Uzasadnienie
Przedmiotem skargi R. K. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) jest, wydana na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust 2 i ust 3a oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300), zwanej dalej "u.s.u.s." oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem" decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z dnia 27 września 2019 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 28.209,74 zł, w tym na:
- I. ubezpieczenia społeczne - za okres: od sierpnia 2000 r. do października 2000r.; od grudnia 2000 r. do stycznia 2001 r.; od października 2009 r. do grudnia 2009r.; od kwietnia 2010 r. do października 2010 r., kwiecień 2011 r.; styczeń 2012 r.; wrzesień 2012 r.; od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r.; październik 2015 r.; od lipca 2016 r. do grudnia 2016 r.; od maja 2017 r. do sierpnia 2017 r.; grudzień 2017 r.; od kwietnia 2018 r. do maja 2018 r., w łącznej kwocie 19.749,68 zł, w tym z tytułu: składek-13.360,08 zł, odsetek liczonych na 20 lipca 2018 r. - 6.287,60 zł, kosztów upomnienia - 102,00 zł.
- II. ubezpieczenie zdrowotne - za okres: od maja 2010 r. do października 2010 r.; od stycznia 2012 r. do maja 2012 r.; od sierpnia 2012 r. do września 2012 r.; od listopada 2013 r. do kwietnia 2014 r.; od lipca 2017 r. do sierpnia 2017 r.; grudzień 2017r.; od kwietnia 2018 r. do maja 2018 r., w łącznej kwocie 7.047,37 zł, w tym z tytułu: składek-4.781,37 zł, odsetek liczonych na 20 lipca 2018 r. - 2.158,00 zł, kosztów upomnienia - 108,00 zł.
- III. Fundusz Pracy - za okres: od listopada 2009 r. do grudnia 2009 r.; od kwietnia 2010 r. do listopada 2010 r.; od stycznia 2012 r. do maja 2012 r.; wrzesień 2012 r.; styczeń 2013 r.; od grudnia 2013 r. do stycznia 2014 r.; od lipca 2017 r. do sierpnia 2017 r.; grudzień 2017 r.; od kwietnia 2018 r. do maja 2018 r., w łącznej kwocie 1.412,69 zł, w tym z tytułu: składek-870,29 zł, odsetek liczonych na 20 lipca 2018 r. - 440,00 zł, kosztów upomnienia - 102,40 zł.
Zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
Skarżący wnioskiem z dnia 20 lipca 2018 r. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek.
Decyzją nr [...] z dnia 16.10.2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi po rozpoznaniu powyższego wniosku odmówił umorzenia należności z tytułu składek.
Wyrokiem z 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uchylił zaskarżoną decyzję z dnia 16 października 2018 r. nr [...] ([...]), wskazując w jego uzasadnieniu, że organ nie wyjaśnił wystarczająco kwestii wymagalności przedmiotowych należności z tytułu składek, będących przedmiotem wniosku skarżącego. Wskazał również, że ponownie rozpatrując sprawę Zakład uwzględni poczynione przez Sąd rozważania, a przede wszystkim ustali, kiedy upływa termin przedawnienia dla poszczególnych należności, a także poczyni ustalenia odnośnie ewentualnego wystąpienia przesłanek zawieszenia/przerwania biegu terminu przedawnienia należności. Organ obowiązany będzie przy tym dokonać wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. uwzględniającej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8.10.2013 r. w sprawie K 40/12. Dla prawidłowego zastosowania właściwych regulacji prawnych będą miały też istotne znaczenie normy intertemporalne, jako rozstrzygające o zastosowaniu, bądź, nie, nowych regulacji prawnych do stanów faktycznych już zaistniałych, ale trwających w czasie.
W toku ponownego rozpatrzenia sprawy organ uwzględnił dotychczas zebrany materiał dowodowy, w tym także dokumenty złożone przez wnioskodawcę do sprawy o rozłożenie należności na raty, w których to wskazał on, że z uwagi na swój stan zdrowia zmuszony był zawiesić prowadzenie działalności od grudnia 2017 r. do kwietnia 2018 r. oraz, że stan jego zdrowia pogarsza się z każdym rokiem, a z powodu braku ubezpieczenia nie może korzystać ze specjalistycznej pomocy lekarskiej.
