Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne ujawniło się w następującym stanie sprawy. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Lubinie za- sądził na rzecz powoda Zenona S. od strony pozwanej ZUW „U.” Spółki z o.o. Od- działu ZUW w L. kwotę 2.016,72 zł tytułem wynagrodzenia w związku z nieudziela- niem powodowi dni wolnych w zamian za pracę świadczoną w niedziele i święta w 2 okresie od 15 lutego 2004 r. do 26 maja 2005 r. W sprawie niesporne było to, że po- wód jest pracownikiem świadczącym pracę w godzinach nadliczbowych także w nie- dziele i święta. Za taką pracę świadczoną w godzinach nadliczbowych powód otrzy- mał dodatek w wysokości 100% wynagrodzenia. Niesporna była również wysokość dochodzonej kwoty w razie przyjęcia, że powodowi przysługuje także odrębny doda- tek z art. 15111 k.p. W ocenie Sądu Rejonowego, przewidziany w art. 15111 § 2 k.p. dodatek przysługuje zawsze, gdy pracownikowi za pracę świadczoną w niedziele i święta nie udzielono innego dnia wolnego od pracy i to niezależnie od tego, czy do- szło do przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy.
Ponadto regulacje zawarte w art. 1511 § 2 k.p. oraz w art. 15111 § 2 k.p. stanowią dwa odrębne i nieza- leżne od siebie tytuły do otrzymania dodatków do wynagrodzenia. W razie ich zbiegu pracownik powinien otrzymać dwa dodatki w łącznej wysokości 200% wynagrodze- nia.
Pogląd taki zakwestionowała w apelacji strona pozwana, zarzucając, że został on sformułowany z naruszeniem przepisów art. 15111 § 2 i 3 k.p. w związku z art. 1511 § 1 i 2 k.p. W uzasadnieniu apelująca odwołała się do stanowiska wyrażonego w doktrynie przez M. Gersdorf w artykule „Wynagrodzenie za pracę w dniu wolnym od pracy (Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2004 nr 10, s. 26), utrzymując, że w stanie faktycznym sprawy powodowi przysługuje wyłącznie prawo do jednego 100% dodatku.
Formułując zagadnienie prawne Sąd Okręgowy uznał, że jego rozstrzygnięcie zależy od sposobu interpretacji przepisów regulujących pracownicze uprawnienia do dodatkowego wynagrodzenia za pracę świadczoną w godzinach nadliczbowych (art. 1511 k.p.) oraz niedziele i święta w razie nieudzielania z tego tytułu dni wolnych od pracy (art. 15111 k.p.). Przepisy te zostały wprowadzone do Kodeksu pracy przez art. 1 ustawy z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081, powoływanej dalej jako ustawa zmieniająca) i obowiązują od 1 stycznia 2004 r. Ich zastosowanie rodzi pytanie o ich wzajemną relację, która w szczególności wymaga wyjaśnienia, czy unormowanie zawarte w art. 15111 k.p. przyznaje pracownikowi - w sytuacjach określonych w jego § 2 - prawo do kolejnego dodatku do wynagrodzenia, niezależnego od dodatku okre- ślonego w art. 1511 § 2 k.p. Uzasadnienie projektu ustawy zmieniającej nie zawiera w tym zakresie istotnych wskazówek interpretacyjnych co do zamiarów ustawodawcy.
Brakuje także orzecznictwa sądowego wyjaśniającego wskazany problem. Natomiast 3 w literaturze przedmiotu pojawiły się dwa diametralnie różne stanowiska interpreta- cyjne. Większa liczba autorów utrzymuje, że za pracę w niedziele i święta, za którą nie udzielono dnia wolnego i która stanowi jednocześnie pracę w godzinach nadlicz- bowych, pracownikowi przysługują dwa odrębne dodatki w wysokości po 100% wynagrodzenia, pierwszy z art. 15111 § 2 i 3 k.p. i drugi wynikający z art. 1511 § 2 k.p.
Pogląd taki podzielony został również w wyjaśnieniach Państwowej Inspekcji Pracy.
