Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 1390/11 oddalił skargę K. S. i J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie podziału nieruchomości.
W tej sytuacji J.M., wnioskiem z dnia [...] września 2014 r., złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata.
Powyższy wniosek rozpoznany został odmownie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2014 r.
W dniu 8 grudnia 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął sprzeciw skarżącego od powyższego postanowienia (nazwany "zażaleniem") wobec czego postanowienie referendarza sądowego straciło moc, a sprawa z wniosku o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu na nowo.
W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i uzyskiwanych dochodach zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podkreślił, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Skarżący wskazał, że nie posiada stałego dochodu, utrzymuje się z prac dorywczych w związku ze złym stanem zdrowia, w wysokości [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca zaznaczył, że ma na utrzymaniu żonę oraz studiującą córkę. Wskazał ponadto, że ponosi wysokie wydatki w związku z chorobą syna oraz że nie posiada żadnego majątku, oszczędności ani przedmiotów wartościowych.
W złożonym sprzeciwie skarżący podtrzymał dotychczasową argumentację, podkreślając jednocześnie, że problemy finansowe rodziny wiążą się z będącą przedmiotem niniejszej sprawy nieruchomością. Skarżący zaznaczył, że na skutek wieloletnich postępowań sądowych pozbył się wszelkich oszczędności i nie ma możliwości odzyskania poniesionych nakładów.
Wobec podniesionych we wniosku okoliczności, celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, pismem z dnia 12 stycznia 2015 r. wezwano wnioskodawcę do złożenia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, dodatkowych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej rodziny, w tym do złożenia dokumentów potwierdzających wysokość dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę z prac dorywczych; dokumentu potwierdzającego, że żona wnioskodawcy jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku; dokumentu potwierdzającego, że córka wnioskodawcy studiuje; a także odpisów zeznań podatkowych dorosłych członków rodziny za rok 2013 (jeżeli były składane), ewentualnie stosownych zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego o wysokości dochodów osiągniętych przez wnioskodawcę oraz jego żonę w 2013 r.; dokumentów wskazujących oraz potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem i leczeniem, w tym z leczeniem chorego syna; stosownej umowy najmu mieszkania potwierdzającej wysokość ponoszonej z tego tytułu opłaty.
W odpowiedzi na powyższe skarżący nadesłał pismo z dnia 5 lutego 2015 r., do którego załączył m.in. kserokopie dokumentów potwierdzających chorobę syna, okoliczność, że córka studiuje oraz fakt ponoszenia opłat za mieszkanie ([...] zł i [...] zł), wodę ([...] zł) i energię elektryczną ([...] zł). Wnioskodawca wskazał jednocześnie, że nie posiada dokumentów potwierdzających wysokość dochodu uzyskiwanego z prac dorywczych, bowiem dochód ten otrzymywał "bez pokwitowania". Skarżący zaznaczył, że żona nigdy nie była zarejestrowana jako osoba bezrobotna, bowiem wychowywała dzieci i pozostawała na jego utrzymaniu. Nie składał on ponadto zeznań podatkowych, a zaświadczenia z urzędu skarbowego nie może przedstawić, bowiem trzeba na nie czekać około 30 dni. Skarżący podkreślił też, że posiada zadłużenie, którego z powodu niskich dochodów nie może spłacić.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Na wstępie wskazać należy, że w myśl art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego skutkuje tym, iż traci ono moc, a wniosek strony podlega rozpoznaniu na nowo.
Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – zgodnie z art. 199 powołanej ustawy - ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy ze środków publicznych jest instytucją wyjątkową i następuje tylko w przypadkach określonych w powołanej ustawie, po spełnieniu przez stronę określonych przesłanek. Przesłanki te są każdorazowo odnoszone do stanu majątkowego osoby ubiegającej się o przyznanie tego prawa.
W myśl art. 243 § 1 powołanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku.
Zgodnie z art. 245 § 1 - 3 ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2).
Instytucja przyznania prawa pomocy jest zatem rozwiązaniem szczególnym i powinna być stosowana w przypadkach wyjątkowych, wobec osób, których sytuacja materialna, bytowa jest trudna. Zawarte w art. 246 § 1 powołanej ustawy sformułowanie "gdy osoba ta wykaże" oznacza zaś, że na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się on w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy.