Podał też, że w 2016 r. dwie osoby fizyczne nie uregulowały wobec niego należności w łącznej kwocie 20.000,00 zł za wykonaną usługę, co ma wpływ na jego obecną sytuację finansową.
W toku obecnie prowadzonego postępowania uwzględniono także przedłożone organowi postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 29 grudnia 2016 r. o podziale majątku wspólnego byłych małżonków, a także dodatkową argumentację strony przedstawioną na rozprawie sądowej w dniu 30 stycznia 2019 r. w której to wskazano, że w związku z dokonanym podziałem majątku dorobkowego, skarżący został zobowiązany do spłat na rzecz byłej żony kwot po 24.000 zł co 6 miesięcy, co dodatkowo pogorszyło jego aktualną sytuację finansową.
Z kolei organ odnosząc się do tej ostatniej kwestii zauważył na rozprawie sadowej, że możliwe było dokonanie odmiennego podziału majątku dorobkowego, np. poprzez sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanych z tego tytułu środków pomiędzy byłymi małżonkami, z czym obecnie nie zgadza się strona, gdyż taki podział majątku był wynikiem decyzji Sądu (postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia 29.12.2016r. To Sąd dokonał podziału majątku wspólnego w ten sposób, że nieruchomość o powierzchni 0,1200 ha położoną w [...], KW nr [...] zabudowaną budynkiem warsztatowo-mieszkalnym o wartości 329 310,00 zł przyznał jemu na wyłączną własność, z równoczesnym nałożeniem na niego obowiązku spłaty udziału w majątku wspólnym na rzecz byłej żony w wysokości 121 310,16 zł. W ramach obecnego postępowania dodatkowo przedłożono do dotyczas zebranego materiału dowodowego PIT za 2018 rok, druk RD-2 oraz druk o ubieganie się o pomoc de minimis.
Ponadto, wnioskodawca podał, że zalega z podatkiem od nieruchomości na kwotę 4 917,00 zł i że wystąpił z pismem do wójta gminy o umorzenie tej należności, a także, że w grudniu był zmuszony zaciągnąć pożyczkę w A na kwotę 2000,00 zł. Rozpoznając wniosek strony organ oparł swoje rozstrzygniecie na znajdującym się w aktach sprawy materiale dowodowym, jak również skorzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Dokonując następnie ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ wskazał, iż zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wnioskodawca zobowiązany jest opłacać składki za każdy miesiąc, a powstałe u niego z tego tytułu zadłużenie powstało z uwagi na to, iż należności składkowe nie były opłacone w terminie. Z kolei Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako wierzyciel ma obowiązek egzekwować powstałe zadłużenie zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W oparciu o uregulowania zawarte w art. 24 u.s.u.s. Zakład ustalił, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności te mogą być dochodzone.
Przedmiotowym wnioskiem o umorzenie objęte są należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od 08/2000 do 05/2018, które to należności zdaniem Zakładu nie uległy przedawnieniu i są wymagalne.
Rozważając kluczową dla sprawy kwestię przedawnienia poszczególnych należności składkowych i uwzględniając ocenę prawną wyrażoną w wyroku WSA w Opolu z dnia z 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18 organ szeroko omówił zmieniające się w tym zakresie regulacje prawne (art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i dodawane w wyniku kolejnych nowelizacji dalsze jednostki redakcyjne tego artykułu), normujące przedawnienie należności. Podkreślił, że przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu:. "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia" nie został przez ustawodawcę wyeliminowany z obiegu prawnego i nadal obowiązuje.
Odnośnie wskazanego przez Sąd wyroku Trybunału Konstytucyjnego zauważono, iż w wyroku tym Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP art.70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. Z treści tego wyroku wynika, iż zabezpieczenie hipoteczne dokonane w tym okresie na podstawie art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja Podatkowa, nie wywierają skutku ochrony zabezpieczonych należności przed ich przedawnieniem.
