Uzasadnienie
Decyzją z dnia 12 lipca 2022 r. nr [...], na podstawie art. 3 pkt 21 lit. d, art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 24 ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615, dalej: "u.ś.r.") i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000, dalej: "k.p.a."), wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Z. (dalej: "organ", "organ I instancji"), odmówiono M. G. (dalej: "Strona", "Skarżąca") przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem M. W. (dalej: "osoba wymagająca opieki").
W pierwszej kolejności organ wskazał, iż sprawa rozpoznawana jest ponownie. Decyzją Prezydenta Miasta Z. nr [...] z dnia 27 sierpnia 2021 r. odmówiono Stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 29 października 2021 r. nr SKO-PSŚ/41.5/3027/2021/14056/KCz utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Na skutek skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 11 lutego 2022 r. sygn. II SA/Gl 1630/21 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia 27 sierpnia 2021 r. zauważając, iż z uzasadnienia decyzji organu I instancji nie wynika, jaki jest obecny stan matki osoby wymagającej opieki, nadto organ powinien wystąpić do brata Strony o przedstawienie stanu faktycznego, tj. jaki jest aktualny status jego związku małżeńskiego.
Organ ustalił, iż osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem wydanym przez Komisję Lekarską do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w W. z dnia 11 lipca 1991 r., zaliczającym do I grupy inwalidów na stałe, jest osobą niepełnosprawną od urodzenia, wcześniej opiekę sprawowała żona, a teraz siostra, małżonka osoby wymagającej opieki porzuciła rodzinę i zrezygnowała z opieki nad mężem oraz córką, nadal w toku pozostaje postępowanie w sprawie o rozwód, małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie wiadomo jaka jest jej sytuacja materialna, ma zasądzone alimenty na rzecz ich wspólnej córki w wysokości po 600,00 zł miesięcznie, nadto wraz z pozwem rozwodowym wniesiono o zasądzenie alimentów w wysokości 1.000,00 zł na rzecz osoby niepełnosprawnej, ojciec osoby wymagającej opieki zmarł, natomiast matka z powodu swojego wieku oraz stanu zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, sama potrzebuje pomocy w codziennym funkcjonowaniu, a trudności w poruszaniu się znacznie uniemożliwiają jej podjęcie czynności opiekuńczych.
Strona w ramach opieki wykonuje podstawowe czynności w prowadzeniu gospodarstwa domowego, razem z osobą wymagającą opieki chodzi do lekarza, jeśli zaistnieje taka potrzeba wraz z bratem załatwia wszelkie sprawy urzędowe, ponadto pomaga bratu w opiece nad małoletnią córką. W ocenie organu niesprawowanie opieki przez małżonkę jest podyktowane jej wolą i nie wynika ze stanu zdrowia uniemożliwiającego opiekę nad mężem. Organ stwierdził zaistnienie przesłanki negatywnej przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia polegającej na pozostawaniu osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Strona wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji podnosząc zarzut naruszenia: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a., art. 107 § 2 i 3 k.p.a., a także art. 17 ust. 1 u.ś.r. W uzasadnieniu wskazała, iż opieki nad bratem nie może sprawować jego matka z uwagi na wiek i szereg chorób, podobnie tej opieki nie może sprawować jego żona, która go porzuciła i nie utrzymuje z nim kontaktu. Podkreśliła, że w sytuacji, gdy jeden z małżonków porzuca rodzinę drugi występuje z pozwem o rozwód, relacje rodzinne ulegają rozluźnieniu i nie można wymóc na jednym małżonku konieczności opieki nad drugim. W ocenie Strony państwo powinno sprawowaną opiekę docenić i w niej pomóc, natomiast organ nie tylko utrudnia ale wręcz uniemożliwia opiekę poprzez odmówienie prawa do świadczenia rodzinnego dla siostry.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy"), działając w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/2285/2022/11759 z dnia 29 sierpnia 2022 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczas przeprowadzone w sprawie czynności, przywołał podstawę normatywną rozstrzygnięcia, a następnie ustalił stan faktyczny sprawy w sposób zbieżny z ustaleniami poczynionymi przez organ I instancji. Kolegium stwierdziło, że Strona nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Nadto w ocenie Kolegium w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez Stronę a koniecznością sprawowania opieki, takie czynności jak robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, utrzymanie czystości w mieszkaniu, załatwianie spraw urzędowych (wskazane przez Stronę w oświadczeniu z dnia 22 czerwca 2021 r.) wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a ich wykonywanie nie może zostać uznane za uniemożliwiające podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia czy pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Natomiast leki, jak wynika z tego oświadczenia, Strona podaje bratu rano i wieczorem. Fakt, że Strona pomaga bratu w opiece nad jego córką jak również fakt, iż osoba wymagająca opieki złożyła pozew o rozwód, zdaniem organu odwoławczego, nie ma wpływu na wynik niniejszego postępowania. Końcowo organ odwoławczy pouczył, iż w sytuacji, gdy orzeczenie Sądu orzekające rozwód stanie się prawomocne, Strona może złożyć nowy wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Względem zaskarżonej decyzji sformułowała zarzut naruszenia: art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. poprzez pominięcie celu ustawy, co doprowadziło do przyjęcia, że fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki z osobą nie legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności jest okolicznością przesądzającą dla oceny wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że zgadza się z ustaleniem poczynionym przez organ w zakresie niemożności podjęcia opieki przez matkę osoby niepełnosprawnej, zakwestionowała natomiast twierdzenie, że w stosunku do małżonka decydujące jest jedynie kryterium obiektywne co do niemożności podjęcia opieki. Skarżąca podała, że przed Sądem Okręgowym w R. zawisła sprawa o rozwód z powództwa M. W. (sygn. akt [...]). Nadto ustalono, że w sprawie tej wyznaczono termin rozprawy na 19 grudnia 2022 r., małżonkowie pozostają w separacji faktycznej od lipca 2020 r. i od tej pory małżonka nie kontaktuje się z mężem oraz małoletnią córką. Podkreśliła dalej, iż przesłanka niemożności podjęcia opieki przez żonę osoby niepełnosprawnej jest bezsporna, skoro od ponad dwóch lat nie przebywa w domu, nie interesuje się życiem męża i wspólnej córki, nie utrzymuje z nimi żadnych kontaktów, nie łoży alimentów na rzecz córki, zatem z okoliczności tych wynika, że nie ma takiej możliwości by podjęła się opieki nad mężem.
Ponadto żyje w nieformalnym związku na terenie [...] i nie zamierza wrócić do kraju, zaś w odpowiedzi na pozew o rozwód wyraziła zgodę na orzeczenie rozwodu i przyznała fakt istnienia separacji. Zdaniem Skarżącej w sprawie zaistniała obiektywna przesłanka wskazująca na niemożność podjęcia opieki przez małżonkę osoby niepełnosprawnej. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie. Kolegium podtrzymało argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
Przystępując do rozpoznania sprawy, Sąd miał na uwadze, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a.
Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Zarzuty skargi okazały się niezasadne. Zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a także przepisami kodeksu postępowania administracyjnego.
Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 sierpnia 2022 r. utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji – Prezydenta Miasta Z. z dnia 12 lipca 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem.
Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności przepis art. 17 tej ustawy. Stosownie do treści ust. 1 wskazanej regulacji świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (ust. 1a).
W rozpatrywanej sprawie organy administracji publicznej orzekające w sprawie odmówiły przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na zaistnienie przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Ponadto organ odwoławczy zwrócił uwagę na brak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki, tj. przesłankę z art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W pierwszej kolejności należy odnotować, iż Sąd działa w granicach związania, stosownie do treści art. 153 p.p.s.a. W sprawie orzekał już bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Wyrokiem z dnia 11 lutego 2022 r. o sygn. II SA/Gl 1630/21 uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 października 2021 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia 27 sierpnia 2021 r. którą odmówiono Skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd wyjaśnił, iż przepisy stanowiące podstawę rozstrzygnięcia "wskazują w sposób niewątpliwy dopuszczają możliwość przyznania osobie dalej spokrewnionej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Musi to jednak następować wedle pewnego schematu postępowania wyznaczanego stopniem pokrewieństwa oraz kolejnością obowiązku realizacji obowiązku alimentacyjnego.
