Uzasadnienie
Decyzją z dnia 16 czerwca 2023 r. znak: SKO-NP.-4115-144/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Gorlice z dnia 27 marca 2023 r. znak: BWR.8252.10.2023 o odmowie przyznania E. P. (dalej: skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. P. Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, ur. w 1948 r., która legitymuje się orzeczeniem wydanym w dniu 19 sierpnia 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Gorlicach o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika, że niepełnosprawność u matki skarżącej istnieje od 64. roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 czerwca 2019 r.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną, cierpi na liczne schorzenia: gonartrozę - stan po leczeniu operacyjnym stawu kolanowego prawego, cukrzycę, miażdżycę, żylaki kończyn dolnych - stan po leczeniu operacyjnym kończyny dolnej prawej, koksartozę, osteoporozę ze złamaniami patologicznymi, złamanie odcinka lędźwiowego kręgosłupa i miednicy, złamanie barku i ramienia - stan po leczeniu operacyjnym złamania kości ramieniowej. Z uwagi na podeszły wiek, ciężką sytuację zdrowotną wymaga pomocy i opieki przy wykonywaniu codziennych czynności. Pomoc i opiekę na jej rzecz świadczy skarżąca.
Z uwagi na to, że skarżąca zamieszkuje w sąsiedniej kamienicy, jest u mamy bardzo często, a na wszystkie czynności związane z opieką poświęca ok. 6-8 godzin dziennie.
W ocenie organu I instancji w przedmiotowej sprawie nie wykazano związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną, albowiem zakres czynności opiekuńczych skarżącej względem matki nie ma charakteru tego rodzaju, aby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej. Ponadto z informacji o najbliższej rodzinie niepełnosprawnej wynika, że zobowiązanym do alimentacji wobec matki jest jeszcze syn prowadzący własną działalność gospodarczą. Nie jest to przeszkoda, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Organ wskazał także, że z załączonego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności u matki skarżącej datuje się od 18 czerwca 2019 r., a niepełnosprawność istnieje od 64. roku życia.
Zatem w ocenie organu I instancji, nie została spełniona istotna przesłanka warunkująca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W tym stanie rzeczy orzeczono o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu wniesionym od decyzji Burmistrza Miasta Gorlice, skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, a także naruszenie przepisów art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. - poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych przyjętych na podstawie wadliwie zebranego lub ocenionego przez organ materiału dowodowego, poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 16 czerwca 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium przytoczyło treść przepisów mających zastosowanie w sprawie i stwierdziło, że stanowisko organu I instancji, iż skarżąca nie spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bowiem niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała w okresach wskazanych art. 17 ust. 1b u.ś.r., jest nieprawidłowe i wynika z błędnie przeprowadzonej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym w szczególności wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Kolegium wyjaśniło, że Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 uznał, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności.
Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Kolegium podkreśliło, że analogiczną ocenę prawną zaprezentowano również w licznych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Kolegium stwierdziło zatem, że stanowisko prawne organu I instancji, co do treści powołanego przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1b) w kontekście skutków omawianego wyroku Trybunału nie zasługuje na akceptację, ponieważ w świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, a zatem winny być przez nich respektowane.
W związku z powyższym okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w stopniu znacznym w 2019 r., tj. gdy miała 64 lata, jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Następnie Kolegium stwierdziło, że w sprawie niniejszej ustaleniu podlega także i to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie.
Z ustaleń wywiadu środowiskowego jak i orzeczenia o niepełnosprawności oraz z oświadczeń sporządzonych przez skarżącą wynika, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jest w trakcie rozwodu. Matka skarżącej (I.
74) jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym ze względu na niepełnosprawności oznaczone symbolem: 05-R - upośledzenie narządu ruchu, 07-S -choroby układu oddechowego i krążenia. Cierpi na liczne schorzenia tj. gonartrozę - stan po leczeniu operacyjnym stawu kolanowego prawego, cukrzycę, miażdżycę, żylaki kończyn dolnych - stan po leczeniu operacyjnym kończyny dolnej prawej, koksartozę, osteoporozę ze złamaniami patologicznymi, złamanie odcinka lędźwiowego kręgosłupa i miednicy, złamanie barku i ramienia - stan po leczeniu operacyjnym złamania kości ramieniowej. Z uwagi na podeszły wiek, ciężką sytuację zdrowotną wymaga pomocy i opieki przy wykonywaniu codziennych czynności. Pomoc i opiekę na jej rzecz świadczy skarżąca. Wykonuje ona następujące czynności: pomaga mamie przy kąpieli (1 raz w tygodniu bądź częściej w razie potrzeby), pomaga przy myciu się (2 razy w tygodniu pomaga przy myciu głowy), zmienia pościel, piżamę (przynajmniej 1 raz w tygodniu), w razie potrzeby organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, dawkuje lekarstwa, asystuje przy rehabilitacji, wykonuje z mamą ćwiczenia, masuje nogi, wciera w nogi kremy, maści lecznicze (codziennie), załatwia sprawy urzędowe, towarzyszy przy wizytach u lekarza, na badaniach, obcina mamie paznokcie, zapobiega powstawaniu odleżyn i odparzeń, pierze, sprząta, robi zakupy, prasuje, gotuje. Z uwagi na to, że skarżąca zamieszkuje w sąsiedniej kamienicy jest u mamy bardzo często, a na wszystkie czynności opisane powyżej poświęca ok. 6-8 godz. dziennie.