W niniejszej sprawie zabezpieczenie hipoteczne należności ZUS na nieruchomości strony zostało dokonane przez Sąd 16.05.2018 r., a więc z uwzględnieniem obowiązującego wówczas stanu prawnego. Zatem powyższa sytuacja nie dotyczy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 (sygn. akt. SK/40/12) który nie dotyczy stosowania art. 24 ust 5 u.s.u.s., gdyż wyrok ten wywiera wpływ jedynie na zabezpieczenia hipoteczne ustanowione na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w okresie od 01-01-1999r. do 31-12-2002r., gdzie należności podatkowe pomimo zabezpieczenia hipoteką, przedawniają się na zasadach ogólnych.
Jak bowiem zauważono odnośnie zabezpieczeń hipotecznych dokonanych po 31-12-2002r., od 01-01-2003r. obowiązuje przepis art. 24 ust.5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który to przepis nie był przedmiotem kontroli jego zgodności z Konstytucją w ramach ww. wyroku Trybunału. Dlatego też zdaniem organu wyrok ten pozostaje bez wpływu dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.
Uznając zatem, że wszystkie objęte wnioskiem należności składkowe są nieprzedawnione i nadal wymagalne, w dalszej kolejności analizując zebrany materiał dowodowy organ nie stwierdził po stronie skarżącego wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
W stosunku do prowadzonej przez wnioskodawcę działalności nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zachodzą w stosunku do ww. zadłużenia. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s, a ponieważ działalność gospodarcza jest nadal prowadzona, w związku z tym nie ma także zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Również ponieważ zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym brak jest spełnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. W sprawie nie stwierdzono także aby w sprawie zaistniała przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt. 5 lub 6 u.s.u.s, skoro ani Naczelnik urzędu skarbowego ani komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Działając w oparciu o art. 19 § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Dyrektor ZUS wszczął postępowanie egzekucyjne obejmujące nieopłacone należności. W ramach postępowania organ zastosował środek egzekucyjny jakim jest zajęcie rachunków bankowych. Skoro Zakład nie wyczerpał jeszcze okresu dochodzenia należności, a prowadzone postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, nie można więc uznać należności za całkowicie nieściągalne. Jak wynika z analizy konta płatnika, po dniu wpływu wniosku w okresie od 26.07.2018 - 18.07.2019 r. wyegzekwowano kwotę 196,04 zł. W dniu 16 maja 2018r. dokonano również zabezpieczenia należności z tytułu składek na kwotę 23.139,60 zł.
Organ w tabelarycznym zestawieniu należności na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, FP wskazał na daty doręczenia upomnienia, wystawienia tytułów wykonawczych oraz decyzji o wysokości zadłużenia.
Organ nie znalazł też podstaw do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Zgromadzona dokumentacja dotycząca sytuacji materialno-bytowej gospodarstwa domowego skarżącego nie potwierdziła, zdaniem organu, wystąpienia przesłanek wskazanych w tym rozporządzeniu, a mianowicie, aby opłacenie należności pociągnęłoby dla niego zbyt ciężkie skutki, ze względu na aktualną jego sytuację rodzinną i stan majątkowy.
W wyniku dokonanej następnie szczegółowej analizy przedłożonych przez skarżącego dokumentów, dotyczących sytuacji osobistej i majątkowej wnioskodawcy (kosztów utrzymania, jego miesięcznych obciążeń finansowych z tytułu ciążących na nim zobowiązań, stanu zdrowia, posiadanego majątku nieruchomego i ruchomego, przychodów i kosztów prowadzonej działalności gospodarczej), stwierdzono wprawdzie istnienie niewątpliwie trudnej sytuacji, w jakiej się obecnie znajduje strona, jednakże zdaniem organu nie jest to przesłanką do umorzenia należnych zobowiązań w oparciu o omawiane przepisy prawa (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia).
