Uzasadnienie
Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek W.K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie ze skarg na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej, z dnia 14.09.2012r., nr [...], [...] do [...], w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień 2007r.
Jak wynika z zawartego we wniosku "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz nadesłanych dokumentów W.K. prowadzi działalność gospodarczą - usługi budowlane, która w 2015r. przyniosła mu 1 159,25 zł. dochodu, przy przychodzie na poziomie 52 310,52 zł.
Podstawa opodatkowania dostawy towarów oraz świadczenia usług przez wnioskodawcę w drugim kwartale 2016r. wynosiła 13 950 zł.
W.K., korzystając z prawa dożywocia, mieszka w domu jednorodzinnym przy ul. M. w T., znajdującym się na działce o pow. 0,1009 ha. Nieruchomość ta Była współwłasnością jego i żony - na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej a obecnie na podstawie "umowy majątkowej małżeńskiej" i "umowy częściowego podziału majątku dorobkowego i umowy darowizny oraz aktu ustanowienia służebności" jest własnością małżonki E.K. w ½ części i córki A.K.w ½ części.
E.K. pracuje w DPS w T. a A.K. zatrudniona jest w jednym z k. banków.
Wnioskodawca ponosi wydatki na wyżywienie w kwocie 900 zł, które w części finansują dzieci A.K. i R.K.
W.K. oświadczył, iż nie posiada oszczędności, nieruchomości, przedmiotów o wartości pow. 5000 zł. Ma natomiast długi wobec urzędu skarbowego w kwocie – 500 000 zł, wobec firmy P. w kwocie 220 000 zł oraz z tytułu niespłaconego kredytu obrotowego w kwocie 200 000 zł.
Zdaniem orzekającego wniosek nie zasługuje na uwzględnienie.
Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stosowaną wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Stanowi odstępstwo zarówno od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j Dz.U. z 2016r., poz. 718 z p. zm.) zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (...) jak i od konstytucyjnego obowiązku ponoszenia danin publicznych wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Jest jednocześnie formą dofinansowania strony skarżącej z budżetu państwa, przez co powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3).
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej na podstawie art. 246§1 w/w ustawy przysługuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym) lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym).
W przedmiotowej sprawie zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia ma analiza przesłanek przyznania prawa pomocy stronie skarżącej wymienionych w art. 246§1 w/w ustawy. Wskazuje ona, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. To strona ma wykazać taką sytuację materialną, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Brzmienie tego przepisu nie pozostawia przy tym wątpliwości, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 26.09.2013r., sygn. akt II OZ 792/13, postanowienie NSA z dnia 16.02.2012r., sygn. akt I FZ 26/12, postanowienie NSA z dnia 28.01.2013r., sygn. akt II FZ 29/13, postanowienie NSA z dnia 16.05.2013r., sygn. akt I FZ 101/13, postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 23.10.2009r., sygn. III SA/GL 823/09).
Wnioskodawca ma też obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Umożliwia to konstrukcja art. 255 w/w ustawy a zastosowanie tej normy poprzez wezwanie strony skarżącej o przedłożenie dodatkowych oświadczeń lub dokumentów stanowi rodzaj uzupełniającego postępowania dowodowego, dzięki któremu wydane orzeczenie opierać się będzie o zasadę prawdy materialnej. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć natomiast wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 11.02.2014r., sygn. akt II FZ 1474/13, postanowienie NSA z dnia 15.03.2012r., sygn. akt II FZ 175/12, postanowienie NSA z dnia 04.04.2011r., sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie NSA z dnia 15.06.2010r., sygn. akt II OZ 530/10, postanowienie NSA z dnia 19.10.2010r., sygn. akt II GZ 296/10, postanowienie NSA z dnia 05.12.2006r., sygn. akt II FZ 703/06).
Zdaniem orzekającego dane przedstawione we wniosku były niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych W. K.. Stąd też jego pełnomocnik został dwukrotnie wezwany do przedłożenia stosownych dokumentów, bardzo istotnych, z punktu widzenia oceny jego sytuacji finansowej.
