Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 4 października 2023 r. nr SKO-NP-4115-584/22 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania J. D. (dalej: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy K. z dnia 21 listopada 2023 roku nr GOPS-5211.5244.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad matką W. D. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 12 września 2022 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Limanowej z dnia 27 lipca 2022 r. nr ZO.8321.1.770.2022). Przy czym z ww. orzeczenia wynika, iż daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 28 czerwca 2022 r.
Wójt Gminy K. po rozpoznaniu ww. wniosku, decyzją z 21 listopada 2022 r. nr GOPS.5211.5244.2022 odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką
Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia uznał, że pomiędzy koniecznością sprawowania opieki a niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia nie istnieje związek przyczynowy z uwagi na zakres wykonywanych czynności opiekuńczych i z uwagi na szeroki krąg osób zobowiązanych do alimentacji, które to osoby mogą osobiście współuczestniczyć w opiece lub też pokrywać koszty tej opieki.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu wniosła skarżąca, domagając się uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
- 1. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez pominięcie okoliczności, że w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
- 2. art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez błędne przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na brak związku przyczynowo skutkowego z uwagi na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej, a sprawowaniem przez skarżącą opieki nad matką, bowiem:
- - zakres tej opieki nie wyklucza możliwości podjęcia przez stronę pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze, podczas gdy rozmiar i częstotliwość pomocy udzielanej niepełnosprawnej w związku z jej niepełnosprawnością i chorobami ma charakter permanentny, a opieka wymaga stałego udziału strony w wykonywaniu czynności opiekuńczych i nie pozwala na podjęcie przez nią jakiejkolwiek pracy zarobkowej,
- - sprawowanie osobistej opieki nad matką, jak i jej sfinansowanie, mogą zapewnić wszystkie dzieci niepełnosprawnej bez konieczności rezygnacji z zatrudnienia przez stronę, podczas gdy zarówno sytuacja finansowa jaki rodzinna pozostałego rodzeństwa nie pozwala na sprawowanie przez nich opieki nad matką;
- 3. art. 7, art.77, art. 80 i art 107 § 3 k.p.a. poprzez nieustalenie prawidłowego stanu faktycznego, tj.:
- - przyjęcie, iż powstanie niepełnosprawności odpowiednio po ukończeniu 18-go i 25-go roku życia przez osobę podlegającą opiece skutkuje brakiem prawa strony do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony,
- - błędne przyjęcie, iż pomoc jakiej udziela strona matce nie jest na tyle absorbująca aby można ją uznać za stałą i długoterminową, podczas gdy strona opiekuje się niepełnosprawną matką w sposób permanentny, tym samym brak prawidłowej oceny dokonanej przez organ pierwszej instancji zmierzającej do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony,
- - błędne przyjęcie, że rodzeństwo strony ma możliwość sprawowania osobistej opieki nad matką, jak i jej sfinansowania, a w konsekwencji brak przeprowadzenia wnikliwego postępowania i prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego zmierzającego do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony,
- - poprzez brak uwzględnienia przy rozstrzyganiu interesu społecznego i słusznego interesu strony, który wyraża się w szczególności pominięciem celu w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego.
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
W swoich rozważaniach Kolegium na wstępie zwróciło uwagę, że wbrew temu co twierdzi skarżąca, organ I instancji w zaskarżonej decyzji nie oparł odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku spełnienia w przedmiotowej sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., albowiem powyższe orzeczenie wskazuje że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstało w okresie późniejszym niż wymaga wskazany przepis prawa.
