej decyzji zarzutu dowolności.

Zważyć należy, iż bardzo ograniczone możliwości płatnicze Skarżącego i jego rodziny nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia powstałych zaległości. Organ oczywiście zasadnie przyjął, że nie uzasadniają one uznania, iż wypełniają przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Przesłanka ta nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych świadczeń składkowych, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny.

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt II GSK 884/08, prawidłowa wykładnia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. prowadzi do wniosku, że wynikająca z tych przepisów podstawa umarzania należności ZUS winna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. Omawiane uregulowanie nie może być forma premiowania osób, które posiadając zobowiązania finansowe, prezentują postawę pasywna w zakresie dążenia do ich spłacenia (podkreślenie Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę).

Nie sposób w powyższym kontekście tracić także z pola widzenia aktualnej sytuacji na rynku pracy, który stał się rynkiem pracownika, a stopa bezrobocia jest znikoma (np. stopa bezrobocia dla K. w grudniu 2022 r. wynosiła około 2,3%; [...]).

Kolejno Sąd wskazuje, że podstawa umorzenia należności składkowych mająca swe źródło w omawianych przepisach została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "zasady sprawiedliwości wymagają, by każdy zobowiązany do płacenia należności obowiązek ten wypełnił. Udzielanie ulg jednym podmiotom, a egzekwowanie obowiązku od innych, zasady sprawiedliwości społecznej burzyłoby" (wyrok NSA z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt SA/Bk 1205/99, 1206/99).

Sąd zwraca uwagę w kontekście prowadzonej przez Skarżącego działalności gospodarczej, że zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, że jest to działalność obliczona na osiąganie zysku, przy czym nastawienie na zysk nie musi oznaczać, że ten zysk rzeczywiście się osiąga. Decydując się na założenie działalności gospodarczej, Skarżący powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Podejmując się wykonywania działalności gospodarczej, ww. wziął na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawa i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Słusznie podkreślił PZUS, że skutki finansowe działalności osoby zobowiązanej nie mogą być przerzucane na ogół obywateli. Brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody ZUS.

Priorytetem dla przedsiębiorcy powinno być gromadzenie dostatecznych środków na pokrycie kosztów działalności gospodarczej, a tym samym obowiązkowych składek. Składki są publicznym świadczeniem o charakterze powszechnym i powyższego obowiązku ustawodawca nie uzależnił od osiąganego wyniku finansowego płatnika. Stosownie do obowiązujących przepisów, to właśnie płatnik składek, jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek. Opłacanie składek w trakcie prowadzenia działalności jest ustawowym obowiązkiem płatnika i ich świadome nieuiszczanie nie może dawać podstawy, jak chce tego Skarżący, dla domagania się umorzenia zaległości składkowych (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 26 stycznia 2017r., sygn. akt I SA/Ke 703/16).

Odnosząc się do podnoszonego zarzutu dotyczącego pandemii koronawirusa Sąd wskazuje, że w istocie stan epidemii wywołany rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 uznać można za sytuację nagłą, nadzwyczajną, niezależną od płatnika składek. To jednak przy rozpatrywaniu wniosku płatnika o umorzenie składek ustalić i ocenić należy, na ile ta nietypowa sytuacja przyczyniła się do powstania zaległości w płaceniu składek, i w jakim zakresie wybuch epidemii spowodował pogorszenie jego kondycji finansowej. Taką okolicznością w realiach niniejszej sprawy z pewnością nie jest wprowadzenie ograniczeń w prowadzeniu działalności gospodarczej w związku z sytuacją epidemiczną, gdyż Skarżący zaprzestał płacenia składek już za sierpień 2019 r. (składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych), zatem na pół roku przed ogłoszeniem stanu zagrożenia a później stanu epidemii. Zaznaczyć również trzeba, że Skarżący jako przedsiębiorca otrzymał pomoc w związku z wprowadzenie ograniczeń w prowadzeniu działalności gospodarczej w czasie stanu epidemii.

W konsekwencji Sąd podziela ocenę organu, iż brak jest bezpośredniego związku pomiędzy pogorszeniem się sytuacji majątkowej Skarżącego, a utrudnieniami jakich doznali przedsiębiorcy w związku z sytuacją epidemiczną na terenie kraju.