Zwrócono równocześnie uwagę na fakt, że w dniu 6 grudnia 2018r. wnioskodawca zawarł umowę pożyczki na łączną kwotę do spłaty w wysokości 2854,91 zł (liczba rat 6) - z miesięczną ratą 475,82 zł, a w ocenie Zakładu zaciąganie kolejnych zobowiązań z tak znaczącą dla budżetu domowego miesięczną kwotą raty, oznacza, że podejmując się spłaty tej należności wnioskodawca pozytywnie ocenił swoje możliwości finansowe co do ich spłaty bez zagrożenia dla budżetu domowego. Zwrócono również uwagę, że fakt posiadania zadłużenia z tytułu zobowiązań cywilnoprawnych nie jest okolicznością przemawiającą za umorzeniem należności. W orzecznictwie sądowym ugruntowany jest pogląd, że za umorzeniem należności publicznoprawnych nie może przemawiać preferowanie wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych, nawet jeśli niewykonanie tych zobowiązań wiązałoby się z daleko idącymi konsekwencjami dla zobowiązanego. Aprobowanie takiej sytuacji byłoby bowiem nieuprawnionym uprzywilejowywaniem podmiotów prawa cywilnego kosztem Skarbu Państwa, czyli kosztem ogółu obywateli.
Instytucja umorzenia zaległości służy bowiem wsparciu obywateli w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi, chorobą czy innymi niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 sierpnia 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 522/16).
Końcowo wskazano, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności, a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym.
W skardze skarżący wniósł o uchylenie wyżej omówionej decyzji z którą to się nie zgadza, gdyż jest dla niego krzywdząca. Wskazał na licznie odraczane terminy rozpoznania jego sprawy przez ZUS, zwracając się jednocześnie o umorzenie mu przynajmniej tej części zaległości która uległa przedawnieniu, a także naliczonych odsetek.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji podkreślając, że zarówno w literaturze jak i orzecznictwie przyjmuje się zgodnie, że umorzenie zaległych składek ma charakter wyjątkowy i jest zastrzeżone wyłącznie dla tych sytuacji gdy ze względu na wiek, stan zdrowia czy znikome źródło dochodów na utrzymanie niemożliwe jest wywiązanie się ze zobowiązań wobec ZUS. W niniejszej sprawie takie okoliczności nie zachodzą, wobec czego uzasadniony jest wniosek o oddalenie skargi.
Zgodnie też z wytycznymi WSA w Opolu zawartymi w wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. Zakład dokonał analizy zaległości składkowych z punktu widzenia ich przedawnienia i nie stwierdził ku temu podstaw prawnych szczegółowo odnosząc się w swoich rozważaniach do ewentualnych podstaw przedawnienia wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 08.10.2013 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest zasadna, aczkolwiek z innych przyczyn niż wskazywane w skardze.
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) - dalej jako: [ppsa], decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Kontroli Sądu poddana została decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 września 2019 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 28.209,74 zł,
Dokonując sądowej kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia podkreślić należy, że przedmiotowa sprawa była już przedmiotem wcześniejszego jej rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, który prawomocnym wyrokiem z 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18 uchylił zaskarżoną wówczas decyzję z dnia 16 października 2018 r. nr [...] ([...]) o odmowie umorzenia tych samych należności składowych.
W związku z powyższym, wskazać należy, że zgodnie z art. 153 ppsa ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w tej sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Zaznaczyć należy, że pomimo użycia w powołanym przepisie określenia "orzeczenie" chodzi w nim nie o sentencję, lecz o uzasadnienie. Ocena prawna rozstrzygnięcia wiąże się bowiem w pierwszym rzędzie z wykładnią prawa, a ta może mieścić się jedynie w uzasadnieniu wyroku (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 1998 r. sygn. II SA 1560/97 niepubl.). Ocena prawna, o której stanowi analizowany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu istotnych okoliczności stanu faktycznego.
Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązani są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 ppsa oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie.
