Uzasadnienie
Przedmiotem skargi K. K. (dalej: "Skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z dnia 28 stycznia 2022 r. nr SKO.4115.1536.2021, wydana w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z uzasadnienia skargi oraz nadesłanych akt sprawy wynika, że w dniu 31 sierpnia 2021 r. Skarżąca zwróciła się do Wójta Gminy [...] o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jej niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – K. M. Decyzją z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...] Wójt Gminy [...] odmówił przyznania skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Organ I instancji podał, że K. M. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...]. Niemniej jak wynika ze wskazanego orzeczenia, nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność u ojca skarżącej, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 listopada 2018 r. Wobec powyższego, skoro niepełnosprawność nie powstała przed ukończeniem przez niego 18 roku życia, bądź 25 roku życia w przypadku uczęszczania do szkoły lub szkoły wyżej, to w realiach opisywanej sprawy zachodzi negatywna przesłanka do przyznania wnioskowanego świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.) – dalej: "u.ś.r.".
Niezależnie od powyższego organ I instancji podał, że K. M. pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona – K. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Względem skarżącej zachodzi zatem negatywna przesłanka do uwzględnienia wniosku, wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Ponadto ustalono, że matka niepełnosprawnego – K. M. również nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obowiązek alimentacyjny matki niepełnosprawnego wyprzedza zaś obowiązek alimentacyjny Skarżącej i okoliczność ta, stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. wyklucza możliwość uwzględnienia żądania Skarżącej.
Skarżąca wniosła odwołanie od tej decyzji argumentując, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. K 38/13 przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Ponadto zdaniem skarżącej normy wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) oraz art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. nie mogą mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego osoby niepełnosprawnej.
Decyzją z dnia 10 stycznia 2022 r. nr SKO.4115.1493.2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję Wójta Gminy [...].
Kolegium wskazało, że skoro wskazany przez skarżącą wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi bezpośredni skutek, to zmodyfikowany przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dopełnieniu art. 17 ust. 1 tej ustawy może być stosowany. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że w opisywanej sprawie przesłanką negatywną do przyznania świadczenia jest data powstania niepełnosprawności u ojca skarżącej. Brak jest również podstaw do przyjęcia, że matka niepełnosprawnego – z uwagi na stan zdrowia oraz wiek – jest obiektywnie w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym, a w konsekwencji, że Skarżąca nie jest uprawniona do skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne ponieważ matka skarżącego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W realiach sprawy zachodzi natomiast negatywna przesłanka do przyznania świadczenia, wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., wobec czego zasadnie organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Ustalono bowiem, że K. M. pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonka nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W świetle przepisów u.ś.r., dopiero gdy małżonkowie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, uprawnionym do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego są inne osoby wskazane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Tym samym decyzje organu I instancji, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, uznać należało za odpowiadającą prawu.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, K. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:
- 1. art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a) u.ś.r. poprzez błędne przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki jest w związku małżeńskim, a małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, oraz błędne przyjęcie, że jeżeli małżonek osoby wymagającej opieki nie ma znacznego stopnia niepełnosprawności, to może sprawować opiekę nad małżonkiem. Ponadto poprzez błędne uznanie, że w pierwszej kolejności obowiązek sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną spoczywa na jej małżonku i to małżonek, jeżeli zrezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia, ma prawo do złożenia wniosku i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a kolejne osoby będące krewnymi w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, dostają uprawnienie do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dopiero, gdy małżonek, który miał sprawować opiekę, posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności znacznym;