Drugie wezwanie nastąpiło w związku z ujawnieniem okoliczności niezamieszczonych w formularzu PPF, a dotyczących sytuacji rodzinnej W.K. tj. posiadania przez niego małżonki E.K. oraz dzieci A.K. oraz R.K.. Okazało się również, że wnioskodawca mieszka w domu należącym do żony i córki a córka i syn pomagają mu finansowo w pokrywaniu wydatków na wyżywienie.
Zasadne stało się więc wyjaśnienie zdolności płatniczych najbliższych W.K.
Pełnomocnik strony skarżącej został wezwany do przedłożenia:
- - wyciągów z kont bankowych E.K. (zarówno osobistych jak i firmowych), obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan,
- - zeznania podatkowego E.K., za 2015r.,
- - wyciągów z kont bankowych A.K. (zarówno osobistych jak i firmowych), obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan,
- - zeznania podatkowego A.K., za 2015r.,
- - zaświadczenia z zakładu pracy E.K. o wysokości uzyskiwanych przez nią zarobków,
- - zaświadczenia z zakładu pracy A.K. o wysokości uzyskiwanych przez nią zarobków.
W odpowiedzi pełnomocnik nadesłał pismo z dnia 07.12.2016r., w którym stwierdził, iż skarżący nie ma możliwości, aby uzyskać od małżonki lub córki przedmiotowe dokumenty. Zaznaczył również, że skarżący nie ma podstaw prawnych, ażeby je uzyskać. Pełnomocnik wniósł, aby sąd zwrócił się o nie do odpowiednich podmiotów.
Podkreślić należy, iż orzekający aby rzetelnie ocenić zdolności płatnicze strony skarżącej musi dysponować dokładnymi i obszernymi informacjami na temat jej sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej. Informacje te powinien dostarczyć wnioskodawca tak aby orzekający mógł przeprowadzić pewnego rodzaju symulację finansową, określającą relację wydatków gospodarstwa domowego do jego dochodów, z uwzględnieniem posiadanych nieruchomości, oszczędności i przedmiotów wartościowych. Stąd też, brak danych w tym zakresie skutecznie uniemożliwia wspomnianą analizę. To z kolei, wyklucza przyznanie prawa pomocy.
Analizowana sytuacja per facta concludentia wskazuje, iż wnioskodawca ma ścisłe więzi gospodarcze z żoną i dwójką dorosłych dzieci. Żona i córka nie wymagają od niego partycypacji w kosztach utrzymania nieruchomości, dzieci natomiast współfinansują koszty jego wyżywienia.
Należy natomiast podkreślić, że pozostawania przez stronę z żoną w rozdzielności majątkowej, nie ma znaczenia dla sprawy. Zgodnie bowiem z art. 23 ustawy z dnia 25.02.1964r. (t.j.Dz.U z 2015 r., poz. 2082 z p.zm.) Kodeks rodzinny i opiekuńczy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (postanowienie NSA z dnia 06.10.2004r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005). Obowiązek ten rozszerza się także na partycypowanie w kosztach zaistniałych procesów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 04.12.2008r, sygn. akt I FZ 460/08). Zaznaczyć również wypada, iż rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do majątków małżonków a nie do ich wzajemnych obowiązków. Błędne jest zatem założenie, iż rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 28.12.2012r., sygn. akt II FZ 981/12 postanowienie NSA z dnia 29.06.2010r., sygn. akt I FZ 229/09, postanowienie NSA z dnia 26.11.2008r., sygn. akt I FZ 463/08).
Prawa pomocy nie można też przyznać jednemu z małżonków, jeśli okazałoby się, że dochody drugiego pozwalają na pokrycie kosztów postępowania (por. postanowienie SN z dnia 05.05.1967r., sygn. akt I CZ 37/67, postanowienie NSA z dnia 10.06.2014r., sygn. akt I OZ 412/14).