W niniejszej sprawie organ I instancji uznał, że nie występuje związek przyczynowo skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad matką bowiem zakres sprawowanej opieki i fakt, że są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji, daje możliwości zorganizowania opieki nad matką tak, aby żadne z nich w tym skarżąca nie musiało rezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Z ustaleń wywiadu środowiskowego jak i orzeczenia o niepełnosprawności oraz z oświadczeń sporządzonych przez skarżącą wynika, że osoba wymagająca opieki, jest wdową, w wieku obecnie 82 lat, mieszka razem ze skarżącą. Od czerwca 2022r. zaliczono ją do znacznego stopnia niepełnosprawności z przyczyn niepełnosprawności oznaczanych symbolem 10-N - tj. chorób neurologicznych leczy się z powodu zaburzeń depresyjnych, cukrzycy, nadciśnienia. Porusza się po mieszkaniu lecz sprawność tego przemieszczania jest różna.
Ze względu na stan zdrowia wymaga wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Pomocy tej i opieki udziela jej córka - skarżąca, która pomaga jej w utrzymaniu higieny osobistej (kąpiel, mycie, ubieranie), organizuje dojazd do lekarzy specjalistów, robi zakupy. Opieka tę sprawuje całodobowo, również w nocy ponieważ trzeba matkę przeprowadzić w nocy do toalety. W wywiadzie wskazano, że skarżąca po śmierci ojca w grudniu 2021 r. zrezygnowała z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką, którą do tej pory sprawował jej ojciec.
W oświadczeniu złożonym w dniu 12 września 2022r. skarżąca zawarła wykaz czynności wykonywanych podczas opieki nad matką oraz częstotliwość ich wykonywania do których należy: budzenie codziennie, pomoc w utrzymaniu higieny czyli kąpiel, obcinanie paznokci, mycie protez, mycie zębów, moczenie nóg - w razie potrzeby, przygotowanie ubrań, ubieranie - w razie potrzeby, mierzenie ciśnienia - codziennie, mierzenie poziomu cukru, podawanie insuliny - codziennie, podawanie leków - codziennie, przygotowanie podanie posiłków - codziennie, wizyty lekarskie - w razie potrzeby, opłacanie rachunków - w razie potrzeby, robienie zakupów, realizacja recept - w razie potrzeby, załatwianie spraw urzędowych - w razie potrzeby, przygotowanie i przynoszenie opału, palenie w piecu - codziennie, odśnieżanie - w razie potrzeby.
Kolegium zgadza się z oceną dokonaną przez organ l instancji, że wskazany przez skarżącą zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, biorąc pod uwagę również to że jest jeszcze osiem innych osób zobowiązanych do współudziału w opiece nad niepełnosprawną matką (rodzeństwo skarżącej) oraz istnieje możliwość uzyskania wsparcia w opiece w ramach usług opiekuńczych.
Zdaniem Kolegium, czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Opisane wyżej czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.
Z powyższego bezspornie wynika, że wykazany zakres oraz rozmiar częstotliwość wykonywanej opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką, która nie jest osobą obłożnie chorą leżącą, przemieszcza się po mieszkaniu, z akt nie wynika aby była osobą nie kontaktową, wymagającą ciągłego nadzoru; pozwala na zorganizowanie przy współuczestnictwie osób zobowiązanych do alimentacji czy wsparcia ze strony usług opiekuńczych opieki, aby nie musiała rezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Nadto Kolegium nie kwestionuje tego, że matka skarżącej wymaga pomocy, a skarżąca tej pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, iż zakres tej opieki nad niepełnosprawną matką i fakt, że nie jest sama do tej opieki zobowiązana, powoduje, że zachodzi brak możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy współudziale rodzeństwa skarżącej, czy też przy uzyskaniu pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej prze państwo, po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.
Organ odwoławczy podkreślił również, że oprócz skarżącej w równym stopniu zobowiązanych do alimentacji matki jest jeszcze jest jeszcze osiem osób (rodzeństwo skarżącej). Wprawdzie z wyjaśnień skarżącej zawartych w wywiadzie środowiskowym wynika, że dzieci W. D. poza skarżącą nie mogą uczestniczyć w opiece nad nią ponieważ w większości mieszkają poza miejscem jej zamieszkania, niemniej jednak do akt sprawy nie zostały przedłożone żadne dokumenty świadczące o tym, że istnieją obiektywne okoliczności (np. sytuacja rodzinna, finansowa, zdrowotna sytuacja rodzinna, stan zdrowia) powodujące, iż rodzeństwo odwołującej nie jest w stanie wspomóc siostrę w opiece i zadość uczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec matki w sposób pośredni. Należy wskazać, iż również obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną.