- 2. art. 6, art. 7, art. 8, art. 10 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm.) – dalej: "K.p.a.", poprzez:
- – wydanie decyzji całkowicie sprzecznej z rzeczywistym stanem faktycznym, zasadą prawdy materialnej i działaniem na podstawie przepisów prawa oraz obowiązkiem należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków stron, będących przedmiotem postępowania administracyjnego;
- – brak ustalenia przez organ czy istnieją obiektywne przeszkody przez które to żona osoby niepełnosprawnej nie może obiektywnie sprawować opieki nad chorym mężem;
- – brak ustalenia przez organ czy małżonek osoby niepełnosprawnej posiada inne osoby na utrzymaniu, wobec których posiada również obowiązek alimentacyjny - obowiązek utrzymania;
- – błędne przyjęcie, że przepisy dotyczące kolejności obowiązku alimentacyjnego krewnych osoby niepełnosprawnej, są bezpośrednio stosowane do złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego krewnym pierwszego stopnia osoby niepełnosprawnej, w sytuacji, gdy ustawa o świadczeniach rodzinnych takich przesłanek nie zawiera;
- – błędne przyjęcie przez organ, że sam fakt posiadania lub nieposiadania orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym małżonka osoby, która wymaga opieki, decyduje o tym, czy ten małżonek opiekę może sprawować lub nie może sprawować;
- 3. art. 7, art. 77 i art. 78 k.p.a. poprzez:
- – bezzasadne pominięcie dowodów w postaci oświadczenia skarżącej co do niepodejmowania przez nią zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad ojcem, oraz oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym;
- – niedokładne wyjaśnienie i ustalenie stanu faktycznego, odnośnie sytuacji zawodowej i rodzinnej żony osoby niepełnosprawnej i tego czy występują obiektywne przesłanki, które nie pozwalają jej na sprawowanie opieki nad małżonkiem wymagającym opieki oraz ewentualnej alimentacji chorego małżonka - organ nie podjął żadnych czynności w celu ustalenia powyższego, tylko przyjął, że jeżeli małżonek osoby wymagającej opieki nie ma orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to może sprawować opiekę, i tylko tej osobie przysługuje prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, pozostałe zaś osoby będące krewnymi nie posiadają prawa do świadczenia, co nie polega na prawdzie;
- – brak szczegółowego wyjaśnienia i umotywowania swojej decyzji w zakresie uzasadnienia faktycznego, co uniemożliwia stronie poznanie argumentów i przesłanek podjętej w sprawie decyzji dotyczącej zarzutu organu wobec żony osoby chorej, polegającego na tym, że nie wykazała ona, że ma możliwość podjęcia się opieki nad mężem, w sytuacji, gdy skarżąca i jej rodzina złożyła odpowiednie oświadczenia pod groźbą odpowiedzialności karnej, które wskazują, że żona osoby niepełnosprawnej nie może podjąć się opieki nad mężem.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jako oczywiście bezzasadna została przez Sąd oddalona w całości.
Sądowa kontrola administracji publicznej sprowadza się do ustalenia czy w określonym przypadku, jej organy dopuściły się kwalifikowanych naruszeń prawa. Ta kontrola jest wykonywana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137; zwana dalej P.u.s.a.), zaś zakres kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; zwana dalej P.p.s.a.).
Sprawa niniejsza została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym wobec wniosku w tym przedmiocie złożonego przez SKO i braku sprzeciwu ze strony skarżącej, czego podstawę stanowił art. 119 pkt 2 P.p.s.a. W myśl tej regulacji, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, o czym stanowi z kolei art. 120 P.p.s.a.
Przedmiotem kontroli WSA uczyniono w niniejszej sprawie decyzję SKO o odmowie przyznania Skarżącej stronie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – K. M. SKO oparło swą decyzję afirmującą rozstrzygnięcie Wójta m.in. na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. podkreślając w uzasadnieniu niezaprzeczoną przez stronę skarżącą okoliczność faktyczną pozostawania niepełnosprawnego ojca w związku małżeńskim. Strona na żadnym etapie rozpoznawanej sprawy nie podważała ustalenia Organu, że w/w nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Wskazuje się natomiast na konieczność rozpatrywania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w sposób preferujący osoby rzeczywiście sprawujące opiekę oraz to, że mama skarżącej nie może sprawować opieki. W znajdującym się w aktach oświadczeniu z dnia 10 września 2021 r. K. K. zawarła informację o tym, że matka K. M. pracuje zawodowo i jest obecnie jedynym żywicielem rodziny i w związku z tym nie może zrezygnować z pracy celem sprawowania opieki nad ojcem.
Według Sądu, Organ odwoławczy słusznie utrzymał w mocy decyzję Organu pierwszej instancji o odmowie przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem z się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W tej regulacji ustawowej zamieszczono bowiem jedną z negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przesłanka ta nie pozwala pozytywnie rozpatrzyć wniosek o przyznanie świadczenia, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. To wyłączenie prawa do świadczenia nie ma charakteru bezwzględnego. Wyjątek od tej zasady powstaje bowiem wówczas gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Jedynie legitymowanie się przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uprawnia właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia, oczywiście jeżeli jednocześnie wnioskodawca spełnia pozostałe warunki ustawowe – art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nakazuje badać czy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jeżeli tak to czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli jednym z orzeczeń wynikających z art. 3 pkt 21 w/w ustawy. Znaczny stopnień niepełnosprawności, do którego odwołuje się negatywna przesłanka świadczeniowa, został zdefiniowany dla potrzeb wykładni i stosowania przepisów u.ś.r. w art. 3 pkt 21 tej ustawy. Zatem przez znaczny stopień niepełnosprawności należy rozumieć na gruncie u.ś.r.:
- a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
- b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
- c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,
- d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,
- e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.
Znaczny stopień niepełnosprawności nie musi wyłącznie wynikać z orzeczenia zespołu orzekającego o stopniu niepełnosprawności na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 573). Na równi z tym orzeczeniem ustawodawca nakazuje traktować także szereg innych precyzyjnie określonych w art. 3 pkt 21 u.ś.r. dysfunkcji zdrowotnych o określonych konsekwencjach, potwierdzonych stosownym orzeczeniem właściwej na gruncie odpowiednich dla nich przepisów instytucji publicznej (np. orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Ustawodawca przewidział w art. 3 pkt 21 ustawy istnienie kilka niezależnych od siebie ścieżek proceduralnych umożliwiających osobom cechującym się złym stanem zdrowia potwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności.
Przechodząc do ustalonych w sposób bezsprzeczny realiów niniejszej sprawy, należy przypomnieć, że Organ odwoławczy przyjął, że małżonka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. K. M. – małżonka niepełnosprawnego ojca skarżącej – pracuje zawodowo. Zdaniem strony, to że osoba ta jest jedynym żywicielem rodziny wyklucza ją w sposób obiektywny od możliwości sprawowania opieki, co tym samym wskazuje na powstanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego u osób spokrewnionych w pierwszym stopniu.
Według WSA niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do przedstawionego w skardze rozszerzenia ustawowego prawa do trzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Argumentacji przekonującej do słuszności tej tezy dostarcza uzasadnienie wyroku NSA z 27 listopada 2014 r., o sygn. I OSK 1219/13, LEX. Otóż Sąd odwoławczy naprowadza, iż przesłanka negatywna, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., odnosząca się do krewnych osoby, legitymującej się znacznym stopniem niepełnosprawności i pozostającej w związku małżeńskim, których - względem niej - obciążą obowiązek alimentacyjny ma - w przekonaniu ustawodawcy, oznaczać, że zobowiązanym do opieki nad taką osobą, powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek, chyba, że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Ta regulacja prawna została skorygowana przez ustawodawcę nowelą z dnia 19 sierpnia 2011 r. do ustawy o świadczeniach rodzinnych, będącą wynikiem sygnalizacji Trybunału Konstytucyjnego, zawartej w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt S 1/10 (OTK-A 2010/5/54). Ograniczenie zatem prawa do otrzymania przez, wymienione w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a) u.ś.r., osoby świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi swego rodzaju, niemogący podlegać wykładni rozszerzającej wyjątek, uzasadniony, wynikającym z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru, istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym.
Ponadto za takim podejściem przemawia wykładnia językowa ww. przepisu. Zarówno w orzecznictwie i w piśmiennictwie powszechnie jest akceptowana zasada pierwszeństwa wykładni językowej i subsydiarności wykładni systemowej oraz funkcjonalnej. Zasada pierwszeństwa wykładni językowej, choć nie ustala absolutnego porządku preferencji, to jednak dopuszcza odstępstwa od wyniku jej zastosowania tylko wówczas, gdy wynik ten prowadzi albo do absurdu, albo rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji. Nie zawsze więc zachodzi konieczność posłużenia się kolejno wszystkimi rodzajami wykładni. W szczególności nie ma potrzeby sięgania po dyrektywy celowościowej wówczas, gdy już po zastosowaniu dyrektyw językowych albo językowych i systemowych uda się uzyskać właściwy wynik wykładni, tj. ustalić pozbawione cech absurdalności znaczenie interpretowanej normy (por. wyrok SN z 8 maja 1998 r., sygn. akt I CKN 664/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 7).
Odstępstwo od jasnego i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem mogą uzasadniać tylko szczególnie istotne i doniosłe racje prawne, społeczne, ekonomiczne lub moralne; jeśli takie racje nie zachodzą, należy oprzeć się na wykładni językowej (por. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt III CZP 37/04, OSNC 2005, Nr 3, poz. 42; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2004 r., sygn. akt V CK 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 137 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2005 r., sygn. akt I KZP 18/05, OSNKW 2005, Nr 9, poz. 74).
Sąd ostatecznie konkluduje, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych "otwiera się" dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, a więc kiedy nie jest możliwe wypełnianie przez niego we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (do tego stanowiska odwołuje się NSA w wyrokach z 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1339/14, LEX, z 23 stycznia 2020 r. o sygn. I OSK 2462/19, CBOSA).
W tym samym kierunku zmierzają argumenty pojawiające się w aktualnym orzecznictwie NSA. Zaznacza się tam, iż z literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w/w ustaw wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku.
Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 K.r.io., wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.io., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.
Przepis art. 130 K.r.io. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. (por. wyroki NSA z 11 sierpnia 2020 r., o sygn. I OSK 599/20, LEX, z 25 stycznia 2021 r. o sygn. I OSK 2103/20, z 23 stycznia 2020 r. o sygn. I OSK 2462/19, LEX).
Dlatego, przy obecnej treści analizowanej normy jedyną obiektywną przesłanką pozwalającą na stwierdzenie braku realnych możliwości sprawowania opieki przez małżonka osoby niepełnosprawnej jest posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydawanego przez wyspecjalizowane w tych niełatwych zagadnieniach instytucje publiczne. Wybór tego warunku przez ustawodawcę nie mógł być przypadkowy, gdyż nawiązuje do ustalonej w ustawie definicji znacznego stopnia niepełnosprawności, a ponadto wykorzystuje ten sam mechanizm zwalniający z obowiązku opieki jaki pojawia się w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki.
W świetle tej regulacji u.ś.r., okolicznością która uzasadnia niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego, jest posiadanie orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r., o sygn. I OSK 2391/20, LEX, wyrok WSA z dnia 20 maja 2020 r., o sygn. II SA/Go 51/20, LEX, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 13 sierpnia 2019 r., o sygn. II SA/Ol 496/19, LEX).
Z tych powodów, nakazywanie organom właściwym w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych badanie w oparciu o kodeksową zasadę swobodnej oceny dowodów tego czy małżonek, lub bliższy niepełnosprawnemu krewny, jest "obiektywnie" zdolny do sprawowania opieki, choć jego stan zdrowia nie został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, poprzez odwoływanie się do bliżej niesprecyzowanych kryteriów, grozi niebezpieczeństwem naruszenia zasady równości wobec prawa poprzez różne traktowania opiekunów występujących w zbliżonych sytuacjach faktycznych. Odejście od rzeczywiście obiektywnego warunku legitymowania się znaczną niepełnosprawnością, będzie powodować w praktyce przypadki istotnego zróżnicowania opiekunów. Organy właściwe w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych zwolnione od obowiązku kierowania się literalną wykładnią art. 17 ust. 1a, ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r., nie będą stanie w skali kraju stosować tych samych kryteriów oceny zdrowia bliżej zobowiązanych i tym samym dokonywać zobiektywizowanej oceny rzeczywistej zdolności wykonywania obowiązku alimentacyjnego, który przecież nie musi być realizowany poprzez osobiste starania małżonka czy krewnego osoby wymagającej opieki.
Ponadto, taka grupa opiekunów znalazłyby się w znacznie lepszym położeniu procesowym wobec osób spełniających literalne ustawowe warunki przyznania świadczenia, bowiem w ich wypadku ocenie podlegałyby niesprecyzowane ustawą warunki odwołujące się do niezdolności wykonywania obowiązku alimentacji. Należy zgodzić się z utrwaloną tezą, iż wykładnia literalna może, a nawet powinna być uzupełniona innymi jej rodzajami, lecz nie należy zapominać, że to właśnie ten rodzaj wykładni ma podstawowe znaczenie dla ustalenia rzeczywistego znaczenia konkretnego przepisu. Dokonując interpretacji tekstu prawnego trzeba kierować się przede wszystkim znaczeniem słów danego języka etnicznego oraz założeniem, że ustawodawca był racjonalny, gdy używał takich a nie innych wyrazów i nie można przyjmować, że określonych słów użyto w tekście prawnym bez wyraźnej ku temu potrzebie. Żadna wykładnia nie może prowadzić do skutków oczywiście sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisu, czy też prowadzić do odmowy zastosowania przepisu w brzmieniu ustalonym przez ustawodawcę poprzez wykreowanie nowej, niewynikającej z gramatycznego brzmienia przepisu, normy prawnej (por. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r., o sygn. I OSK 2391/20, LEX).
Uznanie zarzutów skargi prowadziłoby do niedopuszczalnej w świetle art. 178 Konstytucji RP modyfikacji wyraźnie określonych w ustawie przesłanek nabycia świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zwraca uwagę, że art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (prawo rodziny do pomocy ze strony państwa), nie może być traktowany jako samoistne źródło roszczeń o przyznanie świadczeń z opieki społecznej, jeżeli członek rodziny znajduje się w trudnej sytuacji życiowej. Praw określonych w/w przepisie można w myśl art. 81 Konstytucji RP, dochodzić w granicach określonych w ustawie, czyli m.in. na warunkach z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W przypadku gdy istota praw objętych treścią przepisów wymienionych w art. 81, zostałaby naruszona, to wynikające z nich roszczenia mogą być dochodzone w drodze skargi konstytucyjnej, przewidzianej w art. 79 Konstytucji RP (por. M. Florczak-Wątor [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2019 r., art. 81.).
Warto przy tym pamiętać, iż pomimo negatywnych ocen analizowanej tu regulacji u.ś.r., Państwo nie pozostawia takich opiekunów jak skarżąca strona bez wsparcia finansowego. Nie można bowiem tracić z pola widzenia obowiązywania przepisów u.ś.r. o specjalnym zasiłku opiekuńczym (tj. art. 16a u.ś.r.), które pozwalają przyznać to świadczenie rodzinne opiekunom osób niepełnosprawnych pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od tego czy współmałżonek podopiecznego posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W konsekwencji, brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej stronie w związku z opieką nad niepełnosprawnym Ojcem. SKO nie pominęło w swych rozważaniach żadnego istotnego dla sprawy dowodu, w tym oświadczenia strony o statusie zatrudnienia matki. Według wyraźnych decyzji ustawodawcy tylko niepełnosprawność małżonka osoby wymagającej opieki i to w stopniu znacznym, otwierałoby drogę do uzyskania w/w świadczenia krewnym w linii prostej. Dlatego okoliczność zatrudnienia i pełnienia roli jedynego żywiciela rodziny, nie stanowią żadnego argumentu za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego, jak twierdzi skarga. Wręcz przeciwnie, wykonywanie pracy lub innego zajęcia zarobkowego świadczy o pełnej zdolności małżonka do wykonywania obowiązków wynikających z trwania związku małżeńskiego. Dopóki więc skarżąca zgodnie z treścią powołanych wyżej regulacji ustawowych nie wykaże, że małżonka niepełnosprawnego ojca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to wskazywany w skardze sposób wykładni powołanych regulacji u.ś.r., nie stanowi wystarczającej podstawy do negowania przez Sąd aktualnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r..
Sąd działając poza granicami zarzutów skargi nie dostrzegł w działaniach procesowych organów obu instancji jakichkolwiek powodów do zastosowania kompetencji kasacyjnych. Decyzje wydane w toku postępowania, jako zgodne z przepisami procesowymi i materialnoprawnymi powinny pozostać w obrocie prawnym i wywoływać określone w nich skutki. Nie doszło do naruszenia powołanych w skardze przepisów K.p.a. dotyczących konstrukcji uzasadnienia decyzji. Zawiera ona bowiem wszystkie wymagane prawem elementy formalne, pozwalając poznać argumentacje faktyczną i prawną Organu odwoławczego – art. 107 § 1 – 5 K.p.a. Subiektywne przekonanie strony o niespełnieniu tych warunków, nie stanowi o pojawieniu się możliwości uwzględnienia skargi.
Z wyłożonych względów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 P.p.s.a. O kosztach postępowania przez WSA nie orzeczono z uwagi na art. 200 P.p.s.a.