Uzasadnienie
Prezydent Miasta [...] zwrócił się do Naczelnego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego zaistniałego pomiędzy Prezydentem [...] a Prezydentem [...] w sprawie ustalenia organu właściwego do wydania decyzji stwierdzającej nienależnie pobrane świadczenie przez T. S., jak i do prowadzenia dalszego postępowania.
W uzasadnieniu Prezydent [...] wskazał, że T. S. w okresie od 1 maja 2009 r. do 30 listopada 2018 r. otrzymywał z urzędu zasiłek pielęgnacyjny, przyznany na podstawie wniosku złożonego 30 września 2009 r. W okresie pobierania ww. świadczenia T. S. parokrotnie potwierdzał swój aktualny adres zamieszkania w [...], w Dzielnicy [...]. W marcu 2019 r., z korespondencji z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie w [...], organ pozyskał informację, że T. S. w tym samym czasie pobiera zasiłek pielęgnacyjny z MOPR w [...]. 26 kwietnia2019 r. T. S. stawił się osobiście do Referatu Świadczeń Rodzinnych i oświadczył, że w związku za zmianą miejsca zamieszkania prosi o uchylenie decyzji przyznającej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Prezydent [...] 30 kwietnia 2019 r. uchylił decyzję, a następnie wydał decyzję stwierdzającą nienależnie pobrane świadczenie. Od decyzji stwierdzającej nienależnie pobrane świadczenie T. S. złożył odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 30 września 2019 r. uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Następnie Wydział Sportu i Spraw Społecznych, działając na podstawie art. 65 § 1 k.p.a, przekazał powyższe dokumenty do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] w celu ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w [...] zwrócił akta uznając się za niewłaściwy.
Na podstawie zebranych dokumentów i oświadczeń w ww. sprawie Prezydent [...] stwierdził, że nie jest organem właściwy do dalszego rozstrzygania. T. S. obecnie mieszka bowiem na terenie [...].
W odpowiedzi na powyższy wniosek Prezydent Miasta [...], w imieniu którego działa Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] podał, że T. S. na podstawie decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] oznaczonej nr [...] z [...] lipca 2009 r., zmienionej decyzją oznaczoną nr [...] z [...] listopada 2018 r. otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny. Powyższe decyzje zostały T. S. wydane na podstawie wniosku złożonego 10 lipca 2009 r. W okresie pobierania ww. świadczenia T. S. odbierał osobiście kierowaną do niego korespondencję. 18 kwietnia 2019 r. złożył oświadczenie, z którego wynika, że od 1 maja 2009 r. nieprzerwanie zamieszkuje w [...]. W marcu 2019 r. z korespondencji z Urzędem Dzielnicy [...] Miasta [...] Ośrodek Pomocy Rodzinie w [...] pozyskał informację, iż T. S. w tym samym czasookresie pobiera zasiłek pielęgnacyjny w tamtejszym Urzędzie.
Następnie [...] kwietnia 2019 r. Prezydent [...] uchylił własną decyzję z [...] października 2009 r., nr [...], zmienioną decyzją z [...] października 2018 r., nr [...] przyznającą T. S. zasiłek pielęgnacyjny. Następnie Prezydent Miasta [...] decyzją nr [...] stwierdził nienależnie pobrane świadczenia. Od tej decyzji T. S. złożył odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], które decyzją nr [...] uchyliło ww. decyzję w całości i przekazało sprawę do rozpoznania organowi pierwszej instancji. Organ odwoławczy uchylając decyzję Prezydenta Miasta [...] przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji nie kwestionując właściwości Prezydenta Miasta [...], a jedynie zobowiązał ten organ do wyboru właściwej podstawy prawnej oraz oceny przesłanek zaistnienia świadczeń nienależnie pobranych. 8 października 2019 r. Urząd Dzielnicy [...] Miasta [...] przekazał do Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] dokumenty dotyczące zasiłku pielęgnacyjnego T. S. w celu ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia przez Prezydenta Miasta [...].
W ocenie Prezydenta Miasta [...] brak jest podstaw prawnych do wydania przez niego decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego T. S. przez Prezydenta [...] w oparciu o art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U z 2020 r. poz. 111). Organem właściwym do wydania decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń - T. S. jest Prezydent [...] jako organ, który dokonał wypłaty świadczeń.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Istota sporu sprowadza się do tego, który prezydent miasta jest właściwy do wydania decyzji stwierdzającej nienależnie pobrane świadczenie i do prowadzenia dalszego postępowania. Wbrew treści wniosku Prezydenta [...], jest to spór o właściwość, a nie spór kompetencyjny, gdyż spory kompetencyjne, to spory pomiędzy organami samorządu terytorialnego a organem administracji rządowej [art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a.")] oraz art. 22 § 2 k.p.a.
Zgodnie z art. 15 § 1 pkt 4 w związku z art. 4 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.
