Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 15 czerwca 2026 r. postępowanie: 615359775, znak: 010070.680.1970036.2026 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania J. W., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2025 r. poz. 1691 - dalej w skrócie "k.p.a."), art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz. U. z 2026 r. poz. 508 - dalej w skrócie "ustawa"), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 21 kwietnia 2026 r. postępowanie: 615359775, znak: 010070.680.1970036.2026 o odmowie przyznania J. W. prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. na dziecko M. K..
Z akt sprawy wynika, że 15 lutego 2026 r. skarżąca złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na formularzu dedykowanym osobom sprawującym pieczę zastępczą nad dzieckiem, opiekunom prawnym i faktycznym (SW-O) na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Do wniosku dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego dla Łodzi-Widzewa w Łodzi V Wydział Rodzinny i Nieletnich z 29 października 2025 r., sygn. akt V Nsm 1728/25, w którym sąd na czas trwania postępowania umieścił ww. dziecko u skarżącej i powierzył jej wykonywanie bieżącej pieczy. Z postanowienia wynika, że sąd powierzył skarżącej pieczę nad dzieckiem, natomiast nie umieścił dziecka w pieczy zastępczej. Do wniosku strona załączyła również pismo z 15 lutego 2026 r., w którym wyjaśniła, że nie posiada statusu rodziny zastępczej, a postępowanie w tym zakresie jest w toku.
W związku z powyższym nie istnieje możliwość uzyskania zaświadczenia z CAPZ z siedzibą w Ł., potwierdzającego status rodziny zastępczej, gdyż taki status nie został jeszcze nadany. Na podstawie postanowienia sądu Wydział Pieczy Zastępczej wypłaca wnioskodawczyni należne świadczenie jako rodzinie zastępczej. Strona nadmieniła również, że w świetle art. 4 ustawy, przepisy nie uzależniają prawa do świadczenia od posiadania statusu rodziny zastępczej. Od 15 września 2025 r. dzieci mieszkają z wnioskodawczynią i pozostają na jej utrzymaniu. Matka dziewczynek – Ż. K. nie sprawuje faktycznej opieki i nie partycypuje w kosztach ich utrzymania. Strona wniosła o rozpatrzenie wniosku na podstawie załączonego postanowienia sądu oraz faktycznego sprawowania przezeń opieki nad wnuczkami i przyznanie świadczenia wychowawczego z wyrównaniem od miesiąca złożenia pierwszego wniosku, który został pozostawiony bez rozpatrzenia z przyczyn formalnych niezależnie od strony.
17 lutego 2026 r. organ wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o świadczenie wychowawcze przez doręczenie zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie, powoływanego dalej jako: "PCPR" albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, wraz z datą umieszczenia.
Przywołaną na wstępie decyzją z 21 kwietnia 2026 r. organ pierwszej instancji odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego stwierdzając, że nie dostarczyła ona zaświadczenia z PCPR albo od innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej wraz z datą umieszczenia.
Od powyższej decyzji skarżąca złożyła odwołanie nie zgadzając się z jej rozstrzygnięciem. Wskazała, że obecnie sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem na podstawie postanowienia sądowego, którym powierzono bieżącą pieczę. Nie posiada statusu rodziny zastępczej, a postępowanie w tym zakresie jest w toku, w związku z powyższym nie istnieje możliwość uzyskania zaświadczenia z PCPR potwierdzającego statusu rodziny zastępczej, gdyż taki status nie został jeszcze nadany.
Decyzją z 15 czerwca 2026 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Organ, po przywołaniu treści art. 4 ust. 2, art. 13 ust. 1 ustawy stwierdził, że prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m. in. rodzicom, opiekunom faktycznym oraz opiekunom prawnym. Opiekun prawny jest osobą ustanowioną na podstawie orzeczenia sądu, posiadającą formalne umocowanie do reprezentowania dziecka oraz podejmowania decyzji w jego imieniu, w tym w sprawach majątkowych i administracyjnych. Ustanowienie opiekuna prawnego wiąże się ze złożeniem przyrzeczenie oraz wykonywaniem obowiązków wynikających z przepisów prawa rodzinnego i opiekuńczego. Organ nie kwestionuje, że dziecko faktycznie przebywa w gospodarstwie domowym skarżącej oraz, że sprawuje ona nad nim bieżącą opiekę, jednakże zgodnie z obowiązującymi przepisami nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy, a zatem nie przysługuje jej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J. W. zaskarżyła w całości decyzję organu drugiej instancji zarzucając jej naruszenie:
- 1. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez jego niezasadne zastosowanie i utrzymanie w mocy wadliwej decyzji, podczas gdy prawidłowe rozstrzygnięcie organu drugiej instancji winno polegać na zastosowaniu art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i w konsekwencji na uchyleniu w całości decyzji organu pierwszej instancji;
- 2. art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a, poprzez naruszenie wyrażonych w tych przepisach podstawowych zasad postępowania administracyjnego;
- 3. art. 4 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy w zw. z art. 72 ust. 1 zd. 1, art. 72 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. poz. 526), poprzez błędną wykładnię ww. przepisów i uznanie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego na wnuczkę, gdyż Sąd powierzył jej bieżącą pieczę nad nią, a nie umieścił w pieczy zastępczej, w sytuacji, gdy dla przyznania prawa do świadczenia wychowawczego decydujące jest faktyczne przebywanie dziecka u opiekuna faktycznego. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje literalna treść orzeczenia Sądu (w tej sprawie postanowienia Sądu Rejonowego dla Łodzi - Widzewa w Łodzi V Wydział Rodzinny i Nieletnich z 29 października 2025 r. sygn. akt V Nsm 1728/25), gdyż ustawa odnosi się do faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, tj. wspólnego zamieszkiwania i pozostawania na utrzymaniu opiekuna.
Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu stwierdziła w pierwszej kolejności, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla Łodzi - Widzewa w Łodzi z 29 października 2025 r. wydanego w sprawie V Nsm 1728/25 J. W. powierzono bieżącą pieczę nad małoletnią M. K.. Przed Sądem Rejonowym dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi VII Wydziałem Rodzinnym i Nieletnich, sygn. akt VII Ns, 524/25 toczy się z urzędu postępowanie w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej rodziców małoletniej – Ż. K. i D. K.. Skarżąca natomiast od roku sprawuje faktyczną opiekę nad małoletnią, która mieszka z nią. Skarżąca zapewnia jej wyżywienie, kupuje odzież, pilnuje leczenia, gdyż małoletnia pozostaje pod opieką Poradni Zdrowia Psychicznego.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy świadczenie powinno iść niejako za dzieckiem, a przyjmując jedynie wykładnię literalną z ustawy, możliwości uzyskania wsparcia w opisanym zakresie byliby pozbawieni faktyczni opiekunowie dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę, w sytuacji, gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego. Zdaniem skarżącej, osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma nie tylko prawo skutecznego domagania się pomocy, ale państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, w tym również pomoc materialną, a więc przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Należy także podkreślić, że odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie sprawującej bieżącą pieczę nad dzieckiem narusza standardy w zakresie obowiązku równego traktowania podmiotów prawa. Z zasady równego traktowania wynika nakaz równego, czyli jednakowego traktowania wszystkich adresatów norm prawnych charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Zróżnicowanie w traktowaniu podmiotów prawa jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na jasno sformułowane obiektywne kryterium. Tego właśnie wymogu nie spełnia kryterium przyjęte przez ustawodawcę w art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy, albowiem pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego, tych które na mocy orzeczenia sądu sprawują bieżącą pieczę nad dzieckiem pozostaje w sprzeczności z celem tej ustawy i celem świadczenia wychowawczego, którym jest częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka.
Pozbawienie przez organ małoletniej pozostającej pod faktyczną pieczą skarżącej, dostępności do świadczenia wychowawczego i tym samym odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącej w oparciu o literalną wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 ust. 10 ustawy, nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, a tym samym stanowi naruszenie mających zastosowanie w sprawie przepisów ustawy, które winny być interpretowane z uwzględnieniem Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka.
Wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej, która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu, tak jak ma to miejsce w sprawie. Ustawa ograniczyła krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Tym samym pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie. Uznać więc należy, że przepisy tej ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przed wszystkim nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane. W tej sytuacji, poszukując lepszej ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka.
Państwo ma bowiem obowiązek uznawać prawo każdego dziecka do poziomu życia odpowiadającego jego rozwojowi fizycznemu, psychicznemu, duchowemu, moralnemu i społecznemu. Rodzice (rodzic) lub inne osoby odpowiedzialne za dziecko ponoszą główną odpowiedzialność za zabezpieczenie (w ramach swych możliwości, także finansowych) warunków życia niezbędnych do rozwoju dziecka.
Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, za nieuzasadnione należy uznać ograniczenie ustawowe w dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka do świadczenia wychowawczego, mającego na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem dziecka. Powierzenie przez Państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym zasiłku rodzinnego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.
Skarżąca jednocześnie nadmieniła, że wystąpiła do Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi VIII Wydział Rodzinny i Nieletnich z wnioskiem o ustanowienie jej rodziną zastępczą dla małoletniej.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 143 - dalej w skrócie "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny ocenia, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Lektura akt sprawy dowodzi, że zasadniczą osią sporu pomiędzy stronami postępowania jest ustalenie, czy organy orzekające prawidłowo odmówiły skarżącej J. W. przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na wnuczkę M. K. w okresie świadczeniowym 2025/2026, stojąc na stanowisku, że nie mieści się ona w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania świadczenia, o których stanowi art. 4 ust. 2 ustawy.