Stanowisko takie opiera się na uznaniu, że przepisy art. 15111 § 2 i 3 k.p. określają inny tytuł dodatku do wynagrodzenia za pracę aniżeli wynikający z art. 1511 § 2 k.p., który przewiduje dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych w związku z przekro- czeniem przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozlicze- niowym. Natomiast przepisy art. 15111 § 2 i 3 k.p. przyznają dodatek za pracę w nie- dziele i święta w razie braku możliwości udzielenia w zamian za te dni - dni wolnych od pracy. W rezultacie art. 1511 § 2 k.p., z jednej strony, a art. 15111 § 2 i 3 k.p., z drugiej strony, przewidują dwa niezależne od siebie tytuły otrzymania dodatkowego wynagrodzenia za pracę. Oznacza to, że dodatek za pracę w niedziele i święta, za które nie udzielono pracownikowi innego dnia wolnego od pracy, stanowi odrębny dodatek do wynagrodzenia za pracę, a odwołanie się do przepisu o dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych ma jedynie na celu ustalenie jego wysokości.
Równo- cześnie art. 15111 § 2 k.p. nie jest przepisem szczególnym wobec art. 1511 § 2 k.p., który wyklucza podwójne opłacanie tych samych godzin nadliczbowych, ale nie wy- klucza powstania prawa do dodatku z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy z tego względu, że pracownikowi przysługuje prawo do dodatku z tytułu pracy w niedziele i święta, za którą nie udzielono mu dnia wolnego od pracy.
Otrzymanie dwóch dodatków z jednego faktycznego tytułu - pracy świadczonej w niedziele lub święta, bez udzielenia w zamian dnia wolnego do pracy w innym dniu tygodnia; nie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Skoro bowiem ustawa przyznała pracownikowi prawo do świadczeń określonych w związku ze spełnieniem pewnych warunków, to nie można stawiać mu zarzutu nadużycia prawa w razie podjęcia kroków zmierzających do realizacji jego ustawowych uprawnień. W razie nieudzielania dnia wolnego od pracy za pracę w niedziele lub święta, praca ta jest równocześnie pracą w godzinach nadliczbowych, do której wynagradzania znaj- dują zastosowanie dwa przepisy, zarówno art. 15111 § 2 i 3 k.p., jak i art. 1511 § 2 k.p. Kumulacja dwóch dodatków do wynagrodzenia następuje zatem ze względu na to, że prawo do odrębnych dodatków powstaje z dwóch niezależnych tytułów praw- 4 nych, co wynika również z systematyki Kodeksu pracy, która oba analizowane prze- pisy umieściła w odrębnych rozdziałach tego Kodeksu.
Natomiast stanowisko, według którego za pracę w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta, w razie nieudzielenia w zamian dni wolnych przy przekroczeniu przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy, przysługuje jeden dodatek - zakłada, że art. 15111 § 2 k.p. jest przepisem szczególnym regulującym wynagradzanie pracow- ników, których praca jest tego rodzaju, iż dopuszczalne jest jej kontynuowanie w nie- dzielę i święto. Przyznanie takim pracownikom dwóch dodatków jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz powszechnie uznanymi zasadami kształto- wania wynagrodzenia za pracę, w tym z zasadą ekwiwalentności. Na przeszkodzie wypłaty dwóch dodatków stoi literalna wykładnia przepisów o czasie pracy, ponieważ odesłanie zamieszczone w art. 15111 § 2 k.p. dotyczy art. 1511 § 1 k.p. Oznacza to, że przepis o czasie pracy w niedziele i święta odsyła do obliczania wynagrodzenia za pracę według zasad określonych w art. 1511 § 1 k.p., a nie do art. 1511 § 2 k.p., który in fine wyłącza możliwość jego zastosowania w przypadku, gdy pracownik otrzymał już wynagrodzenie dodatkowe z jego § 1. Jeżeli zatem pracownik otrzymał dodatko- we wynagrodzenie z art. 1511 § 1 k.p. na podstawie art. 15111 § 2 k.p, to nie może otrzymać drugiego wynagrodzenia z art. 1511 § 2 k.p.
