Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 28 listopada 2016 r., I SA/Rz 20/ 16 referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rzeszowie odmówił G. K. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie dla niego rady prawnego w osobie P. K. W ocenie referendarza sądowego złożone przez skarżącego oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym jest wybiórcze, niejasne i nie sposób mu przypisać atrybutu wiarygodności. Referendarz wyjaśnił, że ocena taka wynika przede wszystkim z faktu, że skarżący, mimo wezwania, nie wyjaśnił statusu zawodowego żony.
Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem referendarza skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia domagając się przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, że nie jest w stanie ponieść, bez uszczerbku dla siebie i rodziny, żadnych kosztów postepowania, gdyż ma na utrzymaniu dwójkę małoletnich dzieci a z uwagi na to, że tylko on osiąga minimalne wynagrodzenie nie ma żadnych środków które mógłby przeznaczyć na ustanowienie pełnomocnika jak i opłatę od skargi.
Podkreślił, że przeciwko niemu jak i żonie toczą się liczne postępowania egzekucyjne.
Wyjaśnił, że jego sytuacja finansowa różni się od czasu wszczęcia postępowania tym, że jego żona utraciła możliwości zarobkowe spowodowane paraliżem w spółce "A" w której pełniła funkcje prezesa Zarządu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania
Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdują się w trudnej sytuacji finansowej.
Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).
Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd musi rozważyć z jednej strony - interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy również zaznaczyć, że strona wszczynając spór na drodze sądowej powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami.
Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.).
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.
Z uwagi na wyjątkowy charakter prawa pomocy, finansowany ze środków publicznych (Skarbu Państwa), okoliczności dotyczące przyznawania prawa pomocy nie mogą budzić wątpliwości, a jeżeli tak jak w przypadku skarżącego wystąpią – podlegają czynnościom sprawdzająco – kontrolnym. Ich weryfikacji służy art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.
Zgodnie z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2014 r. II FZ 1294/14, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania.
Podanie żądanych informacji ma oczywiście charakter dobrowolny, gdyż bez wątpienia stanowi pewną ingerencję w sferę prywatności, niemniej jednak osoba ubiegająca się o prawo pomocy musi się z takim liczyć, a w przypadku nieudzielenia odpowiedzi na kierowane do niej wezwanie, przewidywać duże prawdopodobieństwo niekorzystnego rozstrzygnięcia. Odmienne uznanie stawiałoby ją w uprzywilejowanej sytuacji względem osób które zdecydowały się na pełną współpracę z Sądem, a taka sytuacja nie może być akceptowana.
W związku z powyższym Sąd podziela w pełni ustalenia i stanowisko referendarza sądowego odnośnie braku przesłanek do uwzględnienia wniosku skarżącego o udzielenie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Podkreślenia ponownego wymaga, że prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i z tego względu może być przyznane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe, także z uwzględnieniem możliwości uzyskania pomocy od dalszej rodziny lub osób trzecich. Subiektywne przekonanie skarżącego o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego jest więc niewystarczające.
Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym jest możliwe tylko w wypadku, gdy skarżący nie dysponuje jakimikolwiek środkami finansowymi. Przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika nie może być brak wolnych środków finansowych, ale obiektywna niemożność ich zdobycia przez stronę skarżącą.
Jak wynika z oświadczenia skarżącego dysponuje on majątkiem o określonej i wymiernej wartości.
Zdaniem Sądu, ponieważ złożony. wniosek o przyznanie prawa pomocy jest kolejnym w przedmiotowej sprawie, należy przyjąć, że skarżący był świadomy przesłanek warunkujących przyznawania prawa pomocy a mimo tego przesłanek tych nie wykazał. Podniesione w sprzeciwie wyjaśnienia dotyczące przyczyn złej sytuacji finansowej skarżącego stanowią powtórzenie wyjaśnień zawartych w poprzednich wnioskach o przyznanie prawa pomocy w przedmiotowej sprawie, które to wnioski zarówno w ocenie referendarza jak i Sądu nie zasługiwały na pozytywne rozpatrzenie i spotykały się z odmową przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie.
W związku z tym, w ocenie Sądu, nie było konieczne ponowne prowadzenie dochodzenia w celu ustalenia rzeczywistej kondycji finansowej skarżącego, którego postępowanie w niniejszej sprawie rodzi wątpliwości, czy celem podejmowanych przez niego czynności procesowych - polegających na nieustannym składaniu wniosków, mimo jednoznacznej treści wydanych w sprawie orzeczeń - jest nadal kontrola zaskarżonych decyzji.
W związku z powyższym Sąd uznał, że zasadne jest utrzymanie w mocy orzeczenia referendarza sądowego z dnia 28 listopada 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy i działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 1. orzekł jak w sentencji.