Przez spór o właściwość, o którym mowa w art. 4 p.p.s.a., należy rozumieć sytuację, w której przynajmniej dwa organy administracji publicznej, jednocześnie uważają się za właściwe do załatwienia konkretnej sprawy (spór pozytywny) lub też żaden z nich nie uważa się za właściwy do jej załatwienia (spór negatywny).
W niniejszej sprawie spór jaki zaistniał pomiędzy Prezydentem [...] a Prezydentem [...], jest negatywnym sporem o właściwość, gdyż żaden z tych organów nie uznaje się za właściwy do wydania decyzji stwierdzającej nienależnie pobrane świadczenie i do prowadzenia dalszego postępowania wobec T. S., zamieszkałego w [...] przy ul. [...].
Stosownie do treści art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wedle ust. 8 art. 30 tej ustawy kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymiza opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
Unormowanie zawarte w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczy nienależnie pobranych świadczeń. Zwrotowi podlegają wszystkie świadczenia rodzinne, o których stanowi ustawa, a więc skatalogowane w art. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pod warunkiem że zostały nienależnie pobrane. Ustawodawca wprowadził zasadę, że osoba, która pobrała nienależne świadczenie rodzinne obowiązana jest do jego zwrotu. Należy mieć na uwadze, że skoro ustawodawca wprowadza obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych przez osobę, która je nienależnie pobrała, to po stronie organu administracji publicznej, który związany jest dyscypliną finansów publicznych, istnieje obowiązek dochodzenia przedmiotowych świadczeń.
Podnieść należy, że przepis art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie określa w sposób szczególny organu właściwego do orzekania w sprawie zwrotu świadczeń. W treści ust. 8 wskazuje jedynie, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy.
Zgodnie z definicją odnoszącą się do pojęcia "organu właściwego" zawartą w ustawie o świadczeniach rodzinnych w art. 3 ust. 11 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ilekroć w ustawie jest mowa o organie właściwym - oznacza to wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie rodzinne lub otrzymującej świadczenie rodzinne.
Zauważenia wymaga, że regulacja zawarta w art. 3 pkt 11 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie odbiega od zasad wynikających z Kodeksu postępowania administracyjnego. Kodeks ten w art. 21 § 1 pkt 3 stanowi bowiem, że w sprawach innych niż dotyczących nieruchomości lub prowadzenia zakładu pracy jako generalną zasadę ustalania właściwości organu wskazuje miejsce zamieszkania podmiotu, do którego rozstrzygnięcie ma być skierowane.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji, gdy strona w toku postępowania zmieniła miejsce zamieszkania, z uwagi na brak regulacji w tym zakresie w ustawie o świadczeniach rodzinnych, należy stosować odpowiednio zasady dotyczące właściwości miejscowej organu wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 19 k.p.a. organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Odnosi się to do wszystkich stadiów postępowania. W sytuacji więc, gdy organ właściwy stał się w toku postępowania niewłaściwy miejscowo do rozpatrzenia sprawy, np. strona zmieniła miejsce zamieszkania, organ ten powinien przekazać sprawę organowi właściwemu dla miejsca zamieszkania strony (por. B. Adamiak, J Borkowski: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2011, s. 106).
Wobec powyższego stwierdzić należy, iż jeżeli organ właściwy w postępowaniu w sprawie świadczeń rodzinnych (postępowaniu w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń) staje się w toku postępowania niewłaściwy miejscowo do rozpatrzenia sprawy, to powinien przekazać sprawę organowi właściwemu dla aktualnego miejsca zamieszkania strony.
Przedstawiona wykładnia przepisów ustawy o pomocy jest jednolicie przyjmowana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienia NSA z: 13 września 2016 r., I OW 83/16; 27 listopada 2015 r., I OW 130/15; 18 listopada 2014 r., I OW 148/14 i I OW 164/14; 25 września 2014 r., I OW 99/14; 29 kwietnia 2015 r., I OW 227/14).
Mając zatem na uwadze, iż obecnym miejscem zamieszkania T. S. jest [...], uznać należy, że organem właściwym do prowadzenia postępowania w zakresie nienależnie pobranych przez niego świadczeń jest Prezydent Miasta [...]. Organ ten będzie również uprawniony do prowadzenia dalszego postępowania wobec T. S. dotyczącego świadczeń rodzinnych, w tym m.in. umorzenia kwoty podlegającej zwrotowi wraz z odsetkami.
Końcowo podnieść należy, że argumentacja Prezydenta Miasta [...], zmierzająca do wykazania, że organem właściwym do orzekania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń powinien być ten organ, który świadczenia wypłacił, może być w świetle obowiązujących przepisów uznana jedynie za postulat wobec ustawodawcy o charakterze de lege ferenda. Stanowisko to zgodne jest z dotychczasowymi poglądami zawartymi w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego m.in. z: 6 listopada 2019 r., I OW 151/19; 27 kwietnia 2020 r., I OW 3/20).
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 w związku z art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.