Podkreślenia w tym miejscu wymaga, iż regulacja art. 153 p.p.s.a. stanowi swoistą gwarancję przestrzegania przez organy związania orzeczeniem sądu (por. J. Tarno, Komentarz do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wydanie 3, Warszawa 2008, str. 376 i nast.). W orzecznictwie podkreśla się, iż działania naruszające tę zasadę muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej przedstawioną oceną prawną także i samego sądu administracyjnego. Bez ścisłego stosowania powołanego przepisu trudno byłoby zapewnić spójność działania systemu władzy państwowej. Jego nieprzestrzeganie w istocie podważałoby bowiem obowiązującą w polskim prawie zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji (por. dla przykładu: wyroki NSA z dnia 21 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1681/97 i z dnia 1 września 2010 r., sygn. akt I OSK 920/10, LEX 745376).
W tym zatem miejscu celowym staje się przywołanie stanowiska tut. Sądu zajętego już uprzednio w niniejszej sprawie na wcześniejszym etapie jej rozpoznania prawomocnym wyrokiem z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18.
Wówczas to Sąd stwierdził, że w uzasadnieniu wówczas zaskarżonej decyzji nr [...] z dnia 16.10.2018 r. organ nie wyjaśnił wystarczająco kwestii wymagalności przedmiotowych należności z tytułu składek, będących przedmiotem wniosku skarżącego, a które to dotyczą lat 2000 – 2018, co powinno skłonić organ do zbadania kwestii ewentualnego przedawnienia tych należności. Sąd odwołując się do orzecznictwa zapadłego na tle przepisu art. 28 u.s.u.s., wskazał, że w przypadku stwierdzenia przedawnienia należności niemożliwe jest dalsze prowadzenie postępowania z wniosku o ich umorzenie, co powoduje konieczność umorzenia postępowania administracyjnego z uwagi na jego bezprzedmiotowość (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 16.10.2018 r., sygn. akt III SA/Łd 561/18).
Dodatkowo zwrócił uwagę, że konieczność określenia prawidłowej wysokości zobowiązania ciążącego na zobowiązanym wynika nie tylko z potrzeby ustalenia, czy istnieje przedmiot postępowania, ale również z tego powodu, że wielkość należności, umorzenia których domaga się strona, ma znaczenie dla oceny możliwości ich spłaty bez zagrożenia (lub też z zagrożeniem) dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny (przesłanka z § 3 pkt 1 rozporządzenia). Przy rozstrzyganiu tej kwestii zawsze niezbędne jest bowiem zestawienie wielkości należności, o umorzenie których wnosi strona, z jej możliwościami płatniczymi, dochodami i stanem majątkowym (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 8.08.2018 r., sygn. akt I SA/Op 450/17).
Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, by organ zweryfikował z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. w sprawie SK 40/12, czy należności będące przedmiotem wniosku strony się juz w części nie przedawniły.
Wręcz przeciwnie, organ uchylił się od dokonania takiej analizy, wyrażając własne stanowisko, że skoro w niniejszej sprawie zabezpieczenie hipoteczne należności ZUS na nieruchomości strony zostało dokonane 16.05.2018 r., a więc z uwzględnieniem nowego stanu prawnego, to brak jest w niniejszej sprawie jakiegokolwiek wpływu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013r. sygn. akt SK/40/12 na stosowanie art. 24 ust 5 u.s.u.s., gdyż wyrok ten dotyczył jedynie zabezpieczenia hipotecznego ustanowionego na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w okresie od 01-01-1999r. do 31-12-2002r., gdy należności podatkowe pomimo zabezpieczenia hipoteką, przedawniały się na zasadach ogólnych.
Odnośnie zabezpieczeń hipotecznych dokonanych po 31.12.2002r., zauważono, że od 1.01.2003r. obowiązuje przepis art. 24 ust.5 u.s.u.s., który to przepis nie był przedmiotem kontroli jego zgodności z Konstytucją w ramach ww. wyroku Trybunału. Dlatego też zdaniem organu wyrok ten pozostaje bez wpływu dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie.