Ponadto skarżąca podała, iż w ramach sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką załatwia sprawy urzędowe, płaci rachunki, załatwia wizyty lekarskie i zapewnia dojazd, załatwia recepty, skierowania, wykupuje leki.
Ze względu na tę opiekę skarżąca nie podejmuje zatrudnienia. Z załączonych do akt dokumentów w tym z zaświadczenia ZUS w Gorlicach o okresach składkowych i nieskładkowych dotyczących skarżącej wynika, że w okresie od lipca 2019 r. do listopada 2022 r. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy.
W tym miejscu organ podkreślił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.
W ocenie organu odwoławczego, wykazany przez skarżącą zakres opieki nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, biorąc pod uwagę również to, że jest jeszcze brat skarżącej w takim samym stopniu zobowiązany do współudziału w opiece nad niepełnosprawną matką oraz istnieje możliwość uzyskania wsparcia w opiece w ramach usług opiekuńczych.
W tym miejscu organ podkreślił, że czynności takie jak pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, załatwianie recept oraz ich realizacja, pranie, prasowanie, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.
Z powyższego bezspornie wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej (6 do 8 godzin dziennie) przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, która (jak wynika z rozkładu dnia przedstawionego w oświadczeniu skarżącej), jest w stanie część dnia pozostać sama bez opieki, przy współuczestnictwie osoby zobowiązanej do alimentacji, jak i wsparciu ze strony usług opiekuńczych, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium wskazało, że nie kwestionuje tego, że matka skarżącej wymaga pomocy, a skarżąca tej pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres opieki nad niepełnosprawną matką, powoduje brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy współudziale brata skarżącej, czy też przy uzyskaniu pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką, poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą, po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmowania pracy w ograniczonym zakresie czasowym.
Kolegium zwróciło uwagę, że z informacji zawartych w materiale dowodowym wynika, że brat skarżącej, który prowadzi działalność gospodarczą, nie może uczestniczyć w opiece nad matką.
Odnosząc się do powyższego organ stwierdził, że okoliczności polegającej na tym, iż osoba zobowiązana do opieki mieszka poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracuje i wykonywane przez nią obowiązki zawodowe w jej ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą w stosunku do której ciąży na niej zobowiązanie alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym - zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji.
Organ stwierdził, że z akt sprawy nie wynika, aby istniały obiektywne okoliczności (np. sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna) powodujące, iż brat skarżącej nie jest w stanie wspomóc siostry w opiece i zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki w sposób pośredni. Podkreślono, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Ustawodawca nie zagwarantował w odniesieniu do osób równolegle zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego prawa do wyboru przez nich samych tej osoby, która będzie się opiekowała osobą niepełnosprawną i pobierała świadczenie pielęgnacyjne. W sytuacji więc, gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i osoby te powinny się stosownie podzielić wykonywaniem tego obowiązku tak, aby nie była nim obciążona tylko jedna z nich.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:
- 1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,
- 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 w związku z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego, poprzez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad matką,
- 3. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia innych osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z osobą niepełnosprawną, poza samą skarżącą.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylnie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że jej matka cierpi na liczne schorzenia, które uniemożliwiają jej samodzielną egzystencję. Stan zdrowia oraz stres z tym związany, mają negatywny wpływ na kondycję fizyczną i psychiczną matki skarżącej, bywało, iż konieczne było wezwanie pogotowia i wizyta na Szpitalnym Oddziale Ratunkowym. Logicznym powinno być dla organu, iż z upływem czasu osoba taka wymaga jeszcze większej pomocy, wynikającej z degradacji jej zdrowia fizycznego i psychicznego. Z każdym dniem możliwości samodzielnej egzystencji osoby starszej stają się jeszcze bardziej ograniczone. Skarżąca nie zgodziła się z oceną organów obu instancji, iż zakres czynności opiekuńczych, jakie wykonuje względem matki, nie ma charakteru tego rodzaju, aby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej. Skarżąca podejmuje wiele czynności opiekuńczych, na które poświęca ok. 6-8 godzin dziennie. Zamieszkując w sąsiednim mieszkaniu w tej samej kamienicy, jest gotowa stale nieść pomoc matce, w tym reagując na sytuacje nagłe i każde wezwanie ze strony matki.