Sąd Okręgowy skłaniał się do uznania zasadności stanowiska, że dodatek za pracę w niedziele lub święta - w razie nieudzielenia innych dni wolnych w zamian za taką pracę - stanowi odrębny dodatek od dodatku za pracę w godzinach nadliczbo- wych. Jest to „samodzielna instytucja dodatku i w sytuacji kiedy praca w niedziele lub święta (za którą nie udzielono dni wolnych) jest równocześnie pracą w godzinach nadliczbowych pracownikowi przysługuje prawo do dwóch dodatków”. Za takim roz- wiązaniem przemawia dodatkowo okoliczność, że świadczenie przewidziane w art. 15111 § 2 i 3 k.p. określono jako „dodatek w wysokości”, a nie dodatek za godziny nadliczbowe. Przesądzać to może o jego odrębności i niezależności od ewentualne- go późniejszego przekroczenia normy średniotygodniowej i dodatku z tego tytułu. W rezultacie, przy nieudzieleniu dnia wolnego i przekroczeniu średniotygodniowej normy czasu pracy powstaje prawo do dodatków z obu tytułów. Z regulacji czasu pracy zawartych w Kodeksie pracy wynika, iż zasadą jest praca w dni powszednie.
Niedziele i święta określone w odrębnych przepisach są dniami wolnymi od pracy.
Praca w niedziele i święta co do zasady jest dopuszczalna jedynie w okolicznościach przewidzianych w art. 15110 k.p., a świadczenie jej w tych dniach stanowi dla pra- 5 cownika większą uciążliwość, która powinna być odpowiednio zrekompensowana zgodnie z zasadą ekwiwalentności, co przewiduje art. 15111 k.p. Co do zasady po- winno to nastąpić przez udzielenie dnia wolnego, a dopiero w sytuacji, kiedy to nie nastąpiło do końca okresu rozliczeniowego, przez wypłacenie dodatku w wysokości 100% wynagrodzenia. Zaniechanie takiej wypłaty stanowi brak pełnej rekompensaty.
Może to skłaniać pracodawców „do bezkarnego (w sensie finansowym) zaniechania udzielania dni wolnych w zamian za pracę świadczoną w niedzielę i święta”.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Z art. 1511 §1 pkt 1lit. b k.p. wynika, że za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w wysokości 100% wyna- grodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkła- dem czasu pracy. Jest to zatem regulacja wyraźnie skierowana do pracowników świadczących pracę w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta, które nie są dla nich dniami pracy, zgodnie z obowiązującymi ich rozkładami czasu pracy. Z unor- mowania tego wynika a contrario, że dodatek w wysokości 100 % wynagrodzenia, ustalany w myśl zasad określonych § 3 tego przepisu, nie przysługuje pracownikowi za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w niedziele i święta będące dla niego dniami pracy ustalonymi zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy.
Takie „nadgodziny” pracy mogą być zrównoważone (zbilansowane) w przyjętym okresie rozliczeniowym. Oznacza to, że świadczenie pracy zgodnie z obowiązującym rozkładem czasu pracy przez pracowników, w stosunku do których dozwolona jest praca w niedziele i święta (art. 151 k.p.), nie rodzi uprawnienia z art. 1511 § 1 pkt 1 lit. b k.p. do uzyskania dodatku do wynagrodzenia za dozwoloną pracę w niedziele lub święta, która jest świadczona zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy.
W razie wykonywania dozwolonej pracy w niedziele i święta (art. 15110 k.p.) pracow- nik zachowuje bowiem prawo do pięciodniowego tygodnia pracy (art. 129 § 1 k.p.), a także do dni wolnych od pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, w ilości odpo- wiadającej co najmniej liczbie niedziel, świąt oraz dni wolnych od pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu przypadającym w tym okresie (art. 147 k.p.), z uwzględnie- niem tego, że pracownik pracujący w niedzielę powinien korzystać co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy (art. 15112 zdanie pierwsze k.p.), z wyjątkiem 6 dotyczącym pracownika zatrudnionego w szczególnym systemie czasu pracy, o któ- rym mowa w art. 144 k.p. Jeżeli zatem pracodawca stosuje się do ustawowych reguł dozwolonego zatrudniania w niedzielę i święta, to pracownikom nie przysługują do- datkowe uprawnienia z tytułu takiego zatrudnienia, gdyż zostaje zachowana kodek- sowa zasada pięciodniowego tygodnia pracy, a za taką pracę (świadczoną w nie- dziele lub święta, zgodnie z obowiązującym rozkładem czasu pracy), pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikowi inny dzień wolny od pracy: 1) w zamian za pracę w niedzielę - w okresie 6 dni kalendarzowych poprzedzających lub następują- cych po takiej niedzieli (art. 15111 § 1 pkt 1 k.p), natomiast 2) w zamian za pracę w święta - w ciągu okresu rozliczeniowego (art. 15111 § 1 pkt 2 k.p.).
Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w art. 15111 § 1 pkt 1 k.p. dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w niedzielę, pracownikowi przy- sługuje dzień wolny od pracy do końca okresu rozliczeniowego, a dopiero w razie braku możliwości udzielenia dnia wolnego w tym terminie - dodatek do wynagrodze- nia w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p. i to za każdą godzinę pracy (od pierwszej do ostatniej) w niedzielę. Podobnie, jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w art. 15111 § 1 pkt 2 k.p., tj. w ciągu okresu rozliczeniowego, dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w święta, pracownikowi przysługuje do- datek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p., także za każdą godzinę pracy w święto.
Z regulacji zawartej w art. 1511 § 1 pkt 1 lit. b k.p. wynika, że świadczenie pracy w niedziele i święta nie rodzi uprawnienia do uzyskania dodatku do wynagro- dzenia za pracę dozwoloną w niedziele lub święta, (art. 15110 k.p.), która jest świad- czona zgodnie z obowiązującym pracownika rozkładem czasu pracy. Dodatek do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w niedziele lub święta, w wysokości określo- nej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p. (100% wynagrodzenia ustalonego w myśl art. 1511 § 3 k.p.), przysługuje pracownikowi wykonującemu taką dozwoloną pracę w przypad- kach, o których mowa w art. 15110 pkt 1-9 k.p., na wypadek braku możliwości wyko- rzystania dni wolnych od pracy w ustawowo określonych terminach, w tym w razie nieudzielenia takich dni wolnych przez pracodawcę, na podstawie art. 15111 § 2 i 3 k.p. Oznacza to, że unormowania zawarte w art. 15111 § 2 i 3 k.p. w zakresie kreują- cym prawo do dodatku za każdą godzinę pracy w niedziele lub święta, przy braku możliwości wykorzystania dni wolnych od pracy w zamian za przepracowane nie- dziele lub święta w okresie rozliczeniowym, są regulacjami (przepisami) odrębnymi i 7 szczególnymi do art. 1511 § 1 pkt 1lit. b k.p., który a contrario nie uprawnia do uzy- skania dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w niedziele i święta, które są dla pracownika dniami pracy dozwolonej (art. 15110 k.p.) i zgodnej z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, jeżeli te nadgodziny mogą być zrówno- ważone w przyjętym okresie rozliczeniowym.
Wszystko to sprawia, że bez norm szczególnych zawartych w art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p. pracownicy wykonujący do- zwolone i zgodne z rozkładem czasu pracy (harmonogramem) prace w niedziele lub święta (art. 151 k.p.), którym pracodawca nie udzielił w zamian dni wolnych od pracy, nie uzyskaliby dodatku za taką pracę, ponieważ w myśl zasady wyrażonej w art. 1511 § 1 pkt 1lit. b k.p. nie przysługuje im takie dodatkowe wynagrodzenie za pracę w go- dzinach nadliczbowych przypadających w niedziele i święta, będących dla nich dniami pracy, ustalonymi zgodnie z obowiązującymi rozkładami czasu pracy. Takie dodatkowe wynagrodzenie mogą zatem uzyskać z mocy unormowań szczególnych zawartych w art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p., które kreują uprawnienie do uzyskania jednego dodatku za każdą godzinę pracy świadczonej w niedziele lub święta, jeżeli w zamian nie było możliwe wykorzystanie innych dni wolnych od pracy w ustawowo określonych terminach (do końca okresu rozliczeniowego).
Użycie przez ustawodaw- cę w art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p. zwrotu „dodatek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p.”, który zresztą powiela sformułowania zawarte w obu paragrafach art. 1511 k.p., należy rozumieć jako prawo do jednego dodatku za każdą godzinę pracy przypadającą w niedziele lub święta, za które pracodawca w okresie rozliczeniowym nie udzielił dni wolnych od pracy, a nie tylko prawo do dodat- ku za godziny takiej pracy wykonywanej ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, tj. za „nadgodziny” przekraczające dobową maksymalną miarę czasu pracy w niedzielę lub święta.