Na dzieciach ciąży natomiast nie tylko obowiązek dostarczania rodzicom środków utrzymania (obowiązek alimentacyjny), co wynika z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Rodzice i dzieci są obowiązani również do wzajemnego szacunku i wspierania się (por. art. 87 k.r.o.). Pojęcie wzajemnego wspierania się może z kolei przybrać postać pomocy materialnej. Na dzieciach ciąży zatem obowiązek niesienia pomocy rodzicom, w tym i finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 11.06.2012r., sygn. akt I FZ 200/12, postanowienie NSA z dnia 09.06.2015r., sygn. akt I GZ 317/15).
Biorąc pod uwagę powyższe ustalenie zdolności płatniczych wskazanych osób jest w pełni uzasadnione w ramach badania wniosku o przyznanie prawa pomocy W.K..
W świetle wskazanych okoliczności oraz powołanych norm ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stwierdzić trzeba, że wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy a zwrócenie się sądu do "odpowiednich podmiotów" nie znajduje racji bytu w obecnej regulacji prawnej. Sąd bowiem nie ma obowiązku poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 29.10.2013r., sygn. akt I FZ 414/13, postanowienie NSA z dnia 17.02.2016r., sygn. akt I FZ 453/15, postanowienie NSA z dnia 11.12.2008r., sygn. akt I FZ 394/08).
W sytuacji kiedy skarżący twierdzi, iż utrzymuje się dzięki pomocy rodziny i potrzebuje pomocy państwa w zakresie realizacji swoich praw to koniecznym jest ocena czy pomoc ze strony żony, dzieci, udzielana skarżącemu nie jest wystarczająca dla pokrycia kosztów sądowych w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy najbliższych nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania pozwala na rozstrzygnięcie o możliwości przyznania mu pomocy z budżetu państwa (postanowienie NSA z dnia 18.09.2009r., sygn. akt II FZ 346/09).
Ponadto należy zwrócić uwagę, iż skoro dzieci tylko w części pomagają wnioskodawcy pokrywać wydatki żywieniowe to wnioskodawca nie wskazał z jakich źródeł pokrywa pozostałą ich części. Oświadczył bowiem, iż prowadzona przez niego działalność nie przynosi dochodu.
W konsekwencji więc wskazanych okoliczności, w szczególności nieprzesłania dokumentów źródłowych stwierdzić należy, że strona skarżąca nie dość dokładnie i wyczerpująco przedstawiła swoją sytuację finansową. Orzekający nie ma więc wystarczającego materiału, do którego przedłożenia zobowiązany był wnioskodawca, aby przeprowadzić dogłębną analizę jego sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych. Ocena taka nie może natomiast opierać się na niekompletnych faktach (por. postanowienie NSA z dnia 03.04.2014r., sygn. akt II GZ 151/14, postanowienie NSA z dnia 24.01.2011r., sygn. akt II FZ 733/10, postanowienie NSA z dnia 06.02.2013r., sygn. akt I GZ 12/13, postanowienie NSA z dnia 11.12.2008r., sygn. akt I FZ 394/08, postanowienie NSA z dnia 15.09.2010r., sygn. akt II FZ 400/10, postanowienie WSA w Gliwicach z dnia 23.10.2009r. sygn. akt. III SA/Gl 823/09, postanowienie NSA z dnia 18.06.2010r., sygn. akt II FZ 253/2010, postanowienie NSA z dnia 08.11.2006r. sygn. akt II OZ 1112/2006, ONSAiWSA 2007/4, poz. 79).
Zgodnie bowiem z linią orzeczniczą sądów administracyjnych niedopełnienie - nawet w części - obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia, dokumentu, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 09.07.2014r., sygn. akt I OZ 539/14, por. też postanowienie NSA z dnia 29.01.2015r., sygn. akt II OZ 58/15, postanowienie NSA z dnia 02.09.2016r., sygn. akt II GZ 822/16, postanowienie NSA z dnia 03.04.2014r., sygn. akt II GZ 151/14).
Biorąc pod uwagę powyższe, orzeczono jak w sentencji, na podstawie art.244§1, art.245§3, art. 246§1 pkt.2, w zw. z art. 258 § 1 i 2, pkt 7) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016r., poz. 718 z p. zm.).