Uzasadnienie
Zaskarżoną przez M. Ś., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 21 listopada 2022 r., znak: SKO-NP.-4115-185/22, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.) i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Ł. z dnia 11 marca 2022 r., znak: [...], o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowe w związku z koniecznością opieki nad matką M. B. Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia 11 marca 2022 r., znak: [...], Wójt Gminy Ł. odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad matką.
W uzasadnieniu decyzji tej organ pierwszej instancji wskazał, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS w N. z dnia 11 lutego 2020 r. o zaliczeniu do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji ze wskazaniem, iż niezdolność ta istniała w dniu1 stycznia 2020 r.
Organ pomocowy podniósł, że powodem odmowy przyznania prawa do żądanego świadczenia jest okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powstała w wieku po ukończeniu 25 roku życia (w wieku 84 lat).
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podniosła, że decyzja ta jest dla niej krzywdząca, gdyż od kilku lat opiekuje się matką. Pomagał jej w opiece brat W., który zginął w wypadku w czerwcu 2021 r. wówczas mogła pogodzić pracę z opieką. W styczniu 2022 r. była zmuszona zrezygnować z pracy, po 37 latach pracy zawodowej. Stan matki się jeszcze bardziej pogorszył. Mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, świadczenie pielęgnacyjne nie powinno być uzależnione od wieku powstania niepełnosprawności, zwłaszcza w stosunku do dorosłych. Oni również wymagają w takim samym stopniu opieki. Wniosła o pozytywne rozpatrzenie jej odwołania.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Kolegium powołało treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazał, że decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa mimo częściowo błędnego uzasadnienia prawnego.
Kolegium podało, że z zebranego w sprawie materiału wynika, iż skarżąca wnioskiem z dnia 31 stycznia 2022 r. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką, która na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS w N. z dnia 11 lutego 2020 r. została zaliczona do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji ze wskazaniem, iż niezdolność ta powstała od dnia 1 stycznia 2020 r.
Na podstawie złożonych przez skarżącą oświadczeń oraz wywiadu środowiskowego ustalono, że nie posiada ona prawa do żadnych świadczeń emerytalno-rentowych, matka skarżącej nie została umieszczona w rodzinie zastępczej ani w placówce zapewniającej całodobową opiekę, żaden z członków rodziny nie ma ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury na matkę, ani prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, żaden z członków rodziny nie jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką nad mężem, żadna z osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża nie pobiera na nią świadczenia pielęgnacyjnego, a skarżąca nie posiada prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na inną osobę. Skarżąca opiekuje się matką i wspólnie z nią zamieszkuje. Matka skarżącej cierpi na szereg schorzeń przewlekłych, przeszła udar mózgu, ma nadciśnienie, cukrzycę, jest osobą leżącą i pampersowaną.
W związku z jej stanem zdrowia w 2020 r. uzyskała orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką wykonując następujące czynności: podaje leki, zmienia pampersy, pierze, sprząta, gotuje, umawia wizyty lekarskie (domowe).
Kolegium wskazało dalej, że decyzja organu pierwszej instancji została wydana na podstawie przepisu, który orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, został uznany za niezgodny z Konstytucją. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem, w zakresie w jakim organ pierwszej instancji jako powód odmowy przyznania świadczenia organ podał wiek w którym powstała niepełnosprawność matki skarżącej, naruszył art. 17 ust. 1b ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Kolegium podkreśliło jednak, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.
Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym.
Z normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
Zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej nie jest tego rodzaju, że uniemożliwia podjęcie skarżącej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Z zasad doświadczenia życiowego wynika bowiem, że czynności takie jak: podawanie leków, pomoc przy czynnościach higieny osobistej, przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie, gotowanie - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujący się opieką nad chorymi najbliższymi osobami i jednocześnie pracujący zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Matka skarżącej jakkolwiek jest osobą wymagającą pomocy osoby drugiej w codziennej egzystencji, jest osobą w podeszłym wieku (86 lat), leżącą, nie opuszczającą mieszkania.