Przypomnieć w tym miejscu należy, że Sąd w składzie orzekającym we wcześniejszej sprawie sygn. akt I SA/Op 399/18. wyraźnie podzielił odmienne stanowisko, niż prezentowane obecnie przez organ, a mianowicie wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, zgodnie z którym ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia tak zabezpieczonych należności składkowych biegnie na zasadach ogólnych. Art. 24 ust. 5 u.s.u.s. (w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r.) należy interpretować przez pryzmat jego zgodności ze standardami konstytucyjnymi.
Nie można bowiem stracić z pola widzenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8.10.2013 r. (sygn. akt SK 40/12, OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97), w którym Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2015 r. poz. 613 z późn. zm. - dalej: o.p.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W ugruntowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym, wprost wywodzonym ze stanowiska Trybunału, panuje pogląd, że wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 o.p. powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8.10.2013 r. zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 o.p. w jego brzmieniu do 31.12.2002 r. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 o.p. Prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 o.p. także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.
W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania podatkowego zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyrok WSA w Opolu z 4.04.2014 r., I SA/Op 566/13; wyrok WSA w Łodzi z 17.12.2013 r., I SA/Łd 496/13; wyrok WSA we Wrocławiu z 30.05.2014 r., I SA/Wr 524/14; wyrok NSA z 17.04.2014 r., II FSK 1197/12, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 17.04.2018 r., sygn. akt I SA/Gl 1272/17).
Wypowiadając się w kwestii przyjęcia powyższego stanowiska odnośnie do niezakwestionowanej wprawdzie wprost przez Trybunał normy art. 70 § 8 O.p sądy poddawały pod rozwagę to, czy doszło do tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Wskazywano mianowicie, że zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne.
W piśmiennictwie i orzecznictwie przyjmuje się również, że oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak bowiem oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, by sądy uruchomiały procedurę pytań prawnych (por. R. Hauser, A. Kabat, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01, publ. OSP z 2003/2 s. 73-75; M. Wiącek, Pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego, Warszawa 20011, s. 269; uchwała NSA z 16 października 2006 r., I FPS 2/06).
Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 maja 2007r., sygn. akt SK 36/06 (OTK ZU 50/6/A/2007), "stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem".
Prezentowane powyżej poglądy orzecznictwa i doktryny dały podstawę do ukształtowania się wykładni spornej w obecnej sprawie normy art. 24 ust. 5 u.s.u.s., w której sądy administracyjne opowiadają się za uwzględnieniem ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego SK 40/12 (por. wyroki WSA: w Gliwicach z dnia 14 lutego 2018 r., I SA/Gl 1410/17; w Kielcach z dnia 22 lutego 2018 r., I SA/Ke 26/18; w Krakowie z dnia 21 maja 2018 r., I SA/Kr 339/18). Również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2706/17 zaprezentował tożsame stanowisko. Podkreślił równocześnie, że rozstrzygając w ten sposób Sąd nie stwierdza niekonstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s., lecz odmawia jedynie zastosowania tego przepisu z uwagi na jego sprzeczność z aktem wyższego rzędu, tj. z Konstytucją.
Z przytoczonych rozważań wprost wynika dopuszczalność, a wręcz obowiązek, zastosowania ocen prawnych wyrażonych przez Trybunał na tle brzmienia konkretnego przepisu prawa, także do innych regulacji prawnych o analogicznej treści. Zatem pomimo tego, że przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi się bezpośrednio do art. 70 § 6 o.p. (a z wypowiedzi Trybunału wynika, że także do analogicznego w swej treści art. 70 § 8 o.p.), to jednak, jak jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie, ma on również zastosowanie do normy prawnej zawartej w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. ze względu na podobieństwo regulacji. Dzieje się tak za sprawą obowiązku prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu, pozwalającej na zastosowanie ocen zawartych w ww. orzeczeniu trybunalskim do normy prawnej zawartej wprawdzie w innym akcie prawnym, ale o prawie dosłownym brzmieniu.
Nie sposób bowiem pominąć, przy ocenie konstytucyjności tej regulacji, stwierdzenia Trybunału, iż przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż nie widzi powodu do tego, aby akurat to właściciele nieruchomości mieli dożywotnio odpowiadać za należności podatkowe.
Powyższe rozważania Sądu poczynione w prawomocnym wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18 nie pozostawiały żadnych też wątpliwości, co do zajętego wówczas przez skład orzekający stanowiska co do przyjętej na gruncie rozpoznawanej sprawy wykładni 24 ust. 5 u.s.u.s.
Świadczą o tym też wprost końcowe zalecenia Sądu dla organu ponownie rozpoznającego sprawę co do obowiązku dokonania wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. uwzględniającej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8.10.2013 r. w sprawie K 40/12.
Trudno zatem w tej sytuacji, za prawidłowe i nie naruszające dyspozycji art. 153 ppsa, uznać zawarte w uzasadnieniu obecnie zaskarżonej decyzji stwierdzenie organu, że ww. wyrok Trybunału pozostaje bez wpływu odnośnie zabezpieczeń hipotecznych dokonanych po 31.12.2002r., gdyż od 1.01.2003r. obowiązuje przepis art. 24 ust.5 u.s.u.s,, który to przepis nie był objęty przedmiotem tego orzeczenia.
Przypomnieć zatem przyjdzie w tym miejscu, że omawiana wyżej kwestia była przedmiotem poczynionych przez tut. Sąd własnych rozważań w wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18, a ponieważ wyrok ten ma atrybut prawomocności, to zgodnie z art. 153 ppsa wyrażona w nim ocena prawna dotycząca stosowania art. 24 ust. 5 u.s.u.s. ma charakter wiążący, zarówno organ w toku ponownego rozpoznania sprawy zakończonego wydaniem obecnie zaskarżonej decyzji z dnia 27.09.2019 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, jak i Sąd w niniejszym składzie rozpoznający wywiedzioną na tą decyzję skargę.
Powyższe oznacza, że ocena legalności obecnie zaskarżonej decyzji o odmowie umorzenia składek musi się odbywać poprzez pryzmat oceny prawnej wyrażonej w omówionym powyżej wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18, a więc pod kątem oceny realizacji zaleceń zawartych w jego uzasadnieniu. Tym samym rolą Sądu obecnie kontrolującego legalność zaskarżonej decyzji jest w pierwszej kolejności weryfikacja, czy ZUS w pełni zastosował się do zaleceń i wskazań wyroku poprzednio wydanego w tej sprawie.
Jedynie na marginesie, można w tym miejscu dodatkowo zauważyć, odwołując się miedzy innymi do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 września 2019r sygn. akt I OSK 2584/17, że ocena prawna zawarta w prawomocnym wyroku sądu administracyjnego wydanym w pierwszej instancji, uchylającym zaskarżoną decyzję organu administracji publicznej, w wyniku czego dochodzi do ponownego rozpoznania sprawy przez organ administracji, a następnie przez wojewódzki sąd administracyjny, ma także istotne znaczenie dla Naczelnego Sądu Administracyjnego przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej wniesionej od ponownego wyroku sądu administracyjnego wydanego w pierwszej instancji, gdyż byłby on niezgodny z prawem, jeżeli przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym sprawy nie uwzględniałby wiążącej oceny prawnej i wskazań, o jakich mowa w art. 153 ppsa.
Skoro zatem, a to nie było sporne pomiędzy stronami, w obecnie rozpoznanej sprawie nie doszło w istotnej w sprawie kwestii przedawnienia, do zmiany stanu faktycznego jak i prawnego, Sąd rozpoznający obecną skargę był zobligowany do uwzględnienia podniesionego w niej zarzutu naruszenia art.,153 ppsa, a w konsekwencji do stwierdzenia, że do wydania zaskarżonej decyzji doszło z naruszeniem prawa.
W ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni w jej rozpoznaniu wszystkie oceny prawne zawarte zarówno w niniejszym wyroku, jak i poprzedzającym go wyroku z dnia 30 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Op 399/18
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd nie orzekł o kosztach, ponieważ skarga w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zwolniona jest od kosztów sądowych