Sąd zaakceptował również ocenę organu odnośnie stanu zdrowia Skarżącego i jego małoletniego syna. Podkreślenia kolejny raz wymaga, że Skarżący jest osobą młodą w wieku największej aktywności zawodowej, która nie udowodniła w dostatecznym stopniu problemów zdrowotnych, uniemożliwiających lub w znacznym stopniu ograniczających możliwość zdobycia środków na spłatę zadłużenia poprzez podjęcie stałej pracy. Wskazane przez Skarżącego problemy zdrowotne mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji i w prowadzeniu działalności gospodarczej, lecz nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek, skoro nie pozbawiają (a tego wymaga ww. przepis) zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Kolejno należy podnieść, że Skarżący wskazuje, iż spłaca raty kredytu w 2022 2100 zł miesięcznie, a w 2023 r. około 2800 zł, wobec powyższego nie można nie zauważyć, że Skarżący nie podjął żadnej próby podobnego uregulowania należności z tytułu składek, w tym nie złożył żadnego wniosku o rozłożenie tychże należności na raty. Nie oznacza to jednocześnie, że zdaniem Sądu należności z tytułu składek posiadają jakieś uprzywilejowanie w stosunku do należności cywilnoprawnych. Nie można też jednak przyjmować stanowiska skrajnie przeciwnego, a na takim stanowisku de facto stoi Skarżący, który sposobu na wyjście ze swojej trudnej sytuacji upatruje w żądaniu całkowitego umorzenia zaległości z tytułu składek (podkreślenie Sądu), bez podjęcia próby chociażby częściowego, analogicznie jak czyni to w stosunku do należności cywilnoprawnych, ich uregulowania.

W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, wydanie decyzji w niniejszej sprawie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego. PZUS dokonał m in. ustaleń dotyczących sytuacji materialnej Skarżącego, wziął pod uwagę m.in. oświadczenia Skarżącego dotyczące uzyskiwanych dochodów, oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, dokumenty dotyczące stanu zdrowotnego. W celu kompleksowego rozpatrzenia sprawy, PZUS korzystał również z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS, rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców oraz Baz Danych Ksiąg Wieczystych.

W ocenie Sądu, analiza zebranych w sprawie dowodów została dokonana przede wszystkim z uwzględnieniem oświadczeń Skarżącego oraz dokumentów, które przedłożył w toku postępowania. Na tej podstawie organ poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie oceny jego sytuacji majątkowej i zdrowotnej, uznając, że umorzenie należności w badanej sprawie nie tylko nie jest możliwe z uwagi na brak spełnienia ustawowych przesłanek, lecz również z uwagi na społeczną sprawiedliwość, bowiem Skarżący uzyskiwał dochody, które w przeszłości były zwiększone z uwagi na brak opłacania należnych składek na ubezpieczenia.

W konsekwencji, nie mogą zyskać aprobaty Sądu zarzuty skargi dotyczące niewyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, mające bezpośredni wpływ na treść decyzji. Sąd zwraca przy tym uwagę na charakter postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, które jest postępowaniem wnioskowym, a zatem ciężar dowodu w głównej mierze ciąży na wnioskodawcy i to od jego inicjatywy zależy przedstawienie dowodów oraz okoliczności, które świadczą za uwzględnieniem wniosku o umorzenie należności z tytułu składek.

W tym miejscu wskazać należy, że już sam fakt sformułowania przez Skarżącego wielu zarzutów w skardze świadczy o tym, że decyzja zawiera pełne rozstrzygnięcie, z którym Skarżący może polemizować i formułować w tym zakresie zarzuty oraz przedstawiać swoją argumentację na poparcie stanowiska.

Reasumując, zdaniem Sądu organ prawidłowo uznał, że aktualna sytuacja Skarżącego nie jest na tyle szczególna i uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami, aby miała być potraktowana odmiennie od innych płatników składek. Zaskarżona decyzja jak i decyzja z dnia 19 września 2022 r. nie naruszają przepisów prawa, w tym norm materialnoprawnych. Analiza akt sprawy nie ujawniły wad tego rodzaju, które mogłyby mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie. Nie doszło do naruszenia zasady ochrony słusznego interesu Skarżącego. Organ wyważył wzajemne relacje pomiędzy ważnym interesem Skarżącego, a interesem społecznym, podjął także wszelkie niezbędne działania w celu wyjaśnienie stanu faktycznego i załatwienia sprawy.

Wobec tego decyzje organu o odmowie umorzenia zaległości nie noszą znamion dowolności, w konsekwencji skarga podlegała oddaleniu w oparciu o art. 151 P.p.s.a.

Sąd końcowo wskazuje, że zgodnie z jednolitym orzecznictwem sądów administracyjnych, zmiana sytuacji i wystąpienie nowych okoliczności, może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie należności i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego materialnej, zdrowotnej, rodzinnej (por np. wyrok NSA z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt I GSK 1970/18; wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 marca 2019 r., sygn. akt V SA/Wa 1080/18.).