Skarżąca podniosła, że nie musi pielęgnować swojej matki w taki sposób, w jaki oczekuje tego organ I i II instancji, jednakże czuwanie, troska o jej dobrostan także stanowi opiekę, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Nie sposób deprecjonować więc zakresu czynności opiekuńczych, podejmowanych przez skarżącą wobec wymagającej opieki matki i twierdzić, że działania te nie wypełniają pojęcia opieki, a skarżąca może podjąć pracę zarobkową. Skarżąca podkreśliła, że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia pozostaje w ścisłym i bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie.
Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad matką.
Zdaniem Sądu, wskazany przez skarżącą zakres opieki nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w żaden sposób nie wynika, iż matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej.
Jak wynika z akt sprawy, matka skarżącej posiada orzeczenie wydane w dniu 19 sierpnia 2021 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Gorlicach o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika, że niepełnosprawność u matki skarżącej istnieje od 64. roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 18 czerwca 2019 r.
Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona stałego zatrudnienia.
Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w ramach opieki nad matką, skarżąca wykonuje następujące czynności: pomaga mamie przy kąpieli (1 raz w tygodniu bądź częściej w razie potrzeby), pomaga przy myciu się (2 razy w tygodniu pomaga przy myciu głowy), zmienia pościel, piżamę (przynajmniej 1 raz w tygodniu), w razie potrzeby organizuje wizyty lekarskie, realizuje recepty, dawkuje lekarstwa, asystuje przy rehabilitacji, wykonuje z mamą ćwiczenia, masuje nogi, wciera w nogi kremy, maści lecznicze (codziennie), załatwia sprawy urzędowe, towarzyszy przy wizytach u lekarza, na badaniach, obcina mamie paznokcie, zapobiega powstawaniu odleżyn i odparzeń, pierze, sprząta, robi zakupy, prasuje, gotuje, płaci rachunki. Z uwagi na to, że skarżąca zamieszkuje w sąsiedniej kamienicy jest u mamy bardzo często, a na wszystkie czynności opisane powyżej poświęca ok. 6-8 godz. dziennie.
Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, iż matka skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności opiekuna. Wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej (6 do 8 godzin dziennie) przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, w tym (wspólne oglądanie telewizji, rozmawianie, odpoczynek, rozwiązywanie krzyżówek, gra w karty), która (jak wynika z rozkładu dnia przedstawionego w oświadczeniu skarżącej), jest w stanie część dnia pozostać sama bez opieki, przy współuczestnictwie osoby zobowiązanej do alimentacji, jak i wsparciu ze strony usług opiekuńczych, jest do pogodzenia z jednoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Sąd wskazuje natomiast, że systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".
System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.
Jedynie dodatkowo Sąd wskazuje, że stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 30 maja 2022 r., sygn. III SA/Kr 128/22, z dnia 30 czerwca 2022 r., sygn. III SA/Kr 326/22, z dnia 19 lipca 2022 r., sygn. III SA/Kr 371/22, z dnia 14 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 731/22, z dnia 28 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 935/22, z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1025/22 i III SA/Kr 1104/22, z dnia 14 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1670/22, z dnia 7 września 2023 r., sygn. III SA/Kr 639/23 czy z dnia 12 września 2023 r., sygn. III SA/Kr 556/23 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki.
Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.
Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
W niniejszej sprawie skarżąca ma brata, i skarżąca reprezentowana w postępowaniu administracyjnym przez profesjonalnego pełnomocnika, nie wykazała, aby brat nie był w stanie realizować swojego obowiązku alimentacyjnego wobec matki, w części go obciążającej, poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką, ani też, aby skarżąca nie była w stanie uzyskać od brata, zwrotu przypadającej na nie części świadczeń alimentacyjnych, stosownie do treści art. 140 § 1 k.r.o., w sytuacji gdyby istotnie spełniła je wobec matki w części obciążającej brata.
Zgodnie z poglądami Naczelnego Sądu Administracyjnego, które Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w CBOSA), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych.
Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej (w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).
Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).
Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął.
Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują.
Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.
Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA)
Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącej opieki nad matką oraz przyczyn niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.