Na powyższą decyzję skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:
- 1. art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez błędne przyjęcie, że stronie nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na brak związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a sparowaniem przez stronę opieki nad matką bowiem:
- - zakres tej opieki nie wyklucza możliwości podjęcia przez stronę pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze, podczas gdy rozmiar i częstotliwość pomocy udzielanej niepełnosprawnej w związku z jej niepełnosprawnością i chorobami ma charakter permanentny, a opieka wymaga stałego udziału strony w wykonywaniu czynności opiekuńczych i nie pozwala na podjęcie przez nią jakiejkolwiek pracy zarobkowej;
- - sprawowanie osobistej opieki nad matką, jak i jej sfinansowanie, mogą zapewnić wszystkie dzieci niepełnosprawnej bez konieczności rezygnacji z zatrudnienia przez stronę, podczas gdy zarówno sytuacja finansowa jak i rodzinna pozostałego rodzeństwa nie pozwala na sprawowanie przez nich opieki nad matką;
- 3. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieustalenie prawidłowego stanu faktycznego tj.:
- - błędne przyjęcie, iż pomoc jakiej udziela strona matce nie jest na tyle absorbująca aby można ją uznać za stałą i długoterminową, podczas gdy strona opiekuje się niepełnosprawną matką w sposób permanentny, tym samym brak prawidłowej oceny dokonanej przez organ I instancji zmierzającej do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
- - błędne przyjęcie, że rodzeństwo strony ma możliwość sprawowania osobistej opieki nad matką, jak i jej sfinansowania, a w konsekwencji brak przeprowadzenia wnikliwego postępowania i prawidłowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego zmierzającego do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 4 października 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy K. z dnia 21 listopada 2023 roku w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad matką W. D., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Należy także wskazać, że stosownie do art. 134 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. p.p.s.a.
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.
Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020.111 ze zm., dalej będzie stosowany skrót u.ś.r.). Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi innym osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).
Przyczyną odmowy przyznania świadczenia przez organy administracyjne obu instancji było nie spełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., to jest brak związku przyczynowego pomiędzy zapewnieniem przez skarżącą opieki niepełnosprawnej matce a koniecznością rezygnacji przez nią z zatrudnienia. Organy wywiodły ten wniosek z dwóch niezależnych przesłanek. Po pierwsze stwierdziły, że zakres czynności opiekuńczych nie uzasadnia rezygnacji skarżącej z zatrudnienia, a po drugie, wskazały, że na skarżącym spoczywa jedynie częściowy obowiązek alimentacyjny względem swojej matki z uwagi na posiadane rodzeństwo, które jest w tym samym stopniu zobligowane do sprawowania opieki.
W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką (wdowa), która legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, na podstawie którego zaliczona została do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Jako symbol przyczyny niepełnosprawności wskazano 10-N. W aktach sprawy brak dokumentów medycznych. Należy także wskazać, że w postępowaniu przed organami administracyjnymi skarżąca była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącej leczy się z powodu zaburzeń depresyjnych, choroby Parkinsona, cukrzycy, miażdżycy i nadciśnienia. Jest po usunięciu woreczka żółciowego i leczy się w poradni endokrynologicznej. Jest w stanie poruszać się po mieszkaniu, lecz to zależy od dnia. Zakres czynności wykonywanych przez skarżącą wynika z jej oświadczenia z dnia 12 września 2022r. oraz wywiadu środowiskowego. Do tychże czynności opiekuńczych należy: przygotowywanie i podawanie posiłków, robienie zakupów, wykupywanie, podawanie lekarstw, zastrzyków o ustalonej porze, umawianie wizyt lekarskich, dojazdy do specjalistów, pomoc w higienie osobistej. Skarżąca wskazała, że matka wymaga także pomocy w nocy, gdyż budzi się bo trzeba ja zaprowadzić do toalety, być przy niej gdy się boi.
