Uzasadnienie
W dniu 26 września 2016 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wpłynął wniosek J. M. (dalej jako skarżący), sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz.718) - zwanej dalej p.p.s.a., w którym zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od zażalenia na postanowienie tegoż Sądu w kwocie 100 zł.
Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżący oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że jest współwłaścielem domu mieszkalnego o powierzchni [...] m² (1/8 udziału) oraz lokalu mieszkalnego (1/2 udziału w lokalu, w którym zamieszkuje obecnie jego była żona wraz z córką), oraz że nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów. Jednocześni wskazał, iż płaci alimenty.
Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności należy wskazać, iż instytucja prawa pomocy przewiduje dla skarżącego możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.).
Przewidywana możliwość ubiegania się przez skarżącego o prawo pomocy w zakresie częściowym uwarunkowana jest spełnieniem przesłanki określonej w art. 246 § 1, pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu.
Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8). W tym kontekście należy również wskazać, że oceniana jest zasadność wniosku w dwóch aspektach – z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej zaś z uwzględnieniem jej możliwości finansowych (por. postanowienie NSA z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.).
Jednocześnie należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592).
Dlatego też jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana, na mocy art. 255 p.p.s.a., złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Analizując informacje przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy uznał, że były one niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. W związku z czym, działając na podstawie art. 255 ustawy, pismem z 29 września 2016 r. wezwano skarżącego do przekazania w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania:
- - pisemnej informacji (sporządzonej w sposób czytelny) na temat kosztów ponoszonych w skali miesiąca przez niego na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów leczenia, ogrzewania domu, zapłaty podatków, zakupu wody, gazu i energii elektrycznej, zakupu wyżywienia, ubrania, środków czystości, higieny i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz z dowodami,
- - pisemnej informacji odnośnie innych wydatków niż bieżące koszty utrzymania również z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi taki stan (w przypadku kredytów i pożyczek pouczono, że należy przedłożyć kopie odpowiednich umów łącznie z harmonogramem spłaty i dowodami spłaty rat kredytu),
- - szczegółowej pisemnej informacji odnośnie źródeł finansowych umożliwiających mu pokrycie ponoszonych koszów (w szczególności pouczono, że należy przekazać informację odnośnie źródeł finansowania wykazanych kosztów utrzymania; w przypadku gdy nie jest w stanie sam pokryć wykazanych wydatków zażądano szczegółowego opisu rodzaju i wysokości pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie, np. rodzinę pozostającą poza wspólnym gospodarstwem domowym bądź osoby z sąsiedztwa) wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi prawdziwość informacji w tym zakresie,
- - stosownych zaświadczeń z urzędu pracy, z których wynikałoby, iż jest on osobą posiadającą status bezrobotnego,
- - szczegółowej informacji na temat działań podejmowanych przez niego w celu aktywizacji zawodowej zgodnie z posiadanym wykształceniem lub wyuczonym w przeszłości zawodem wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje,
- - kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2015 r. (PIT),
- - kserokopii wyciągów i odpisów z jego kont i lokat bankowych za ostatnie 3 miesiące.
W odpowiedzi skarżący przedłożył pismo (sporządzone 24 października 2016 r.), w którym wskazał, że "od wielu lat nie uzyskuje żadnych dochodów", zaś jego miesięczne koszty utrzymania wynoszą około 700 zł. Jednocześnie uznał, iż dalsze wyjaśnienia odnośnie swojej sytuacji materialnej są zbędne.
W ocenie referendarza przekazane przez skarżącego w powyższym piśmie informacje w żadnym razie nie można uznać za wywiązanie się z obowiązku pełnego i rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jego sytuacją majątkową i finansową, nałożonego pismem 29 września 2016 r.
Przede wszystkim należy wskazać, iż skarżący nie dostosował się do wezwania, w którym żądano ujawnienia źródeł jego utrzymania. Kierując się bowiem doświadczeniem życiowym oraz zasadami logicznego rozumowania nie sposób uznać za wiarygodne oświadczenie, iż skarżący opłaca koszty związane z własnym utrzymaniem w wysokości około 700 zł (wielkość kosztów oświadczona w powołanym wyżej piśmie) oraz z opłatą alimentów, nie uzyskując zarazem jakichkolwiek dochodów.
Ponadto skarżący nie wykazał w pełni i tym samym nie udokumentował wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie.
Skarżący nie przekazał również wyciągów z posiadanych przez siebie rachunków bankowych, nie pozwalając tym samym referendarzowi na wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistych możliwości finansowych jego gospodarstwa domowego. Niewiadomym jest aktualny stan tych rachunków. Skarżący wezwany został bowiem o przekazanie wyciągów z rachunków z okres ostatnich trzech miesięcy licząc wstecz od daty wezwania. Podobnie należy ocenić fakt nieprzekazania innych żądanych dokumentów i informacji.
Opisane wyżej okoliczności wskazują na brak współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W postanowieniu z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 NSA podkreślił, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (dostępne na stronie internetowej http:// orzeczenia.nsa.gov.pl). W innym orzeczeniu (postanowienie z 19 sierpnia 2013 r., sygn. akt II FPP 1/13; lex nr 1361212) NSA wskazał, iż "zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić jedynie w sytuacji, gdy w sposób niebudzący wątpliwości zostanie wykazane przez stronę, że jej sytuacja życiowa uzasadnia odstąpienie od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Sąd nie może w tym względzie opierać się wyłącznie na twierdzeniach skarżącej, nie popartych żadnymi dokumentami źródłowymi".
Poza tym należy nadmienić, że o ile nie przeprowadzenie, w oparciu o przepis art. 255 p.p.s.a., postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w sytuacji, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie informacji wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 5.09.2005 r., II FZ 414/05; postanowienie NSA z 14.09.2005 r., II FZ 575/05; postanowienie NSA z 10.01.2008 r., II FZ 540/07 niepubl.).
Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a., orzeczono o odmowie przyznania prawa pomocy.