Materialnoprawne przesłanki przyznania świadczenia wychowawczego unormowane zostały w przepisach ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 508). Zgodnie z jej art. 4 ust. 1 celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje:
- 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
- 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 3a) opiekunowi tymczasowemu dziecka, albo 3b) opiekunowi dziecka wskazanemu przez władze kraju pochodzenia, albo
- 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo
- 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2025 r. poz. 49 i 1301 oraz z 2026 r. poz. 187 i 203).
Opiekunem faktycznym dziecka, o którym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 2 ustawy, w rozumieniu art. 2 pkt 10 ustawy jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.
Wskazać również należy, że świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeżeli: dziecko pozostaje w związku małżeńskim; dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie; pełnoletnie dziecko ma ustalone prawo do świadczenia wychowawczego na własne dziecko; członkowi rodziny przysługuje za granicą na dziecko świadczenie o podobnym charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej (art. 8 ustawy).
Z powyższego wynika, że świadczenie wychowawcze służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Adresowane jest ono przede wszystkim do podmiotów, które rzeczywiście sprawują opiekę nad dzieckiem. Co do zasady pieczę bieżącą nad dzieckiem, zgodnie z art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 236 - dalej w skrócie "k.r.i.o."), sprawują jego rodzice, którzy wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Rodzice obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.
W stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy wspomniana zasada nie ma zastosowania. Niespornym jest bowiem, że mocą postanowienia z 29 października 2025 r. sygn. akt V Nsm 1728/25, Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa V Wydział Rodzinny i Nieletnich, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z urzędu z udziałem Ż. K. i J. W. w przedmiocie władzy rodzicielskiej Ż. K. nad małoletnimi M. K. i Z. K. w trybie zarządzenia tymczasowego na czas trwania postępowania w przedmiotowej sprawie, umieścił małoletnie M. K. ur. 12 października 2010 r. i Z. K. ur. 29 marca 2013 r. u J. W., zamieszkałej w Ł. (...), której powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad małoletnimi M. K. i Z. K..
Kwestia sprawowania opieki faktycznej nad dzieckiem przez jego macierzystą babkę jest wobec tego oczywista. Brak jest jednak podstaw, by uznawać skarżącą za opiekuna prawnego, którego sąd opiekuńczy ustanawia na podstawie przepisów art. 145-153 k.r.i.o.
Zgodnie z art. 1121 § 1 k.r.i.o. obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem:
- 1) umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym;
- 2) pozbawionym opieki i wychowania rodziców umieszczonym w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do kierującego odpowiednio zakładem opiekuńczo-leczniczym, zakładem pielęgnacyjno-opiekuńczym lub zakładem rehabilitacji leczniczej.
Pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka.
Sprawowanie bieżącej pieczy nie zostało też objęte przepisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn.: Dz.U. z 2025 r., poz. 49), które przewidują umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej (rodzinnej lub instytucjonalnej), na podstawie orzeczenia sądu (art. 35 ust. 1), w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców (art. 32 ust. 1).
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżąca nie została ustanowiona rodziną zastępczą dla M. K., choć co nie zostało dotychczas skutecznie zakwestionowane przez organy obu instancji, faktycznie opiekuje się małoletnią wnuczką od 15 września 2025 r. Bezspornym jest nadto, że skarżąca nie realizowała żadnej z przewidzianych we wspomnianej wyżej ustawie form pieczy zastępczej, gdyż sąd rodzinny powierzył jej pieczę bieżącą. Sprawując pieczę bieżącą babka wypełniała wszelkie obowiązki związane z wychowaniem i utrzymaniem dziecka w zastępstwie jego rodziców. Co istotne, w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy nie zachodzi również żadna z przesłanek negatywnych, wykluczających prawo do świadczenia wychowawczego, o których stanowi art. 8 ustawy.
Rację mają organy orzekające w sprawie twierdząc, że wśród podmiotów uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej, która - tak jak ma to miejsce w rozpatrywanej sprawie - sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu. Ustawa ograniczyła krąg opiekunów faktycznych do osób, które zgodnie z art. 2 pkt 10 wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Tym samym pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie. W przekonaniu Sądu przepisy ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przed wszystkim nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane.
W tej sytuacji, poszukując lepszej ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka.
W rozumieniu art. 8 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483) Konstytucja jest najwyższym prawem w Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.
Stosownie do treści art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Według zaś art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Po myśli art. 18 Konstytucji RP, rodzina znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.
Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (vide: Wiesław Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP).
Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem.
W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast prawo do świadczenia wychowawczego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania omawianej ustawy i Konstytucji, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej.
Zgodnie z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r. (Dz.U. z 1991 r., nr 120, poz. 526), dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).
Państwa-Strony działają na rzecz zapewnienia dziecku ochrony i opieki w takim stopniu, w jakim jest to niezbędne dla jego dobra, biorąc pod uwagę prawa i obowiązki jego rodziców, opiekunów prawnych lub innych osób prawnie za nie odpowiedzialnych, i w tym celu będą podejmowały wszelkie kroki ustawodawcze oraz administracyjne (art. 3 ust. 2 Konwencji). Istotne jest także brzmienie art. 26 ust. 1 Konwencji, zgodnie z którym Państwa-Strony będą uznawać prawo każdego dziecka do korzystania z systemu zabezpieczenia społecznego, w tym ubezpieczeń socjalnych, oraz będą podejmowały niezbędne kroki do osiągnięcia pełnej realizacji tego prawa zgodnie z ich prawem wewnętrznym. Zgodnie zaś z art. 27 ust. 3 Państwa-Strony, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, będą podejmowały właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz będą udzielały, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy, szczególnie w zakresie żywności, odzieży i mieszkań.
Oczywistym jest, że ze wskazanych przepisów Konwencji nie można bezpośrednio wywieść prawa do świadczenia wychowawczego. Natomiast odwołanie się do przepisów Konwencji o Prawach Dziecka ma znaczenie przy ocenie przepisów ustawowych, a więc czy przepisy omawianej ustawy wprowadzając ustawowe ograniczenie w dostępności do świadczenia wychowawczego przez osoby, którym sąd w drodze orzeczenia powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem, nie naruszają przepisów Konwencji. W przekonaniu Sądu rozwiązania ustawowe naruszają wskazane przepisy Konwencji, która jest ratyfikowaną umową międzynarodową ogłoszoną w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i stanowi tym samym część krajowego porządku prawnego. Z tego też względu osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą (vide: wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Łodzi z 14 września 2017 r., II SA/Łd 567/17; 22 marca 2019 r., II SA/Łd 96/19; 16 października 2018 r., II SA/Łd 533/18; 28 sierpnia 2020 r., II SA/Łd 59/20; 26 czerwca 2024 r., II SA/Łd 210/24; 12 grudnia 2025 r., II SA/Łd 810/25; w Warszawie z 3 września 2014 r., VIII SA/Wa 421/14; w Gliwicach z: 4 kwietnia 2014 r., IV SA/Gl 695/13; 21 lutego 2023 r., II SA/Gl 1623/22; 4 marca 2020 r., II SA/Gl 1486/19; 16 listopada 2021 r., II SA/Gl 930/21; 25 stycznia 2023 r., II SA/Gl 1716/22; w Gorzowie Wielkopolskim z 7 września 2022 r., II SA/Go 269/22; w Bydgoszczy z 18 stycznia 2022 r., II SA/Bd 838/21 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 1 sierpnia 2019 r., I OSK 202/19 i I OSK 203/19; 4 marca 2020 r., I OSK 2140/18; 27 sierpnia 2019 r., I OSK 2707/17; 13 marca 2026 r., I OSK 454/24 - dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Sąd w pełni podziela powyższe stanowisko i uznaje je za własne, podnosząc że pozbawienie skarżącej, której legalnie została powierzona piecza bieżąca nad małoletnią wnuczką i która pieczę tę faktycznie sprawowała, dostępności do świadczenia wychowawczego tylko z tego powodu, że nie złożyła zaświadczenia z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie albo innego organizatora pieczy zastępczej, które potwierdza umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, wraz z datą umieszczenia, było nieprawidłowe. Wobec powyższego Sąd, uwzględniając skargę, przyjął jako materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonych decyzji przepisy Konstytucji RP (art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust.
- 2) oraz Konwencji o Prawach Dziecka (art. 3 ust. 1, art. 20 i art.
- 27) i uznał za zasadne bezpośrednie zastosowanie tych unormowań. Ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie omawianej ustawy dla osoby sprawującej pieczę bieżącą i faktyczną opiekę nad dzieckiem na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego godzą bowiem w interes osoby dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka.
Rozpatrując sprawę ponownie organ uwzględni zaprezentowaną przez tutejszy Sąd prokonstytucyjną wykładnię art. 2 pkt 10 ustawy, a wydane rozstrzygnięcie uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Za nieuzasadnioną należy bowiem uznać taką wykładnię art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy, której rezultatem jest ograniczenie dostępności osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka i faktycznie się nim opiekującego do świadczenia wychowawczego mającego na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka.
Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł, jak w sentencji wyroku.
dj