Matka skarżącego, ma jeszcze ośmioro dzieci. Z wywiadu środowiskowego wynika, że rodzeństwo skarżącej to osoby zdrowe, bez stopnia niepełnosprawności i wszyscy pracują. Część mieszka w tej same gminie co matka skarżącej.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej.
Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).
W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, a samo świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy podkreślić w niniejszej sprawie, że matka skarżącej wymaga opieki, która nie uniemożliwiała podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu, gdyż jest osobą samodzielną.
Należy podkreślić, że w aktach brak jest dokumentacji medycznej, a wskazane przez skarżąca czynności polegają głównie na pomocy matce. Nie jest natomiast wykluczone pozostawienie jej samej w domu na kilka godzin, kiedy skarżąca podjęłaby zatrudnienie. Wszystkie wymienione przez skarżącą czynności można natomiast świadczyć albo przed pójściem do pracy, albo po powrocie do domu. Są to bowiem wprawdzie czynności codzienne, ale jednak takie, które nie pochłaniają całego dnia i nie skutkują obowiązkiem notorycznego czuwania nad podopieczną. Należy w tym miejscu podkreślić, że matka skarżącej porusza się w obrębie mieszkania, korzysta z toalety, spożywa posiłki. Skarżąca jedynie udziela mu pomocy i ją wspiera. Wizyty lekarskie z kolei mogą odbywać się w czasie, kiedy skarżąca nie pracuje.
Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.10.2023 r., I OSK 1957/21, LEX nr 3636233) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną.
Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2021.573 z późn. zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021.857).
Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 7.12.2023 r., I OSK 2035/22, LEX nr 3645555) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W niemniejszej sprawie skarżąca nie wykazała, że zakres sprawowanej opieki nad matką wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu, a jednocześnie należy wskazać, że była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, który powinien był wskazać jej, jakie ewentualnie dowody powinna organowi przedłożyć, którymi organ sam nie dysponuje.
Należy ponadto zauważyć, że w rozpatrywanej sprawie skarżąca ma jeszcze rodzeństwo (ośmioro), w tym część zamieszkuje w tej samej gminie..
W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece.
Decyzję która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Tym niemniej nie jest obojętny dla sprawy fakt, że część rodzeństwa skarżącej i jej niepełnosprawnej podopiecznej mieszka w tej samej gminie, a więc może pomóc jej w sprawowaniu opieki, zwłaszcza biorąc pod uwagę ustalony niewielki zakres czynności opiekuńczych.
Należy również zauważyć, że zgodnie z art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z kolei art. 79a § 1 k.p.a. przewiduje, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. W niniejszej sprawie skarżąca nie została poinformowana stosownie do brzmienia wskazanych przepisów, jakie ewentualnie przesłanki powinna wykazać. Tym niemniej Sąd uznał, że naruszenie to nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy.
Skarżąca działała bowiem za pośrednictwem zawodowego pełnomocnika, który powinien był wiedzieć jakie przesłanki za pomocą jakich dowodów należy udowodnić. Strona nie była więc pozbawiona pomocy prawnej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.
Zdanie Odrębne
Uzasadnienie zdania odrębnego od uzasadnienia wyroku
W niniejszej sprawie podzielam poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych.
Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej (w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).
Zatem jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.
Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).
Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, albo nie ma przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął.
Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują.
Godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców.
Dlatego wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).
Z powyższych przyczyn nie podzielam stanowiska wyrażonego w uzasadnieniu wyroku Sądu z dnia 28 lutego 2024 r., że w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby oraz, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece, a decyzję, która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom, natomiast w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać.