Uzasadnienie
W niniejszej sprawie Dyrektor Izby Skarbowej w K. decyzją z dnia [...] r. utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w K. z dnia [...]r., którą określono T.B. ("A", ul. [...], [...] S.) za okres od stycznia do grudnia 2009 r. między innymi kwotę podatku od towarów i usług wynikającą z wystawionych pustych faktur VAT w łącznej wysokości [...] zł.
Do skargi z dnia [...] r. Pełnomocnik Strony skarżącej dołączył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.
Skarżący uzasadniając ten wniosek podał, że z powodu licznych kontroli zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i nie uzyskuje żadnych dochodów. Oświadczył też, że nie ma żadnego majątku, a we wspólnym gospodarstwie pozostaje żona M.K. – B. i małoletnie dzieci A. i A..
Referendarz sądowy pismem z dnia 8 czerwca 2012 r. wezwał Stronę do uzupełnienia danych zawartych we wniosku poprzez:
- - nadesłanie odpisów bądź kserokopii składanych przez Skarżącego i jego żonę za 2010 i 2011 r. zeznań podatkowych lub zaświadczenia wystawionego przez Naczelnika właściwego Urzędu Skarbowego potwierdzającego, że zeznania takie nie zostały złożone z uwagi na brak dochodów;
- - przedłożenie zaświadczenia wystawionego przez właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego zawierającego informację o wszystkich osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania wnioskodawcy;
- - nadesłanie odpisów bądź kserokopii dokumentów obrazujących wysokość miesięcznie ponoszonych z tytułu utrzymania domu wydatków w postaci rachunków, faktur VAT lub dowodów wpłat uiszczanych opłat za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości oraz wskazanie źródeł dochodu, z którego wydatki te są pokrywane;
- - przedłożenie wystawionego przez właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego zaświadczenia potwierdzającego, iż zarówno Skarżący jak i jego żona nie figurują w ewidencji osób prowadzących działalność gospodarczą;
- - oświadczenie czy Skarżący lub jego żona korzystają ze świadczeń z Ośrodka Pomocy Społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie i w jakiej wysokości (należało przedłożyć stosowne decyzje wydane w tym przedmiocie), natomiast w przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej należało wskazać inne źródła dochodu, z których pokrywane są koszty bieżącego utrzymania;
- - wyjaśnienie czy Skarżący i jego żona zarejestrowani są w Urzędzie Pracy, jeżeli tak należało przedłożyć stosowne zaświadczenie o figurowaniu w ewidencji osób bezrobotnych z prawem bądź bez prawa do zasiłku;
- - nadesłanie zaświadczenia wystawionego przez ZUS wskazującego czy w okresie ostatnich sześciu miesięcy były za Skarżącego i jego żonę odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne;
- - wskazanie przy pomocy stosownych dokumentów źródłowych, kto jest właścicielem nieruchomości podanej jako miejsce zamieszkania, jaka jest jej powierzchnia oraz na jakich warunkach skarżący z niej korzysta, kto pokrywa wydatki związane z jej utrzymaniem i w jakiej wysokości;
- - wyjaśnienie czy Skarżący korzysta z jakiejkolwiek pomocy swojej rodziny w przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej należało przedłożyć stosowne oświadczenie złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej, przez członków rodziny wskazujące na rodzaj i zakres udzielanej pomocy;
- - przedłożenie wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych obrazujących operacje dokonywane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy.
Pełnomocnik w piśmie z dnia [...] r. poinformował, że Skarżący i jego żona nie korzystają ze świadczeń Ośrodka Pomocy Społecznej oraz nie są zarejestrowani w Urzędzie pracy. Poza tym do pisma dołączył następującą dokumentację, tj.:
1/ kserokopie zeznań podatkowych PIT-36L za 2010 r. i 2011 r. o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) przez Stronę, gdzie podano adres zamieszkania S. ul. [...], 2/ potwierdzenie zameldowania na pobyt stały w S. ul. [...]; żony, córki, syna, matki E.B.i ojca A.B., 3/ kserokopię zaświadczenia o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej z dnia [...] r., 4/ pismo z dnia [...] r. kierowane do ZUS (złożone dnia [...] r.) o wydanie zaświadczenia o odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne w okresie ostatnich sześciu miesięcy, 5/ kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] r., 6/ kserokopię pisma M.K. – B. z dnia [...] r. o uczestniczeniu w utrzymaniu wspólnego gospodarstwa domowego.