Opieka lekarska nad nią to wyłącznie wizyty domowe. Deklarowane przez skarżącą czynności opiekuńcze mają więc charakter czynności pomocniczych, do których jako córka jest ona moralnie i prawnie zobligowana. Dodatkowo są to także czynności, które jako osoba wspólnie zamieszkująca, musi wykonywać (gotowanie, pranie, sprzątanie).
Kolegium podkreśliło, że w sprawie nie bez znaczenia jest także fakt, iż ustalono krąg osób zobowiązanych do alimentacji wymagającej opieki matki skarżącej. Oprócz skarżącej zobowiązane do alimentacji matki jest jeszcze jej rodzeństwo (5 osób) a to trzy siostry: T. O. (zam. w K.), G. I. (zam. w K.), C. B. (zam. w W.) oraz 2 braci: J. B. (zam. w I.) i R. B. (zam. w T.). Według oświadczenia złożonego przez T. O. nie może ona sprawować opieki nad matką gdyż mieszka w K., jest w wieku przed emerytalnym oraz ma orzeczenie o niepełnosprawności w związku z dyskopatią kręgosłupa.
Z kolei G. I. wskazała, że nie może sprawować opieki nad matką ponieważ mieszka w K., jest emerytką, ma problemy zdrowotne (choruje na cukrzycę, ma nadciśnienie, niedowład lewej nogi). W stosunku do pozostałego rodzeństwa skarżąca wskazała, że nie kontaktują się z matką, są z nią skonfliktowani i matka nie życzy sobie aby się nią opiekowali.
W konsekwencji Kolegium uznało, że mimo faktu iż matka skarżącej jest osobą posiadającą orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji to fakt, że zobowiązane do alimentacji wobec niej - oprócz skarżącej - jest jeszcze pozostałe pięcioro jej dzieci - nie daje podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach matki skarżącej.
Zdaniem Kolegium, po stronie żadnego z pozostałych dzieci matki skarżącej nie występują żadne przyczyny o charakterze obiektywnym, niezależnym od ich woli, które uniemożliwiałyby współdzielenie obowiązku alimentacyjnego wspólnie ze skarżącą. Okolicznościami takimi nie jest praca zawodowa, miejsce zamieszkania czy deklarowane schorzenia. Tym bardziej za taką okoliczność nie może zostać uznany prawdziwy czy też wyimaginowany konflikt w rodzinie, który zawsze jest pewnym wyborem dokonywanym przez poszczególnych członków rodziny, co jednak nie powoduje możliwości uwolnienia się od ciążących na nich obowiązków wobec wymagającego pomocy członka rodziny. Nie bez znaczenia jest także fakt, że skonfliktowana - wedle oświadczeń skarżącej - trójka rodzeństwa mieszka, w sąsiednich miejscowościach (I., T.) bądź też w tej samej miejscowości co matka (W.).
Kolegium wskazało, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli dzieci wymagającej opieki z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w w/w sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich, zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez nią z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci takiej osoby (w ramach obowiązku alimentacyjnego), zobowiązane w takim samym stopniu do alimentacji względem matki.
Kolegium nie zakwestionowało faktu, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką, jednak zauważyło, iż skarżąca jest do tego zobowiązana nie tylko moralnie ale także prawnie z racji ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Zaś wywiązywanie się z tego obowiązku nie musi odbywać się kosztem budżetu państwa. Skarżąca jest osobą w wieku 56 lat, zdolną do pracy i w jej przypadku nie zachodzi konieczność rezygnacji z pracy po to aby opiekować się matką, a zatem organ - pomimo częściowo błędnego uzasadnienia w postaci błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych - co do zasady postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.
Na poparcie swojego stanowiska Kolegium powołało orzecznictwo sądów administracyjnych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżąca podała, że jest ona dla niej krzywdząca. Skarżąca opisała swoją sytuację w związku ze sprawowana opieka nad matką i podkreśliła, że opieka nad matką uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga nie zasługiwała jednak na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad matką, legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS w N. z dnia 11 lutego 2020 r. o zaliczeniu ją do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji ze wskazaniem, że niezdolność ta istniała w dniu 1 stycznia 2020 r.
Prawidłowo uznało w związku z powyższych Kolegium, że organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i jego zastosowania. Organ pierwszej instancji powinien wziąć pod uwagę treść i skutki płynące z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
Wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium, na co słusznie zwróciła uwagę także skarżąca w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji.
W ocenie Sądu, zgodzić się jednak należało ze stanowiskiem Kolegium, że ten błąd organu pierwszej instancji, który na tej podstawie odmówił przyznania prawa do żądanego przez skarżącą świadczenia, nie mógł przekreślić trafności i zasadności podjętego przez ten organ rozstrzygnięcia.
Zdaniem Sądu, wbrew zarzutom skargi, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podjęło, pomimo powyższego uchybienia organu pierwszej instancji, prawidłowe jednak rozstrzygnięcie o utrzymaniu w mocy decyzji pierwszoinstancyjnej.
Zasadnie bowiem uznało, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa do przedmiotowego świadczenia.
Trafnie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniosło Kolegium, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.
Skoro ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że czynności opiekuńcze przy matce obejmują: podawanie leków, pomoc w czynnościach higieny osobistej, przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie, gotowanie, to za przekonywującą wobec tego należało uznać argumentację Kolegium, iż czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podawanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów są czynnościami, które można zaliczyć do szeroko rozumianego prowadzenia gospodarstwa domowego. Rację ma Kolegium, że są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Zwrócić bowiem należy uwagę, że choć ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, iż aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa".
Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15). Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością opiekowanej osoby, a więc koniecznością wykonywania takich, a nie innych czynności warunkujących jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19; LEX nr 2763205). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).
Zauważyć bowiem należy, że wykonanie większości z tych czynności, nawet gdy są one niezbędne, może być tak zaplanowane, że ich realizacja może nastąpić w określonych godzinach rano i wieczorem, a pomiędzy tymi okresami jest możliwe wygospodarowanie czasu na inne niż z nimi związane cele, gdyż stan zdrowia matki skarżącej, a co za tym idzie możliwość jej funkcjonowania w życiu codziennym to umożliwia. Prawidłowo zatem podniosło Kolegium, że choć matka skarżącej jest osobą wymagającą pomocy osoby drugiej w codziennej egzystencji, gdyż jest w podeszłym wieku (86 lat), przeszła udar mózgu, jest osobą leżącą, nieopuszczającą mieszkania. Deklarowane zaś przez skarżącą czynności opiekuńcze nawet jeżeli obejmują one czynności pielęgnacyjne, w tym zmianę pampersów, przygotowanie zmiksowanych posiłków i pomoc w ich spożyciu, przygotowywanie leków i dozór nad ich zażywaniem, zmianę pozycji ciała w nocy by nie powstały odleżyny, mają taki charakter i zakres, które nie wykluczają jednak jakiejkolwiek pracy zawodowe, gdyż nie absorbują one skarżącej w rozciągłości czasowej, że to uniemożliwiają i skarżąca nawet na chwilę nie może odejść od matki.
Trafnie też podkreśliło Kolegium, ze skarżąca jako córka jest też moralnie i prawnie do tego zobligowana. Dodatkowo takie czynności jak gotowanie, pranie, sprzątanie, jako osoba wspólnie zamieszkująca, musi wykonywać. Opieka medyczna jest zaś zapewniona przez domowe wizyty lekarskie.
Z pewnością matka skarżącej wymaga pomocy, ale pomoc jej w niektórych czynnościach związanych z codzienną egzystencją, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, gdyż nie są one aż tak absorbujące czasowo wobec stanu zdrowia matki skarżącej i jej funkcjonowania w życiu codziennym, że wykluczają, jak już Sąd wskazał, jakakolwiek pracę zawodową. Stąd zgodzić się należało z oceną Kolegium, że taki zakres i charakter czynności opiekuńczych nie mógł być uznany za wymagający całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Trafnie podniosło Kolegium, że sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie, umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna.
Skoro oprócz skarżącej w równym stopniu zobowiązanymi do alimentacji wobec niepełnosprawnej matki jest jeszcze rodzeństwo skarżącej (5 osób) a to trzy siostry: T. O. (zam. w K.), G. I. (zam. w K.), C. B. (zam. w W.) oraz 2 braci: J. B. (zam. w I.) i R. B. (zam. w T.), to winni oni wspomóc skarżącą w czynnościach opiekuńczych.
Stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyrokach z dnia 26 kwietnia 2021 r., sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 28 stycznia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1386/21 i III SA/Kr 1418/21, z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1480/21, z dnia 29 marca 2022 r., sygn. III SA/Kr 1601/21, z dnia 3 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 372/22, z dnia 23 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 39/22 z dnia 13 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 409/22, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22, opubl. w CBOSA, w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Okoliczności te są także elementem istnienia bądź nieistnienia związku przyczynowo – skutkowego, który organ jest zobowiązany ustalić w tego rodzaju sprawach.
Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 k.r.o, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.
Z ustaleń Kolegium wynika że siostra T. O. nie może sprawować opieki nad matką gdyż mieszka w K., jest w wieku przedemerytalnym oraz ma orzeczenie o niepełnosprawności w związku z dyskopatią kręgosłupa. Z kolei G. I. wskazała, że nie może sprawować opieki nad matką ponieważ mieszka w K., jest emerytką, ma problemy zdrowotne (choruje na cukrzycę, ma nadciśnienie, niedowład lewej nogi). W stosunku do pozostałego rodzeństwa skarżąca wskazała, że nie kontaktują się z matką, są z nią skonfliktowani i matka nie życzy sobie aby się nią opiekowali.
Podnieść zatem należy, że praca co do zasady nie jest obiektywną przeszkodą w sprawowaniu opieki, gdyż pomoc pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji może przybrać formę współfinansowania koniecznej opieki. Zwrócić bowiem należy uwagę, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki, zwłaszcza nad niepełnosprawnym jej członkiem. Pomoc państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ewentualne zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22 czy z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22, opubl. w CBOSA).
Ponadto zauważyć należy, że złożenie oświadczenia przez rodzeństwo skarżącej odnośnie niemożliwości pomocy jej w opiece nad matką, nie jest wystarczają. Jak każdy dowód podlegają ocenie. Są to zatem twierdzenia, które nie zostały poparte żadnymi dowodami, świadczącymi o tym, że rzeczywiście istnieją obiektywne okoliczności (np. sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna) powodujące, iż wszyscy nie mogą wspomóc siostry w opiece i zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki. Obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli pozostałe dzieci z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad matką (realizować obowiązku alimentacyjnego w ww. sposób), to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowało jedno z nich np. skarżąca zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez niego z zatrudnienia lub podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez pozostałe dzieci wymagającej opieki (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu, co skarżąca są zobowiązane do alimentacji względem matki.
Rację ma też Kolegium podnosząc, że okolicznością zwalniającą z obowiązku alimentacyjnego nie może stanowić prawdziwy czy też wyimaginowany konflikt w rodzinie, który zawsze jest pewnym wyborem dokonywanym przez poszczególnych członków rodziny. Nie bez znaczenia jest także fakt, jak trafnie wskazało Kolegium, że skonfliktowana - wedle oświadczeń skarżącej - trójka rodzeństwa mieszka, w sąsiednich miejscowościach (I., T.) bądź też w tej samej miejscowości co matka (W.).
Powyższego aspektu nie sposób zatem również pominąć w kontroli legalności podjętych w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rozstrzygnięć organów administracji publicznej, a zwłaszcza w kontekście ustaleń istnienia bądź nie, związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy lub innego rodzaju zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Nie można było zatem w tym zakresie postawić Kolegium skutecznie zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Prawidłowa była zatem ocena Kolegium zakresu i charakteru czynności opiekuńczych, jak i współdziałania wszystkich dzieci niepełnosprawnej matki skarżącej w sprawowaniu opieki nad nią w kontekście istnienia wskazanego związku przyczynowo – skutkowego, pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą pracy lub innego rodzaju zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Sąd nie dostrzegł więc takich uchybień organów przepisom postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Mając powyższe na uwadze Kolegium władne było zatem, w ocenie Sądu, do skorzystania z przyznanych mu art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775), kompetencji i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji, skoro ten, podobnie jak Kolegium, podjął prawidłowe rozstrzygnięcie.
Skarga nie mogła więc wywrzeć zamierzonego skutku.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259) oraz art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobiegniem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.