Jest to brak możliwości (obiektywny) realizacji wspomnianego obowiązku u osoby zobowiązanej do opieki w pierwszej kolejności". Dalej Sąd zwrócił uwagę, iż "dokumentów tych w żaden sposób nie wynika jaki jest obecny stan matki osoby wymagającej opieki. Ta okoliczność winna być przez organ administracji bezspornie wyjaśnione tak, aby podjęte rozstrzygnięcie odpowiadało zasadzie prawdy materialnej", ponadto wyjaśnienia wymaga "aktualny status związku" brata Skarżącej.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, organy administracji publicznej po ponownym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, dokonały ustaleń zarówno w zakresie okoliczności mogących stanowić obiektywną przeszkodę do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez matkę E. W. (wywiad pracownika socjalnego z dnia 30 czerwca 2022 r., karta nr 187 akt administracyjnych, orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z dnia 27 kwietnia 2022 r. nr [...] o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, karta nr 144 akt administracyjnych, oświadczenie E. W. z dnia 13 czerwca 2022 r., karta nr 174 akt administracyjnych), jak również ustaleń w odniesieniu do aktualnego statusu związku małżeńskiego osoby wymagającej opieki (odpowiedź Sądu Okręgowego w R. I Wydział Cywilny z dnia 24 czerwca 2022 r. sygn. [...], informujące iż termin pierwszej rozprawy w sprawie z powództwa M. W. przeciwko A. W. o rozwód został wyznaczony na dzień 19 grudnia 2022 r., a Sąd nie jest w stanie wskazać terminu zakończenia postępowania, gdyż jest to uzależnione od wniosków stron, karta nr 184 akt administracyjnych, oświadczenie osoby wymagającej opieki z dnia 6 czerwca 2022 r., karta nr 161 akt administracyjnych).
Ponadto w ramach zgromadzonego materiału dowodowego pozostaje: kopia pozwu rozwodowego wraz z wnioskiem o zasądzenie alimentów na rzecz małoletniej córki stron w wysokości 1.200 zł miesięcznie, oraz na rzecz osoby niepełnosprawnej w wysokości 1.000 zł miesięcznie, oświadczenie Strony, iż małżonka brata "prawdopodobnie jest zatrudniona" (oświadczenie z dnia 5 lipca 2022 r., karta nr 195 akt administracyjnych). Należało zatem uznać, że wytyczne zawarte w przywołanym wyroku tut. Sądu z dnia 11 lutego 2022 r. o sygn. II SA/Gl 1630/21 zostały wypełnione.
Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż postępowanie zostało wszczęte na wniosek Strony złożony w dniu 22 czerwca 2021 r. (karta nr 227-229 akt administracyjnych).
Osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spaw Inwalidztwa i Zatrudnienia Nr [...] w W. z dnia 11 lipca 1991 r. nr [...], którym zaliczono osobę niepełnosprawną do "I grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia" (karta nr 16 i 14 akt administracyjnych)
Zgodnie z wynikami wywiadu środowiskowego Strona "pomaga bratu w takich czynnościach jak: przygotowywanie i poddawanie leków, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, pomaga w załatwianiu spraw urzędowych" (wywiad z dnia 12 lipca 2021 r., karta nr 32 akt administracyjnych). Skarżąca w osobistych oświadczeniach z dnia 22 czerwca 2021 r. oraz z dnia 3 sierpnia 2021 r. zwróciła uwagę, iż "brat wymaga całodobowej opieki w zakresie: zakupy, pomoc przy przygotowywaniu posiłków, utrzymywanie czystości w mieszkaniu, podawanie leków (rano i wieczorem), pomoc przy załatwianiu spraw urzędowych, częste wizyty u lekarza" (oświadczenie Strony z dnia 22 czerwca 2021 r., karta nr 22 akt administracyjnych), "oprócz zabezpieczenia brata w leki, sprzątam w mieszkaniu, robię zakupy, pranie, gotuję, zmieniam pościel, pomagam przy załatwianiu spraw urzędowych, pomagam bratu poruszać się środkami komunikacji miejskiej" (pismo z dnia 3 sierpnia 2021 r., karta nr 46 akt administracyjnych).
Natomiast w toku ponownie prowadzonego postępowania Skarżąca podała: "sprzątam, myję okna, robię zakupy, zmieniam pościel, załatwiam sprawy administracyjne, sprawy związane z ZUS, pomagam bratu w kontakcie z lekarzem, podaję bratu leki, podaję insulinę, piorę, przygotowuję posiłki", "brat przyjmuje insulinę i leki rano i wieczorem" (pismo z dnia 18 marca 2022 r., karta nr 131 akt administracyjnych, podobnie już w piśmie z dnia 20 września 2021 r., karta nr 61 akt administracyjnych).
Osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z A. W. (odpis aktu małżeństwa, karta nr 17 akt administracyjnych), która od lipca 2020 r. nie zamieszkuje z małżonkiem oraz małoletnią córką. Małżonka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w toku pozostaje postępowanie w sprawie o rozwód (pismo Sądu Okręgowego w R. I Wydział Cywilny z dnia 24 czerwca 2022 r. sygn. [...], karta nr 184 akt administracyjnych). Postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 6 grudnia 2021 r. sygn. [...] zabezpieczono roszczenie małoletniej N. W. o alimenty przez zobowiązanie A. W. do uiszczania na rzecz małoletniej do rąk ojca kwoty po 600 zł miesięcznie (karta nr 129 akt administracyjnych).
Przechodząc do podanej przez organy przyczyny odmowy, opartej o brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., Sąd zważył co następuje.
Stosownie do treści w/w przepisu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W pierwszej kolejności obowiązek opieki spoczywa na małżonku. Na gruncie rozpoznawanej sprawy małżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W dacie orzekania przez tut. Sąd w sprawie o sygn. II SA/Gl 1630/21 na tle przywołanej regulacji prezentowano w orzecznictwie sądów administracyjnych dwa poglądy co do interpretacji wskazanej w tym przepisie negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Jeden z prezentowanych poglądów oparto o stosowanie wykładni rozszerzającej w odniesieniu do przyczyn, które uzasadniają sprawowanie opieki przez inną osobę zobowiązaną do alimentacji niepełnosprawnego, nawet jeśli małżonek osoby wymagającej opieki sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podnosiło się, iż nie jest wykluczone na gruncie obowiązujących przepisów, przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego również w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny do uczynienia zadość temu obowiązkowi, podkreślano nawet, iż oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego o kryterium wynikające z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. możliwe jest wyłącznie w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie rzeczywiście tej opieki świadczyć, nie jest natomiast zależne wyłącznie od ustalenia, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z dnia 18 listopada 2021 r. I OSK 744/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2021 r. II SA/Po 293/21 i II SA/Po 466/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 22 września 2021 r. II SA/Rz 709/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 27 października 2021 r. II SA/Ke 757/21).
W tym zakresie organy poczyniły ustalenia w sprawie, stosownie do wytycznych zawartych w w/w wyroku, które prowadzą do wniosku, iż w sprawie brak było obiektywnych przyczyn uniemożliwiających sprawowanie opieki.
Odmienny pogląd opiera się natomiast na założeniu, że skoro decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, to "przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest wobec tego posiadanie przez małżonka tej osoby, orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca nie pozwala zatem organowi przyznać świadczenia kierując się np. zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, nawet w razie ciężkiej sytuacji życiowej małżonków (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. z dnia 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1015/21, z dnia 14 października 2021 r. I OSK 627/21, z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2422/20, z dnia 18 stycznia 2021 r. I OSK 2164/20, z dnia 11 sierpnia 2020 r. I OSK 599/20, z dnia 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z dnia 16 marca 2022 r. I OSK 1232/21).
Pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2022 r. I OSK 1285/21, podobnie: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2022 r. I OSK 1244/21, z dnia 23 marca 2022 r. I OSK 2298/21, z dnia 17 marca 2022 r. I OSK 1212/21, z dnia 14 października 2021 r. I OSK 635/21, z dnia 23 lutego 2022 I OSK 1015/21, z dnia 26 kwietnia 2022 r. I OSK 1351/21).
Na gruncie regulacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ustawodawca bowiem przewidział wprost negatywną przesłankę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 lutego 2021 r. I OSK 2391/20, iż "niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego" (podobnie m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 marca 2022 r. I OSK 2298/21, z dnia 23 lutego 2022 r. I OSK 1015/21).
Ani organ, ani Sąd nie posiada wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby ocenić, czy stan zdrowia danej osoby, zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia jej sprawowanie opieki (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 października 2021 r. I OSK 635/21). Taką ocenę może przedstawić tylko kompetentny organ właśnie w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2022 r. I OSK 1232/21).
Co jednak szczególnie istotne, po wydaniu wyroku przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach z dnia 11 lutego 2022 r. w sprawie II SA/Gl 1630/21, w powyższej materii wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny podejmując uchwałę w dniu 14 listopada 2022 r. sygn. I OPS 2/22, stosownie do której "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".
Na gruncie niniejszej sprawy z niekwestionowanego stanu faktycznego wynika, że Skarżąca jest siostrą A. W., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie ustalono, że brat Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim a małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie została spełniona negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zatem skarga musiała ulec oddaleniu.
Zasadnie organ administracji publicznej utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, którą odmówiono przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Uwzględniając powyższe, ustalenia poczynione względem matki osoby wymagającej opieki, niekwestionowane w sprawie, pozostają jednak bez wpływu na rozstrzygnięcie.
W odniesieniu do argumentów skargi nie mogło zyskać akceptacji twierdzenie, iż "biorąc pod uwagę aktualną sytuację życiową małżonki nie można stwierdzić, by po okresie ponad 2-letniej separacji faktycznej oraz kontynuowaniu pożycia z innym mężczyzną można uznać za prawdopodobne, że taką opiekę nad mężem przejmie" (str. 2 skargi). Odnotowania bowiem wymaga, iż zaskarżonego rozstrzygnięcia organu administracji publicznej nie sposób utożsamiać z obowiązkiem sprawowania opieki przez małżonkę osoby tej opieki wymagającej. Jak słusznie zwraca się uwagę w orzecznictwie sądów administracyjnych, realizacja obowiązku opieki poza formą świadczeń osobistych, może mieć wymiar finansowy, tj. sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego będzie opiekę sprawować (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2022 r. I OSK 1212/21, z dnia 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z dnia 11 sierpnia 2020 r. I OSK 599/20, z dnia 20 stycznia 2021 r. I OSK 2031/20).
Niezależnie od powyższego zasadnie organ odwoławczy zwrócił również uwagę na brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie zgodnie z brzmieniem przywołanego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje, jeżeli osoba wymieniona w tym przepisie nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Niewątpliwie konieczny pozostaje bezpośredni związek pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaną opieką nad osobą legitymującą się stosownym orzeczeniem.
Sprawowana opieka w sposób oczywisty winna stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 czerwca 2022 r. II SA/Gl 456/22). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, z dnia 23 października 2020 r. I OSK 1148/20).
Czynności opiekuńcze wykonywane przez Skarżącą, których zakres nie był przez Skarżącą w toku sprawy ani też w skardze kwestionowany, wskazane zarówno w ramach wywiadu środowiskowego (karta 32 akt administracyjnych), jak również w osobistych oświadczeniach Skarżącej z dnia 22 czerwca 2021 r., z dnia 3 sierpnia 2021 r. oraz z dnia 18 marca 2022 r. (karta nr 22, 46, 131 akt administracyjnych), nie pozwalają na przyjęcie, że niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez Skarżącą nastąpiła w celu sprawowania opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Wskazane czynności wpisują się w czynności opiekuńcze stanowiące pomoc dla osób bliskich jej wymagającej, nie absorbują na tyle aby należało zapewnić osobie wymagającej opieki ciągłą obecność, i w ocenie Sądu nie mogą usprawiedliwiać niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ustalonym w sprawie stanie faktycznym nie ma bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a sprawowaną opieką nad bratem. Zasadnie w ocenie Sądu, organ odwoławczy zwrócił uwagę, niezależnie od przesłanki negatywnej zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., że aktualnie sprawowana opieka, nie wyklucza podjęcia przez Skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Odnotowania wymaga, iż organ w żaden sposób nie zanegował stanu zdrowia osoby wymagającej opieki, konieczności udzielania jej pomocy i opieki oraz czynności sprawowanych przez Skarżącą w ramach tej opieki. Jednakże samo stwierdzenie konieczności pomocy lub opieki osobie niepełnosprawnej nie oznacza automatycznego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej tego rodzaju opiekę.
Z przyczyn szczegółowo wskazanych powyżej, Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisu art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. Zarzut skargi należało uznać za chybiony.
Analiza dokonana przez Sąd prowadzi do wniosku, że postępowanie zostało przeprowadzone w sposób zgodny z regułami wynikającymi z przepisów postępowania. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na dokonanie oceny przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego świadczenia oraz nie wymagał w ocenie Sądu uzupełnienia. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi, dokonując kontroli w granicach danej sprawy, ale poza granicami zarzutów, także nie dopatrzył się przyczyn mogących stanowić podstawę do zastosowania kompetencji kasacyjnych.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.