Analizowane uprawnienie nie obejmuje odrębnego dodatku określonego w myśl art. 1511 § 2 k.p., ponieważ szczególna regulacja zawarta w art. 15111 § 2 i 3 k.p. nie odsyła do stosowania art. 1511 § 2 k.p., a ten z kolei przepis nie przewiduje uprawnienia do takiego dodatku w razie przekroczenia norm czasu pracy w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przysługuje prawo do do- datku w wysokości określonej w § 1. Oznacza to, że art. 1511 § 2 k.p. dopuszcza przyznanie dodatku w wysokości określonej w § 1 za każdą godzinę pracy nadlicz- bowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym tylko wówczas, gdy jej przekroczenie (przeciętnej tygodnio- 8 wej normy czasu pracy) nastąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi nie przysługuje prawo do dodatku w wysokości określonej w art. 1511 § 1 k.p. Tymczasem na podstawie art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p. pracownik uzy- skuje dodatek w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p. za każdą godzinę pracy w niedziele lub święta (a nie tylko za „typowe nadgodziny”) w razie nieudziele- nia przez pracodawcę w okresie rozliczeniowym w zamian dni wolnych od pracy, przeto już z tej przyczyny nie dotyczy go regulacja zawarta w art. 1511 § 2 k.p., do której nie odsyła także art. 15111 § 2 i 3 k.p.
Nie ma wątpliwości, że przepisy art. 15111 § 2 i 3 k.p. normatywnie oddziałują wyłącznie na przypadki, w których pracodawca nie udzielił pracownikowi dnia wolne- go w zamian za pracę w niedzielę lub święto. W konsekwencji oznacza to, że pra- cownik, któremu w zamian za taką pracę (w niedziele lub święta) pracodawca udzielił przysługujących dni wolnych od pracy w terminach wskazanych w art. 15111 § 1 k.p., nie będzie uprawniony do dodatku za pracę w niedzielę lub święto na podstawie art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p. w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p., ale może uzyskać jedynie dodatek za pracę w godzinach nadliczbowych z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym na podstawie art. 1511 § 2 k.p., z uwzględnieniem godzin nadliczbowych przepracowa- nych w niedziele i święta ponad dobową maksymalną miarę czasu pracy. Dodatek taki przysługuje za przepracowane w niedziele lub święta godziny pracy ponad do- bową miarę czasu pracy, które nie zostały w pełni zrównoważone przez wykorzysta- nie dni wolnych od pracy lub w inny sposób, np. skrócenie godzin pracy w inne dni okresu rozliczeniowego, i wpłynęły na przekroczenie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w tym okresie.
Dotyczy to przypadków, w których pracownik w niedzielę lub święto pracował dłużej niż wynosi jego dobowa norma czasu pracy, a w zamian uzyskał dzień wolny od pracy, który nie rekompensuje mu nadgodzin przepracowa- nych ponad obowiązujący go maksymalny dobowy wymiar czasu pracy, co sprawia, że te godziny nadliczbowe, które wpłynęły na przekroczenie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, powinny być dodatkowo wy- nagradzane na podstawie art. 1511 § 2 k.p., ponieważ wskutek udzielenia dnia wol- nego od pracy nie podlegają dodatkowemu wynagrodzeniu zgodnie z art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p., w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p.
Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że nie ma podstaw praw- nych do wypłaty dodatkowego 200-procentowego wynagrodzenia za pracę w nie- 9 dzielę lub święto, za którą pracownik nie uzyskał innego dnia wolnego od pracy.
Ewentualne ustanowienie uprawnień do uzyskania dwóch 100-procentowych dodat- ków do wynagrodzenia za pracę byłoby na tyle wyjątkowe, że musiałoby mieć wyraź- ną podstawę w przepisach Kodeksu pracy. Oznacza to, że w razie nieudzielenia przez pracodawcę w okresie rozliczeniowym innego dnia wolnego od pracy w zamian za pracę świadczoną w niedzielę lub święto, pracownikowi za każdą godzinę takiej pracy przysługuje tylko jeden dodatek przewidziany w art. 15111 § 2 in fine i § 3 k.p., w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1 k.p. Natomiast w razie udzielenia przez pracodawcę dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w niedzielę lub święto, pra- cownikowi przysługuje jeden dodatek tylko za godziny nadliczbowe przepracowane ponad obowiązujący go dobowy wymiar czasu pracy, które wpłynęły na przekrocze- nie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym i są dodatkowo wynagradzane na podstawie art. 1511 § 2 k.p. z tytułu przekroczenia tygodniowej normy czasu pracy w obowiązującym okresie rozliczeniowym.