Postanowieniem z dnia [...] r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy.
W sprzeciwie z dnia [...] r. Pełnomocnik Strony skarżącej zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą okoliczności uzasadniające zwolnienie Skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych w całości, gdyż z zebranego materiału dowodowego wynika, że nie może on ponieść tych kosztów bez znacznego uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. W związku z tym wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy.
W uzasadnieniu podał, że Strona stosownie do wezwania przesłała żądaną dokumentację a nie doprecyzowała wniosku, ponieważ o to się nie zwrócono. Zdaniem Pełnomocnika oceniając oświadczenie majątkowe, w szczególności przychody Skarżącego oraz jego stałe miesięczne wydatki, należy dojść do uzasadnionego wniosku, że występują przesłanki do udzielenia prawa pomocy w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Jak stanowi art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, zwanej dalej P.p.s.a.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.
Złożony przez Skarżącą sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy wywołał taki skutek, że Sąd jest zobowiązany ponownie rozpatrzyć wniosek o przyznanie prawa pomocy uwzględniając okoliczności faktyczne i prawne sprawy oraz zebrany w chwili obecnej materiał dowodowy.
Przed podaniem motywów rozstrzygnięcia należy dokonać analizy podstawy prawnej mającej zastosowanie w niniejszej sprawie.
Jak stanowi art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
1/ w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
2/ w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje przykładowo zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.).
Przy stosowaniu przepisu art. 246 § 1 P.p.s.a. w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się na różne wnioski wynikające z jego wykładni.
Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (zob. postanowienie NSA z dnia 30 stycznia 2012 r., II FZ 844/11, LEX nr 1113661).
Z użytego określenia "gdy wykaże" wynika, że ciężar wykazania okoliczności faktycznych uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o to prawo. To strona ma przekonać sąd, iż znajduje się w określonej sytuacji, która uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania. W związku z tym powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy i jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2012 r., I OZ 125/12, LEX nr 1120734; M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, komentarz do art. 246 P.p.s.a.).
Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (zob. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., II FZ 128/12, LEX nr 1116173).
Nieprzedstawienie przez wnioskodawcę swojej sytuacji majątkowej obejmującej zarówno dochody, ponoszone wydatki jak i inny majątek będący w jego posiadaniu, skutkuje brakiem wystarczających danych co do jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. To z kolei uniemożliwia dokonanie pełnej oceny czy poniesienie przez stronę kosztów postępowania uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy (zob. postanowienie NSA z dnia 21 lutego 2012 r., II GZ 52/12, LEX nr 1125486).
Małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej czy pozostawanie w separacji faktycznej (zob. postanowienia NSA z dnia 7 czerwca 2011 r., II FZ 272/11, LEX nr 1083182; z dnia 2 września 2009 r., I FZ 199/09, LEX nr 612561; z dnia 26 sierpnia 2009 r., I FZ 243/09, LEX nr 554620; z dnia 19 sierpnia 2009 r., I FZ 336/09, LEX nr 554656; z dnia 19 maja 2009 r., I FZ 113/09, LEX nr 546385; z dnia 19 maja 2009 r., I FZ 125/09, LEX nr 574754 oraz z dnia 26 listopada 2008 r., I FZ 463/08, LEX nr 565693).
W przedmiotowej sprawie Strona wnosiła o przyznanie prawa pomocy tylko w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w ramach częściowego zwolnienia określonego w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W związku z tym nie można zgodzić się ze stanowiskiem zaprezentowanym przez Pełnomocnika w sprzeciwie, że chodzi tu o udzielenie prawa pomocy w całości.
Tym samym Strona powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Skarżący we wniosku wskazał, że zaprzestał prowadzenia działalności i że on i żona nie mają żadnych dochodów i żadnego majątku, a wspólne gospodarstwo domowe tworzą razem z dwójką małoletnich dzieci.
Mimo wezwania nie zostały przesłane dokumenty dotyczące:
1/ działalności gospodarczej, tj. zaświadczenie potwierdzające, że w chwili obecnej ani Skarżący, ani jego żona nie figurują w ewidencji działalności gospodarczej (przedłożone zaświadczenie było wystawione jeszcze dnia 25 stycznia 2011 r. i nie wynika z niego, że działalność została wykreślona lub zawieszona), 2/ dochodów i wydatków, tj.;
- - zeznania żony za 2010 i 2011 r. lub zaświadczenia organu podatkowe, że zeznania takie nie zostały złożone z uwagi na brak dochodów,
- - rachunki lub dowody wpłat obrazujące wysokość miesięcznych wydatków z tytułu opłat za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości,
- - dowody wskazujące źródła dochodu, z których pokrywane są koszty bieżącego utrzymania w sytuacji, gdy Pełnomocnik złożył oświadczenie, że rodzina nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, ani z zasiłków dla bezrobotnych, gdyż Skarżący i jego żona nie są zarejestrowani jako bezrobotni,
- - zaświadczenia o odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne przez okres ostatnich sześciu miesięcy (wniosek o wydanie tego zaświadczenia został złożony w ZUS dopiero w dniu, w którym sporządzone zostało pismo przewodnie o przesłaniu niektórych dokumentów, tj. [...] r.; mimo upływu ponad 30 dni od tego momentu do sprzeciwu z dnia [...] r. takie zaświadczenie również nie zostało dołączone), 3/ majątku, tj.;
- - dokumenty wskazujące, kto jest właścicielem nieruchomości podanej jako miejsce zamieszkania, jej powierzchni ewentualnie prawa do korzystania z niej i kto pokrywa wydatki związane z jej utrzymaniem,
- - wyciągów lub wykazów z wszystkich posiadanych przez Skarżącego lub jego żonę rachunków bankowych obrazujących operacje dokonywane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy (nie złożone zostało też oświadczenie o braku takich rachunków), 4/ pomocy rodziny, tj. oświadczenia, czy korzysta z takiej pomocy (złożono tylko oświadczenie żony z dnia [...] r., że uczestniczy finansowo w utrzymaniu wspólnego gospodarstwa).
Zdaniem Sądu w tym stanie faktycznym zawarte we wniosku oświadczenia o braku jakiegokolwiek majątku i dochodów nie zostały potwierdzone lub uprawdopodobnione odpowiednimi okolicznościami wynikającymi ze złożonych dokumentów znajdujących się w aktach postępowania. Mimo stosownego szczegółowego wezwania i możliwości odpowiedzi na nie dodatkowo do momentu złożenia sprzeciwu, nadal brak jest dokumentacji niezbędnej do oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych osób tworzących wspólne gospodarstwo domowe, a także składu osobowego tego gospodarstwa i przyjęcia, że w tym stanie zachodzą podstawy do przyznania wnioskowanego zwolnienia od kosztów sądowych.
Strona nie wykazała, a nawet nie podała, ile wynoszą miesięcznie wydatki czteroosobowej rodziny i z jakiego źródła są one pokrywane, dlatego nie można uwzględnić stanowiska zaprezentowanego w sprzeciwie, że można ocenić między innymi wielkość "stałych miesięcznych wydatków" i uznać, że wystąpiły przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Nie wyjaśniła też kwestii własności nieruchomości, gdzie znajduje się jej miejsce zamieszania. Z przedłożonych zeznań dotyczących tylko Strony wynika duża skala prowadzonej przez Stronę działalności gospodarczej. W 2010 r. przychód wynosił [...] zł, a w [...] r. [...] zł. Nie ma też dowodu świadczącego o zaprzestaniu jej prowadzenia w całości lub w części. Odpowiednie dane nie zostały przedstawione, jeśli chodzi o wysokość dochodów uzyskiwanych przez żonę, która wchodzi w skład gospodarstwa domowego mimo zawartej umowy o rozdzielności majątkowej. Istnieją również wątpliwości co do tego, czy wspólne gospodarstwo tworzą tylko cztery osoby, jeśli pod tym samym adresem zamieszkują również rodzice Skarżącego.
Należy zgodzić się z wyżej prezentowanym ogólnym stanowiskiem, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej danego wnioskodawcy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia przez Sąd z urzędu postępowania w zakresie ustalenia aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli po wezwaniu w trybie art. 255 P.p.s.a. on sam nie wykazuje w pełni istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy.
Biorąc to wszystko pod uwagę Sąd, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3, art. 259 § 1 i art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.