Uzasadnienie
W dniu 4 marca 2016r. (data nadania pocztowego) R. B., prowadzący działalność gospodarczą pod nazwa "[...]", zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia "[...]"r., utrzymującą w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego z dnia "[...]"., wymierzającą mu karę pieniężną w kwocie 24000 zł z tytułu urządzania gier hazardowych. Do skargi strona załączyła wypełniony urzędowy formularz wniosku PPF o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, że z powodu złego stanu finansowego firmy nie jest w stanie zapłacić wymierzonej kary, gdyż komornik zajął mu wszystkie posiadane nieruchomości, tj. dom o powierzchni 216 m2 o wartości 400.000 zł oraz samochód marki AUDI o wartości 170.000 zł. Argumentował, że utrzymanie upadającej firmy jest bardzo kosztowne i ponosi miesięcznie koszty utrzymania w kwocie 2500 zł. Wśród zobowiązań i stałych wydatków wyszczególnił; alimenty w kwocie 1000 zł, czynsz najmu 2800 zł oraz opłaty za media 1000 zł. Oświadczył, że z jednoosobowej działalności gospodarczej uzyskuje dochód miesięczny netto 6.865 zł.
Postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2016r. referendarz sądowy odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, mając na względzie wysokość deklarowanego przez skarżącego dochodu i oszczędności. Wskazał, że wielokrotnie przewyższają one kwotę wpisu od skargi (720 zł), do którego właściwie sprowadzają się pierwszoinstancyjne koszty sądowe. Ocenił, że w takiej sytuacji nie można przyjąć, aby skarżący nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. Tym samym nie zachodzi przesłanka zwolnienia od całości lub części kosztów sądowych z art. 246 § 1 pkt 2 (w związku z art. 245 § 3) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.). Podniósł, że przyznanie w przedstawionej sytuacji prawa pomocy stanowiłoby jego nadużycie, gdyż celem tej instytucji jest zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania, a nie ochrona majątku wnioskodawcy.
W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na to postanowienie. Wskazał na naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania mu prawa pomocy, chociaż przedstawione przez niego okoliczności i dokumenty przemawiały za udzieleniem mu tego dobrodziejstwa. Zarzucił też, że uzasadnienie postanowienia jest lakoniczne, co uniemożliwia jego pełne i rzetelne zweryfikowanie. Stwierdził, że w świetle podnoszonych przez niego okoliczności, a zwłaszcza posiadanego zadłużenia i prowadzonych przeciwko niemu postępowań egzekucyjnych, stanowisko referendarza należy uznać za chybione.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje
W myśl art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zakwestionowana przez stronę argumentacja zaskarżonego postanowienia, mimo iż zwięzła, to adekwatnie odnosi przedstawioną we wniosku sytuację finansową skarżącego do kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które nie jest prawem bezwzględnym.
Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
W rozpoznawanej sprawie skarżący zwracał się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy również ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie.
Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (postanowienie z 21 lutego 2013 r, II FZ 87/13, 19 grudnia 2012, II FZ 972/12). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy.
Skoro skarżący podał, że jego miesięczny dochód to kwota netto 6.865 zł i nadto posiada oszczędności w kwocie 15.000 zł, to nie sposób uznać, że nie jest w stanie uiścić kosztów postepowania sądowego, które na obecnym etapie wynoszą 720 zł, jest to kwota wymaganego wpisu, aby skarga mogła zostać przyjęta do rozpoznania. Wskazane środki, jak wnioskować należy z argumentacji skarżącego, są wolne od zajęć komorniczych, gdyż skarżący wyraźnie podał, że z tytułu wierzytelności zajęto mu dom o wartości 400 tys. zł i samochód o wartości 170 tys. zł. Z tego wynika, że zobowiązania skarżącego nie przekraczają tych aktywów i skarżący może dysponować pieniędzmi. Jego firma ciągle funkcjonuje zapewniając mu dochód, a więc aktualnie jest w stanie ponieść koszty postępowania. Podkreślić należy, że przy ocenie wniosku o udzielenie prawa pomocy, może być brana pod uwagę jedynie bieżąca kondycja finansowa strony wnioskującej, gdyż instytucja ta służyć ma jedynie realizacji konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu.
Zważyć przy tym też należy, że zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11.
W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi nie mającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych.
Skarżący nie sprecyzował w ogóle z czego miałaby wynikać jego trudna sytuacja finansowa. Domyślać się można tylko, że jest to związane z przedmiotem zaskarżenia, czyli orzeczoną karą z tytułu urządzania gier hazardowych. Jednak sam fakt uszczuplenia majątku na skutek wyegzekwowania kary nie może świadczyć, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, skoro jego majątek jest znaczny i pozwala na pokrycie zobowiązań, a strona posiada stałe źródło dochodu. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywiście ubóstwem. Treść złożonego wniosku przeczy, aby skarżącemu można było przypisać taką cechę.
W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. Skarżący zaś takowe posiada, co jest równoznaczne z brakiem spełnienia przesłanek do uwzględnienia wniosku.
W związku z tym orzeczono jak w sentencji postanowienia.