Uzasadnienie
W skardze na wyżej oznaczoną decyzję M. J. zawarła wniosek o przyznanie prawa pomocy. W przesłanym na wezwanie formularzu tego wniosku strona skarżąca podała, że jej żądanie dotyczy zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu powołała się na swoją trudną sytuację materialną. Wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem, który otrzymuje miesięczny żołd w kwocie 250 zł (brutto), uzyskuje wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia w kwocie 500 zł (brutto) i jest właścicielem mieszkania o powierzchni 49,7 m².
W dniu 16 lutego 2009 r. M. J. doręczono wezwanie do przedłożenia w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, odpisu zeznania podatkowego podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2007 wraz z załącznikami, szczegółowego, określonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków ze wskazaniem źródeł ich finansowania, szczegółowych wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych za ostatnie trzy miesiące, szczegółowych informacji o posiadanych przez skarżącą środków transportu, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego oraz innych dokumentów i informacji, których treść może mieć treść dla oceny wniosku skarżącej.
W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przesłał zaświadczenie z miejsca pracy o wynagrodzeniu z tytułu umowy zlecenia oraz kserokopie deklaracji podatkowych za 2007 r., z których wynika, że z tytułu należności ze stosunku pracy oraz działalności wykonywanej osobiście uzyskał dochód w kwocie 7.326,08 zł, natomiast z tytułu odpłatnego zbycia papierów wartościowych – przychód w kwocie 99.852, 97 zł. Dodatkowo oświadczył, że nie posiada oszczędności w banku, samochodu, oraz że Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Legnicy dotuje jego mieszkanie i opłaca czynsz.
Z akt podatkowych sprawy wynika, że M. J. przysługuje wobec jej byłego męża roszczenie alimentacyjnie, którego egzekucja komornicza okazała się na dzień 2 czerwca 2008 r. bezskuteczna. W aktach sprawy brak jest informacji o staraniu się przez skarżącą o wypłacenie na jej rzecz z Funduszu Alimentacyjnego zaległych alimentów.
W sprawie zważono, co następuje.
Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu).
Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych oraz ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej.
Dodatkowo z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu doradcy podatkowego (adwokata, radcy prawnego, rzecznika patentowego) jest z kolei nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów.
Instytucja zwolnienia od kosztów postępowania sądowego jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni zatem poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r. sygn. akt I CZ 99/80).
Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2009 roku (MP z 2008 r. Nr 55, poz. 499), od dnia 1 stycznia 2009 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.276 zł.
Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania oparta będzie na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów oraz opłacenia radcy prawnego ustanowionego z urzędu zostałby przeniesiony.
Treść akt niniejszej sprawy obligowała do stwierdzenia, iż nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego. Jak wynika z akt sprawy M. J., mimo trudnej, bieżącej sytuacji finansowej, nie korzysta ze zgromadzonych składników majątku (znacznych kwot uzyskanych z tytułu zbycia papierów wartościowych) w celu ponoszenia swoich aktualnych wydatków, w tym związanych ze wszczęciem postępowania sądowego. Za niedopuszczalną w świetle powyższych faktów, trzeba uznać próbę przenoszenia na budżet Państwa, tj. na ogół podatników, finansowych skutków samodzielnej decyzji skarżącej w zakresie dysponowania jej majątkiem, który nadal stanowi obiektywne źródło uzyskania środków na opłacanie kosztów sądowych oraz profesjonalnego zastępstwa procesowego. Nie bez znaczenia dla negatywnej oceny zasadności wniosku M. J. jest zestawienie uzyskanej przez skarżącą w roku 2007 r. ze zbycia papierów wartościowych kwoty 99.852, 97 zł z poziomem życia i statusem majątkowym innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy – zostałby przeniesiony ciężar zwolnienia. Wskazania wymaga bowiem, że podana kwota pozwala na dysponowanie przez skarżącą na miesięczne utrzymanie własne oraz syna z osobna kwotą przewyższającą minimalne wynagrodzenie za pracę.
Dodatkowo podkreślić należy, że skarżąca nie realizuje swojego roszczenia względem byłego męża w zakresie alimentów na utrzymanie ich syna w ramach określonych w ustawie z dnia 27 czerwca 2008 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 134, poz. 850 ze zm.). Takie zachowanie strony trzeba interpretować jako świadome pozbawianie się dodatkowego źródła środków na utrzymanie. Zaniedbanie strony w tym zakresie powoduje, że jej argumentacja w zakresie trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uwzględniania jej wniosku.
Na marginesie winno się wskazać, że odmowa przyznania stronie pomocy profesjonalnego pełnomocnika nie ogranicza jej prawa do sądu, albowiem Sąd, stosownie do dyspozycji art. 6 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie potrzeby udzieli stronie niezbędnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczy stronę o skutkach prawnych tych czynności oraz ich zaniedbań.
W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.