W rozpoznawanej sprawie – zdaniem Sądu – wnioskodawca nie wykazał należycie, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zaznaczyć trzeba, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu. W sytuacji, gdy oświadczenie strony okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że czynności określone w art. 255 powołanej ustawy podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia z 5 listopada 2010 r., sygn. akt II GZ 318/10). Strona, która pomimo niebudzącej wątpliwości treści wezwania nie stosuje się do niego i nie udziela wymaganych informacji, musi się natomiast liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami z tego tytułu. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej sytuacji materialnej wnioskodawcy uzasadnia odmowne załatwienie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 27 lipca 2011 r., sygn. akt II OZ 650/11).
W rozpoznawanej sprawie, wobec uznania zawartych we wniosku informacji za niewystarczające i budzące wątpliwości, stosownym pismem z dnia 12 stycznia 2015 r. wezwano wnioskodawcę do złożenia – w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy – dodatkowych dokumentów pozwalających na pełną ocenę jego sytuacji materialnej, a tym samym ustalenie istnienia przesłanek do ewentualnego pozytywnego załatwienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nadesłał co prawda pismo z dnia 5 lutego 2015 r., do którego załączył część żądanych przez Sąd dokumentów, jednakże nie można uznać, że należycie wywiązał się on z obowiązku wykazania swojej trudnej sytuacji majątkowej, co uzasadniałoby uwzględnienie złożonego wniosku. Przede wszystkim zauważyć trzeba, że wnioskodawca nie wykonał wezwania Sądu w zakresie przedłożenia dokumentów pozwalających stwierdzić faktyczny dochód trzyosobowej rodziny.
W złożonym oświadczeniu skarżący ograniczył się do wskazania, że rodzina utrzymuje się z podejmowanych przez niego prac dorywczych (około [...] zł miesięcznie). Fakt ten w żaden sposób nie został jednakże udokumentowany. Wbrew wezwaniu z dnia 12 stycznia 2015 r. skarżący nie przedłożył odpisów zeznań podatkowych, czy też stosownego zaświadczenia z właściwego Urzędu Skarbowego o wysokości osiąganych dochodów, wskazując, że dochód z podejmowanych prac dorywczych otrzymywał "bez pokwitowania" oraz że na uzyskanie zaświadczenia, iż zeznania podatkowe nie były składane musi czekać około 30 dni. Zdaniem Sądu brak dokumentów potwierdzających wysokość i źródło uzyskiwania dochodu uniemożliwia dokonanie pełnej i rzeczywistej oceny sytuacji materialnej skarżącego i jego możliwości płatniczych.
Zauważyć przy tym trzeba, że z załączonych do pisma z dnia 5 lutego 2015 r. kserokopii dokumentów wynika, iż rodzina ponosi stosunkowo wysokie koszty wynajmu mieszkania (od [...] zł miesięcznie), a także wysokie opłaty za energię elektryczną ([...] zł) oraz wodę ([...] zł). Biorąc zatem pod uwagę wskazaną w złożonym oświadczeniu wysokość uzyskiwanego dochodu ([...] zł) i wykazane (częściowe) wydatki, trudno uznać, że wskazany przez wnioskodawcę dochód jest jedynym źródłem utrzymania rodziny. Innymi słowy niemożliwe jest, aby z zadeklarowanego w oświadczeniu dochodu skarżący był w stanie ponosić powyższe wydatki oraz pozostałe koszty związane z utrzymaniem i leczeniem rodziny.
W ocenie Sądu kwestia powyższa budzi więc uzasadnione wątpliwości, które nie zostały przez wnioskodawcę należycie i rzetelnie wyjaśnione. Stwierdzić zatem trzeba, że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do uwzględnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jak wyżej wskazano ciężar dowodu w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy i niewykazanie przez wnioskodawcę (w sposób pełny i przekonywujący), że znajduje się on w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, prowadzi do odmownego załatwienia wniosku.
W świetle powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał należycie, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i brak jest podstaw do uwzględnienia złożonego w tym przedmiocie wniosku.
W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na mocy art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.